નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.61

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે દ્વિતીયપાદે બૃહદુપાખ્યાને ષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ
સનત્કુમાર ઉવાચ
અશોકં શોકનાશાર્થં શાસ્ત્રં શાન્તિકરં શિવમ્ ।
નિશમ્ય લભ્યતે બુદ્ધિર્લબ્ધાયાં સુખમેધતે

હર્ષસ્થાનસહસ્રાણિ શોકસ્થાનશતાનિ ચ ।
દિવસે દિવસે મૂઢમાવિશન્તિ ન પણ્ડિતમ્

અનિષ્ટસંપ્રંયોગાશ્ચ વિપ્રયોગાત્પ્રિયસ્ય ચ ।
મનુષ્યા માનસૈર્દુઃખૈર્યુજ્યન્તે યે ઽલ્પબુદ્ધયઃ

દ્રવ્યેષુ સમતીતેષુ યે ગુણાસ્તેન્ન ચિન્દયેત્ ।
તાનનાદ્રિયમાણશ્ચ સ્નેહબન્ધાદ્વિમુચ્યતે

દોષદર્શી ભવેત્તત્ર યત્ર રાગઃ પ્રવર્ત્તતે ।
અનિષ્ટબુદ્ધિતાં યચ્છેત્તતઃ ક્ષિપ્રં વિરાજતે

નાર્થો ન ધર્મો ન યશો યો ઽતીતમનુશોચતિ ।
અસ્યાભાવેન યુજ્યેતં તઞ્ચાસ્ય તુ નિવર્તતે

ગુણૈર્ભૂતાનિ યુજ્યન્તે તથૈવ ચ ન યુજ્યતે ।
સર્વાણિ નૈતદેકસ્ય શોકસ્થાનં હિ વિદ્યતે

મૃતં વા યદિ વા નષ્ટં યો ઽતીતમનુશોચતિ ।
દુઃખેન લભતે દુઃખં મહાનર્થે પ્રપદ્યતે

દુઃખોપઘાતે શારીરે માનસે ચાપ્યુપસ્થિતે ।
યસ્મિન્ન શક્યતે કર્તું યત્નસ્તન્નાનુર્ચિતયેત્

ભૈષજ્યમેતદ્દઃખસ્ય યદેતન્નાનુચિન્તયેત્ ।
ચિન્ત્યમાનં હિ ન વ્યેતિ ભૂયશ્ચાભિપ્રવર્દ્ધતે

પ્રજ્ઞયા માનસં દુઃખં હન્યાચ્છારીરમૌષધૈઃ ।
એતદ્વિજ્ઞાય સામર્થ્યં ન વાન્યૈઃ સમતામિયાત્

અનિત્યં જીવિતં રૂપં યૌવનં દ્રવ્યસઞ્ચયઃ ।
આરોગ્યં પ્રિયસંવાસં ન મૃધ્યેત્પણ્ડિતઃ ક્વચિત્

નાજ્ઞાનપ્રભવં દુઃખમેકં શોચિતુમર્હતિ ।
અશોચન્પ્રતિકુર્વીત યદિ પશ્યેદુપક્રમમ્

સુખાત્પ્રિયતરં દુઃખં જીવિતે નાત્ર સંશયઃ ।
જરામરણદુઃખેભ્યઃ પ્રિયમાત્માનમુદ્ધરેત્

ભજન્તિ હિ શારીરાણિ રોગાઃ શરીરમાનસાઃ ।
સાયકા ઇવ તીક્ષ્ણાગ્રાઃ પ્રયુક્તા દૃઢધન્વિભિઃ

વ્યાધિતસ્ય ચિકિત્સાભિસ્ત્રસ્યતો જીવિતૈષિણઃ ।
આમયસ્ય વિનાશાય શરીરમનુકૃષ્યતે

સ્રંસંતિ ન નિવર્તન્તે સ્રોતાંસિ સરિતામિવ ।
આયુરાદાય મર્ત્યાનાં રાત્ર્યહાનિ પુનઃપુનઃ

અપયન્ત્યયમત્યન્તં પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ ।
જાતં મર્ત્યં જરયતિ નિમિષં નાવતિષ્ટતે

સુખદુઃખાભિભૂતાનામજરો જરયત્યસૂન્ ।
આદિત્યો હ્યસ્તમભ્યેતિ પુનઃ પુનરુદેતિ ચ

અદૃષ્ટપૂર્વાનાદાય ભાવાનપરિશઙ્કિતાન્ ।
ઇષ્ટાનિષ્ટા મનુષ્યાણાં મતં ગચ્છન્તિ રાત્રયઃ

યો યદિચ્છેદ્યથાકામં કામાનાં તત્તદાપ્નુયાત્ ।
યદિ સ્યાન્ન પરાધીનં પુરુષસ્ય ક્રિયાફલમ્

સંયતાશ્ચૈવ તક્ષાશ્ચ મતિમન્તશ્ચ માનવાઃ ।
દૃશ્યન્તે નિષ્ફલાઃ સંતઃ પ્રહીનાશ્ચ સ્વકર્મભિઃ

અપરે નિષ્ફલાઃ સન્તો નિર્ગુણાઃ પુરુષાધમાઃ ।
આશાભિરણ્યસંયુક્તા દૃશ્યન્તે સર્વકામિનઃ

ભૂતાનામપરઃ કશ્ચિદ્ધિંસાયાં સતતોત્થિતઃ ।
વઞ્ચનાયાં ચ લોકેષુ સસુખેષ્વેવ જીયતે

અચેષ્ટમાનમાસીનં શ્રીઃ કઞ્ચિદુપતિષ્ટતિ ।
કશ્ચિત્કર્માણિ કુરુતે ન પ્રાપ્યમધિગચ્છતિ

અપરાધાન્સમાચ્ષ્ટું પુરુષસ્ય સ્વભાવતઃ ।
શુક્રમન્યત્ર સંભૂતં પુનરન્યત્ર ગચ્છતિ

તસ્ય યોનૌ પ્રસક્તસ્ય ગર્ભો ભવતિ માનવઃ ।
આમ્રપુષ્પોપમા યસ્ય નિવૃત્તિરુપલભ્યતે

કેષાઞ્ચિત્પુત્રકામાનામનુસન્તાનમિચ્છતામ્ ।
સિદ્ધૌ પ્રયતમાનાનાં નૈવાણ્ડમુપજાયતે

ગર્ભાદુદ્વિજમાનાનાં ક્રુદ્ધાદશીવિષાદિવ ।
આયુષ્માન્ જાયતે પુત્રઃ કથં પ્રેતઃ પિતેવ સઃ

દેવાનિષ્ટ્વા તપસ્તપ્ત્વા કૃપણૈઃ પુત્રહેતુભિઃ ।
દશમાસાન્પરિધૃતા જાયતે કુલપાંસનાઃ

અપરે ધનધાન્યાનિ ભોગાંશ્ચ પિતૃસંચિતાન્ ।
વિમલાનભિજાયન્તે લબ્ધ્વા તૈરેવ મઙ્ગલૈઃ

અન્યોન્ય સમભિપ્રેત્ય મૈથુનસ્ય સમાગમે ।
ઉપદ્રવૈવાદૃષ્ટો યોનૌ ગર્ભઃ પ્રપદ્યતે

સ્નિગ્ધત્વાદિન્દ્રિયાર્થેષુ મોહાન્મરણમપ્રિયમ્ ।
પરિત્યજતિ યો દુઃખં સુખમપ્યુભયં નરઃ

અત્યેતિ બ્રહ્મ સો ઽત્યન્તં સુખમપ્યશ્નુતે પરમ્ ।
દુઃખમર્થા હિ ત્યજ્યન્તે પાલને ચ ન તે સુખાઃ

શ્રુત્વૈવ નાધિગમનં નાશમેષાં ન ચિન્તયેત્ ।
અન્યામન્યાં ધનાવસ્થાં પ્રાપ્ય વૈશેષિકા નરાઃ

અતૃપ્તા યાન્તિ વિધ્વંસં સન્તોષં યાન્તિ પણ્ડિતાઃ ।
સર્વે ક્ષયાન્તા નિચયાઃ પતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયાઃ

સંયોગા વિપ્રયોગાન્તા મરણાન્તં હિ જીવિતમ્ ।
અન્તો નાસ્તિ પિપાસાયાસ્તુષ્ટિસ્તુ પરમં સુખમ્

તસ્માત્સંતોષમેવેહ ધનં શંસન્તિ પણ્ડિતાઃ ।
નિમેષમાત્રમપિ હિ યો ઽધિગચ્છન્ન તિષ્ટતિ

સશરીરેષ્વનિત્યેષુ નિત્યં કિમનુચિન્તયેત્ ।
ભૂતેષુ ભાવં સંચિન્ત્ય યે બુદ્ધ્યા તમસઃ પરમ્

ન શોચન્તિ ગતાધ્વાનઃ પશ્યન્તિ પરમાં ગતિમ્ ।
સંચિન્વન્નેકમેવૈનં કામાનાવિતૃપ્તકમ્

વ્યાઘ્ર પશુમિવાસાદ્ય મૃત્યુરાદાય ગચ્છતિ ।
અથાપ્યુપાયં સંપશ્યેદ્દુઃખસ્યાસ્ય વિમોક્ષણે

અશોચન્નારભેન્નૈવ યુક્તશ્ચાવ્યસની ભવેત્ ।
શબ્દે સ્પર્શે રસે રૂપે ગન્ધે ચ પરમં તથા

નોપભોગાત્પરં કિઞ્ચિદ્ધનિનો વાધનસ્ય વા ।
વાક્સંપ્રયોગાદ્ભૃતાનાં નાસ્તિ દુઃખમનામયમ્

વિપ્રયોગશ્ચ સર્વસ્ય ન વાચા ન ચ વિદ્યયા ।
પ્રણયં પરિસંહૃત્ય સંસ્તુતેષ્વિતરેષુ ચ

વિચરેદસમુન્નદ્ધઃ સ સુખી સ ચ પણ્ડિતઃ ।
અધ્યાત્મગતમાલીનો નિરપેક્ષો નિરામિષઃ

આત્મનૈવ સહાયેન ચશ્ચરેત્સ સુખી ભવેત્ ।
સુખદુઃખવિપર્યાસો યદા સમુપપદ્યતે

નૈનં પ્રજ્ઞા સુનિયતં ત્રાયતે નાપિ પૌરુષમ્ ।
સ્વભાવાદ્યત્નમાતિષ્ઠેદ્યત્નવાન્નાવસીદતિ

ઉપદ્રવ ઇવાનિષ્ટો યોનિં ગર્ભઃ પ્રપદ્યતે ।
તાનિ પૂર્વશરીરાણિ નિત્યમેકં શરીરિણમ્

પ્રાણિનાં પ્રાણસંરોધે માંસશ્લેષ્મવિચેષ્ટિતમ્ ।
નિર્દગ્ધં પરદેહેન પરદેંહં બલાબલમ્

વિનશ્યતિ વિનાશાન્તે નાવિ નાવમિવાચલામ્ ।
સંગત્યા જઠરે ન્યસ્તં રેતોબિન્દુમચેતનમ્

કેન યત્નેન જીવન્તં ગર્ભં ત્વમિહ પશ્યસિ ।
અન્નપાનાનિ જીર્યન્તે યત્ર ભક્ષ્યાશ્ચ ભક્ષિતાઃ

તસ્મિન્નેવોદરે ગર્ભઃ કિં નાન્નમિવ જીર્યતિ ।
ગર્ભે મૂત્રપુરીષાણાં સ્વભાવનિયતા ગતિઃ

ધારણે વા વિસર્ગે ચ ન કર્તું વિદ્યતે ઽવશઃ ।
પ્રભવન્ત્યુદરે ગર્ભા જાયમાનાસ્તથાપરે

આગમેન મહાન્યેષાં વિનાશ ઉપપદ્યતે ।
એતસ્માદ્યોનિસંબન્ધાદ્યો જીવન્પરિમુચ્યતે

પૂજાં ન લભતે કાઞ્ચિત્પુનર્દ્ધન્દ્વેષુ મજ્જતિ ।
ગર્ભસ્ય સહ જાતસ્ય સપ્તમીમીદૃશીં દશામ્

પ્રાપ્નુવન્તિ તતઃ પઞ્ચ ન ભવન્તિ શતાયુષઃ ।
નાભ્યુત્થાને મનુષ્યાણાં યોગાઃ સ્યુર્નાત્ર સંશયઃ

વ્યાધિભિશ્ચ વિવધ્યન્તે વ્યાઘ્રૈઃ ક્ષુદ્રમૃગા ઇવ ।
વ્યાધિભિર્ભક્ષ્યમાણાનાં ત્યજતાં વિપુલન્ધનમ્

વેદના નાપકર્ષન્તિ યતમાનાશ્ચિકિત્સકાઃ

તે ચાપિ વિવિધા વૈદ્યાઃ કુશલા સંમતૌષધાઃ ।
વ્યાધિભિઃ પરિકૃષ્યન્તે મૃગા જ્યાઘ્રૈરિવાર્દિતાઃ

તે પિબન્તિ કષાયાંશ્ચ સર્પીષિ વિવિધાનિ ચ ।
દૃશ્યન્તે જરયા ભગ્ના નાગૈર્નાગા ઇવોત્તમાઃ

કૈર્વા ભુવિ ચિકિત્સ્યેન્ત રોગાર્ત્તા મૃગપક્ષિણઃ ।
શ્વાપદાશ્ચ દરિદ્રાશ્ચ પ્રાયો નાર્તા ભવન્તિ તે

ઘોરાનપિ દુરાધર્ષાન્નૃપતીનુગ્રતેજસ ।
આક્રમ્ય રોગ આદત્તે પશૂન્પશુપચો યથા

ઇતિ લોકમનાક્રન્દં મોહશોકપરિપ્લુતમ્ ।
સ્રોતસા મહસા ક્ષિપ્રં હ્રિયમાણં બલીયસા

ન ધનેન ન રાજ્યેન નોગ્રેણ તપસા તથા ।
સ્વભાવા હ્યતિવર્તન્તે યે નિર્મુક્તાઃ શરીરિષુ

ઉપર્યપરિ લોકસ્ય સર્વો ભવિતુમિચ્છતિ ।
યતતે ચ યથાશક્તિ ન ચ તદ્વર્તતે તથા

ન મ્રિયેરન્નજીર્યેરન્સર્વે સ્યુઃ સાર્વકામિકાઃ ।
નાપ્રિયં પ્રતિપદ્યેરન્નુત્થાનસ્ય ફલં પ્રતિ

ઐશ્વર્યમદમત્તાશ્ચ માનાન્મયમદેન ચ ।
અપ્રમત્તાઃ શઠાઃ ક્રૂરા વિક્રાન્તાઃ પર્યુપાસતે

શોકાઃ પ્રતિનિવર્તન્તે કેષાઞ્ચિદસમીક્ષતામ્ ।
સ્વં સ્વં ચ પુનરન્યેષાં ન કઞ્ચિદતિગચ્છતિ

મહઞ્ચ ફલવૈષમ્યં દૃશ્યતે કર્મસંધિષુ ।
વહૄન્તિ શિબિકામન્યે યાન્ત્યન્યે શિબિકારુહઃ

સર્વેષામૃદ્ધિકામાનામન્યે રથપુરઃ સરાઃ ।
મનુજાશ્ચ ગતશ્રીકાઃ શતશો વિવિધાઃ સ્ત્રિયાઃ

દ્વન્દ્વારામેષુ ભૂતેષુ ગચ્છન્ત્યેકૈકશો નરાઃ ।
ઇદમન્યત્પરં પશ્ય નાત્ર મોહં કરિષ્યસિ

ધર્મં ચાપિ ત્યજા ધર્મં ત્યજ સત્યાનૃતાં ધિયમ્ ।
સર્વં ત્યક્ત્વા સ્વરૂપસ્થઃ સુખી ભવ નિરામયઃ

એતત્તે પરમં ગુહ્યમાખ્યાતમૃષિસત્તમ ।
યેન દેવાઃ પરિત્યજ્ય ભર્ત્યલોકં દિવં ગતાઃ

સનન્દન ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા વ્યાસતનયં સમાપૃચ્છ્ય મહામુનિઃ ।
સનત્કુમારઃ પ્રયયૌ પૂજિતસ્તેન સાદરમ્

શુકો ઽપિ યોગિનાં શ્રેષ્ઠઃ સમ્યગ્જ્ઞાત્વા હ્યવસ્થિતમ્ ।
બ્રહ્મણઃ પદમન્વેષ્ટુમુત્સુકઃ પિતરં યયૌ

તતઃ પિત્રા સમાગમ્ય પ્રણમ્ય ચ મહામુનિઃ ।
શુકઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય યયૌ કૈલાસપર્વતમ્

વ્યાસસ્તદ્વિરહાદ્દૂનઃ પુત્રસ્નેહસમાવૃતઃ ।
ક્ષણૈકં સ્થીયતાં પુત્ર ઇતિ ચ ક્રોશ દુર્મનાઃ

નિરપેક્ષઃ શુકો ભૂત્વા નિઃસ્નેહો મુક્તબન્ધનઃ ।
મોક્ષમેવાનુસંચિત્ય ગત એવ પરં પદમ્