નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.60

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને એકોનષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ
સનદન ઉવાચ
અવતીર્ણેષુ વિપ્રેષુ યાસઃ પુત્રસહાયવાન્ ।
તૂર્ષ્ણીં ધ્યાનપરો ધીમાનેકાન્તે સમુપાવિશત્

તમુવાચાશરી રી વાક્ વ્યાસં પુત્રસમન્વિતમ્ ।
ભો ભો મહર્ષે બાસિષ્ઠ બ્રહ્મઘોષો ન વર્તતે

એકો ધ્યાનપરસ્તૂષ્ણી કિમાઃસે ચિન્તયન્નિવ ।
બ્રહ્મઘોષૈર્વિરહિતઃ પર્વતો ઽયં ન શોભતે

તસ્માદધીષ્વ ભગવન્સાર્દ્ધ પુત્રેણ ધીમતા ।
વેદાન્વેદવિદા ચૈવ સુપ્રસન્નમનાઃ સદા

તચ્છુત્વા વચનં વ્યાસો નભોવાણીસમીરિતમ્ ।
શુકેન સહ પુત્રેણ વેદાભ્યાસમથાકરોત્

તયોરભ્યસતોરેવં બહુકાલં દ્વિજોત્તમ ।
વાતો ઽતિમાત્રં પ્રવવૌ સમુદ્રાનિલવીજિતઃ

તતો ઽનધ્યાય ઇતિ તં વ્યાસઃ પુત્રમવારયત્ ।
શુકો વારિતમાત્રસ્તુ કૌતૂહલસમન્વિતઃ

અપૃચ્છત્પિતરં તત્ર કુતો વાયુરભૂદયમ્ ।
આખ્યાતુમર્હતિ ભવાન્સર્વં વાયોર્વિચૈષ્ટિતમ્

શુકસ્યૈતદ્વચઃ શ્રુત્વા વ્યાસઃ પરમવિસ્મિતઃ ।
અનધ્યાયનિમિત્તઽસ્મિન્નિદં વચનં મબ્રવીત્

દિવ્યં તે ચક્ષુરુત્પન્નં સ્વસ્થં તે નિશ્ચલં મનઃ ।
તમસા રજસા ચાપિ ત્યક્તઃ સત્યે વ્યવસ્થિતઃ

તસ્યાત્મનિ સ્વયં વેદાન્બુદ્ધ્વા સમનુચિન્તય ।
દેવયાનચરો વિષ્ણોઃ પિતૃયાનશ્ચ તામસઃ

દ્વાવેતૌ પ્રત્યયં યાતૌ દિવં ચાધશ્ચ ગચ્છતઃ ।
પિથિવ્યામન્તરિક્ષે ચ યતઃ સંયાન્તિ વાયવઃ

સપ્ત તે વાયુમાર્ગા વૈ તાન્નિબોધાનુપૂર્વશઃ ।
તત્ર દેવગણાઃ સાધ્યાઃ સમભૂવન્મહાબલાઃ

તેષામપ્યભવત્પુત્રઃ સમાનો નામ દુર્જયઃ ।
ઉદાનસ્તસ્ય પુત્રો ઽભૂવ્દ્યાનસ્તસ્યાભવત્સુતઃ

અપાનશ્ચ તતો જજ્ઞે પ્રાણશ્ચાપિ તતઃ પરમ્ ।
અનપત્યો ઽભવત્પ્રાણો દુર્દ્ધર્ષઃ શત્રુમર્દનઃ

પૃથર્ક્ક્ંમાણિ તેષાં તુ પ્રવક્ષ્યામિ યથા તથા ।
પ્રાણિનાં સર્વતો વાયુશ્ચેષ્ટા વર્તયતે પૃથક્

પ્રીણનાઞ્ચૈવ સર્વેષાં પ્રાણ ઇત્યભિધીયતે ।
પ્રેષયત્યભ્રસંઘાતાન્ધૂમજાંશ્ચોષ્મજાંસ્તથા

પ્રથમઃ પ્રથમે માર્ગે પ્રવહો નામ સો ઽનિલઃ ।
અંબરે સ્નેહમાત્રેભ્યસ્તડિદ્ભ્યશ્ચોત્તમદ્યુતિઃ

આવહો નામ સો ઽભ્યેતિ દ્વિતીયઃ શ્વસનો નદન્ ।
ઉદયં જ્યોતિષાં શશ્વત્સોમાદીનાં કરોતિ યઃ

અન્તર્દેહેષુ ચોદાનં યં વદન્તિ મનીષિણઃ ।
યશ્ચતુર્ભ્યઃ સમુદ્રેભ્યો વાયુર્દ્ધારયતે જલમ્

ઉદ્ધૃત્ય દદતે ચાપો જીમૂતેભ્યો વને ઽનિલઃ ।
યો ઽદ્ધિઃ સંયોજ્ય જીમૂતાન્પર્જન્યાય પ્રયચ્છતી

ઉદ્વહો નામ બંહિષ્ઠસ્તૃતીયઃ સ સદાગતિઃ ।
સંનીયમાના બહુધા યેન નીલા મહાઘનાઃ

વર્ષમોક્ષકૃતારંભાસ્તે ભવન્તિ ઘનાઘનાઃ ।
યો ઽસૌ વહતિ દેવાનાં વિમાનાનિ વિહાયસા

ચતુર્થઃ સંવહો નામ વાયુઃ સ ગિરિમર્દનઃ ।
યેન વેગવતા રુગ્ણાઃ ક્રિયન્તે તરુજા રસાઃ

પઞ્ચમઃ સ મહાવેગો વિવહો નામ મારુતઃ ।
યસ્મિન્પરિપ્લવે દિવ્યા વહૄન્ત્યાપો વિહાયસા

પુણ્યં ચાકાશગઙ્ગાયાસ્તોયં તિષ્ટતિ તિષ્ટતિ ।
દૂરાત્પ્રતિહતો યસ્મિન્નેકરશ્મિર્દિવાકરઃ

યોનિરંશુસહસ્રસ્ય યેન યાતિ વસુંધરામ્ ।
યસ્માદાપ્યાયતે સોમો નિધિર્દિવ્યો ઽમૃતસ્ય ચ

ષષ્ઠઃ પરિવહો નામ સ વાયુર્જીવતાં વરઃ ।
સર્વપ્રાણભૃતાં પ્રાણાર્ન્યો ઽતકાલે નિરસ્યતિ

યસ્ય ધર્મે ઽનુવર્તેતે મૃત્યુવેવસ્વતાવુભૌ ।
સમ્યગન્વીક્ષતા બુદ્ધ્યા શાન્તયાધ્યાત્મનિત્યયા

ધ્યાનાભ્યાસાભિરામાણાં યો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે ।
યં સમાસાદ્ય વેગેન દિશામન્તં પ્રપેદિરે

દક્ષસ્ય દશ પુત્રાણાં સહસ્રાણિ પ્રજાપતેઃ ।
યેન વૃષ્ટ્યા પરાભૂતસ્તોયાન્યેન નિવર્તતે

પરીવહો નામ વરો વાયુઃ સ દુરતિક્રમઃ ।
એવમેતે દિતેઃ પુત્રા મરુતઃ પરમાદ્ભુતાઃ

અનારમન્તઃ સર્વાઙ્ગાઃ સર્વચારિણઃ ।
એતત્તુ મહદાશ્ચર્યં યદયં પર્વતોત્તમઃ

કંપિતઃ સહસા તેન પવમાનેન વાયુના ।
વિષ્ણોર્નિઃશ્વાસવાતો ઽયં યદા વેગસમીરિતઃ

સહસોદીર્યતે તાત જગત્પ્રવ્યથતે તદા ।
તસ્માદ્બ્રહ્મવિદો બ્રહ્મ ન પઠન્ત્યતિવાયુતઃ

વાયોર્વાયુભયં હ્યુક્તં બ્રહ્મ તત્પીડિતં ભવેત્ ।
એતાવદુક્ત્વા વચનં પરાશરસુતઃ પ્રભુઃ

ઉક્ત્વા પુત્રમધીષ્વેતિ વ્યોમગઙ્ગામગાત્તદા ।
તતો વ્યાસે ગતે સ્નાતું શુકો બ્રહ્મવિદાં વરઃ

સ્વાધ્યાયમકરોદ્બ્રહ્મન્વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।
તત્ર સ્વાધ્યાયસંસક્તં શુકં વ્યાસસુતં મુને

સનત્કુમારો ભગવાનેકાન્તે સમુપાગતઃ ।
ઉત્થાય સત્કૃતસ્તેન બ્રહ્મપુત્રો હિ કાર્ષ્ણિના

તતઃ પ્રોવાચ વિપ્રેન્દ્ર શુકં વિદાં વરઃ ।
કિં કરોષિ મહાભાગ વ્યાસપુત્ર મહાદ્યુતે

શુક ઉવાચ
સ્વાધ્યાયે સંપ્રવૃત્તો ઽહં બ્રહ્મપુત્રાધુના સ્થિતઃ ।
ત્વદ્દર્શનમનુપ્રાપ્તઃ કેનાપિ સુકૃતેન ચ

કિઞ્ચિત્ત્વાં પ્રષ્ટુમિચ્છામિ તત્ત્વં મોક્ષાર્થસાધનમ્ ।
તદ્વદસ્વ મહાભાગ યથા ત જ્જ્ઞાનમાપ્નુયામ્

સનત્કુમાર ઉવાચ
નાસ્તિ વિદ્યાસમં ચક્ષુર્નાસ્તિ વિદ્યાસમં તપઃ ।
નાસ્તિ રાગસમં દુઃખં નાસ્તિ ત્યાગસમં સુખમ્

નિવૃત્તિઃ કર્મણઃ પાપાત્સતતં પુણ્યશીલતા ।
સદ્વૃત્તિઃ સમુદાચારઃ શ્રેય એતદનુત્તમમ્

માનુષ્યમસુખં પ્રાપ્ય યઃ સજ્જતિ સ મુહ્યતિ ।
નાલં સ દુઃખમોક્ષાય સંગો વૈ દુઃખલક્ષણઃ

સક્તસ્ય બુદ્ધર્ભવતિ મોહજાલવિવર્દ્ધિની ।
મોહજાલાવૃતો દુઃખમિહામુત્ર તથાશ્નુતે

સર્વોપાયેન કામસ્ય ક્રોધસ્ય ચ વિનિગ્રહઃ ।
કાર્યઃ શ્રેયોર્થિના તૌ હિ શ્રેયોઘાતાર્થમુદ્યતૌ

નિત્યં ક્રોધાત્તપો રક્ષેચ્છ્રિયં રક્ષેઞ્ચ મત્સરાત્ ।
વિદ્યાં માનાવમાનાભ્યામાત્માનં તુ પ્રમાદતઃ

આનૃશંસ્યં પરો ધર્મઃ ક્ષમા ચ પરમં બલમ્ ।
આત્મજ્ઞાનં પરં જ્ઞાનં સત્યં હિ પરમં હિતમ્

યેન સર્વં પરિત્યક્તં સ વિદ્વાન્સ ચ પણ્ડિતઃ ।
ઇન્દ્રિયૈરિન્દ્રિયાર્થેભ્યશ્ચરત્યાત્મવશૈરિહ

અસજ્જમાનઃ શાન્તાત્મા નિર્વિકારઃ સમાહિતઃ ।
આત્મભૂતૈરતદ્ભૂતઃ સહ ચૈવ વિનૈવ ચ

સ વિમુક્તઃ પરં શ્રેયો ન ચિરેણાધિગચ્છતિ ।
અદર્શનમસંસ્પર્શસ્તથૈવાભાષાણં સદા

યસ્ય ભૂતૈઃ સહ મુને સ શ્રેયો વિન્દતે મહત્ ।
ન હિંસ્યાત્સર્વભૂતાનિ ભૂતૈર્મૈત્રાયણશ્ચરેત્

નેદં જન્મ સમાસાદ્ય વૈરં કુર્વીત કેન ચિત્ ।
આકિઞ્ચન્યં સુસંતોષો નિરાશિષ્ટ્વમચાપલમ્

એતદાહુઃ પરં શ્રેય આત્મજ્ઞસ્ય જિતાત્મનઃ ।
પરિગ્રહં પરિત્યજ્ય ભવ તાતજિતેન્દ્રિયઃ

અશોકં સ્થાનમાતિષ્ટ ઇહ ચામુત્ર ચાભયમ્ ।
નિરાશિષો ન શોચન્તિ ત્યજેદાશિષમાત્મનઃ

પરિત્યજ્યાશિષં સૌમ્ય દુઃખગ્રામાદ્વિમોક્ષ્યસે ।
તપરોનિત્યેન દાન્તેન મુનિના સંયતાત્મના

અજિતં જેતુકામેન ભાવ્યં સંગેષ્વસંગિના ।
ગુણસંગેષ્વેષ્વનાસક્ત એકચર્યા રતઃ સદા

બ્રાહ્મણો ન ચિરાદેવ સુખમાયાત્યનુત્તમમ્ ।
દ્વન્દ્વારામેષુ ભૂતેષુ વરાકો રમતે મુનિઃ

કિઞ્ચિન્પ્રજ્ઞાનતૃપ્તો ઽસૌ જ્ઞાનતૃપ્તો ન શોચતિ ।
શુભૈર્લભેત દેવત્વં વ્યામિશ્રૈર્જન્મ માનુષમ્

અશુભૈશ્ચાપ્યધો જન્મ કર્મભિર્લભતે ઽવશઃ ।
તત્ર મૃત્યુજરાદુઃખૈઃ સતતં સમભિદ્રુતમ્

સંસારં પશ્યતે જન્તુસ્તત્કથં નાવબુધ્સે ।
અહિતે હિતસંજ્ઞસ્ત્વમધ્રુવે ધ્રુવસંજ્ઞકઃ

અનર્થે વાર્થસંજ્ઞસ્ત્વં કિમર્થં નાવબુધ્યસે ।
સંવેષ્ટ્યમાનં બહુભિર્મોહતન્તુભિરાત્મજૈઃ

કોશકારવદાત્માનં વેષ્ટિતો નાવબુધ્યસે ।
અલં પરિગ્રહેણેહ દોષવાન્ હિ પરિગ્રહઃ

કૃમિર્હિ કોશકારસ્તુ બધ્યતે સ્વપરિગ્રહાત્ ।
પુત્રદારકુટુંબેષુ સક્તાઃ સીદન્તિ જન્તવઃ

સરઃપઙ્કાર્ણવે મગ્ના જીર્ણા વનગજા ઇવ ।
મોહજાલસમાકૃષ્ટાન્પશ્યજન્તૂન્સુદુઃખિતાન્

કુટુંબં પુત્રદારં ચ શરીરં દ્રવ્યસંચયમ્ ।
પારક્યમધ્રુવં સર્વં કિં સ્વં સુકૃતદુષ્કૃતે

યદા સર્વં પરિત્યજ્ય ગન્તવ્યમવશેન વૈ ।
અનર્થે કિં પ્રસક્તસ્ત્વં સ્વમર્થં નાનુતિષ્ટસિ

અવિશ્રાન્તમનાલંબમપાથેયમદૈશિકમ્ ।
તમઃ કર્ત્તારમધ્વાનં કથમેકો ગમિષ્યસિ

નહિ ત્વાં પ્રસ્થિતં કશ્ચિત્પૃષ્ટતો ઽનુગમિષ્યતિ ।
સુકૃતં દુષ્કૃતં ચ ત્વાં ગચ્છન્તમનુયાસ્યતઃ

વિદ્યા કર્મ ચ શૌર્યં ચ જ્ઞાનં ચ બહુવિસ્તરમ્ ।
અર્થાર્થમનુશીર્યન્તે સિદ્ધાર્થસ્તુ વિમુચ્યતે

નિબન્ધિની રજ્જુરેષા યા ગ્રામે વસતો રતિઃ ।
છિત્વૈનાં સુકૃતો યાન્તિ નૈનાં છિન્દન્તિ દુષ્કૃતઃ

તુલ્યજાતિવયોરૂપાન્ હૃતાન્પસ્યસિ મૃત્યુના ।
ન ચ નામાસ્તિ નિર્વેદો લોહં હિ હૃદયં તવ

રૂપકૂલાં મનઃ સ્રોતાં સ્પર્શદ્વીપાં રસાવહામ્ ।
ગન્ધપઙ્કાં શબ્દજલાં સ્વર્ગમાર્ગદુરારુહામ્

ક્ષમારિત્રાં સત્યમયીં ધર્મસ્થૈર્યકરાકરામ્ ।
ત્યાગવાતાધ્વગાં શીઘ્રાં બુદ્ધિનાવં નદીં તરેત્

ત્યક્ત્વા ધર્મમધર્મં ચ હ્યુભે સત્યાનૃતે ત્યજ ।
ત્યજ ધર્મમસંકલ્પાદધર્મં ચાપ્યહિંસયા

ઉભે સત્યાનૃતે બુદ્ધિં પરમનિશ્ચયાત્ ।
અસ્થિસ્થૂણં સ્નાયુયુતં માંસશોણિતલેપનમ્

ધર્માવનદ્ધં દુર્ગન્ધિં પૂર્ણં મૂત્રપુરીષયોઃ ।
જરાશોકસમાવિષ્ટં રોગાયતનમસ્થિરમ્

રજસ્વલમનિત્યં ચ ભૂતાવાસં સમુત્સૃજ ।
ઇદં વિશ્વં જગત્સર્વમજગઞ્ચાપિ યદ્ભવેત્

મહાભૂતાત્મકં સર્વમસ્માદ્યત્પરમાણુમત્ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ચ પઞ્ચૈવ તમઃ સત્ત્વં રજસ્તથા

ઇત્યેષ સપ્તદશકો રાશિખ્યક્તસંજ્ઞકઃ ।
સર્વૈરિહેન્દ્રિયાર્થૈશ્ચ વ્યક્તાવ્યક્તૈર્હિ હિતમ્

પઞ્ચવિંશક ઇત્યેષ વ્યક્તાવ્યક્તમયો ગણઃ ।
એતૈઃ સર્વૈઃ સમાયુક્તમનિત્યમભિધીયતે

ત્રિવર્ગો ઽત્ર સુખં દુઃખ જીવિતં મરણં તથા ।
ય ઇદં વેદ તત્ત્વેન સસ વેદ પ્રભવાપ્યયૌ

ઇન્દ્રિયૈર્ગૃહ્યતે યદ્યત્તદ્વ્યક્તમભિધીયતે ।
અવ્યક્તમથ તજ્જ્ઞેયં લિઙ્ગગ્રાહ્યમતીન્દ્રિયમ્

ઇન્દ્રિયૈર્નિયતૈર્દેહી ધારાભિરિવ તર્પ્યતે ।
લોકે વિહિતમાત્માનં લોકં ચાત્મનિ પશ્યતિ

પરાવરદૃશઃ શક્તિર્જ્ઞાનવેલાં ન પશ્યતિ ।
પશ્યતઃ સર્વભૂતાનિ સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા

બ્રહ્મભૂતસ્ય સંયોગો નાશુભેનોપપદ્યતે ।
જ્ઞાનેન વિવિધાત્ક્લેશાન્ન નિવૃત્તિશ્ચ દેહજાત્

લોકબુદ્ધિપ્રકાશેન લોકમાર્ગો ન રિષ્યતિ ।
અનાદિનિધનં જન્તુમાત્મનિ સ્થિતમવ્યયમ્

અકર્તારમમૂઢં ચ ભગવાનાહ તીર્તવિત્ ।
યો જન્તુઃ સ્વકૃતૈસ્તૈસ્તૈઃ કર્મભિર્નિત્યદુઃખિતઃ

સ્વદુઃખપ્રતિઘાતાર્થં હૄન્તિ જન્તુરનેકધા ।
તતઃ કર્મ સમાદત્તે પુનરન્યન્નવં બહુ

તપ્યતે ઽથ પુનસ્તેન ભુક્ત્વાપથ્યમિવાતુરઃ ।
અજસ્રમેવ મોહાન્તો દુઃખેષુ સુખસંજ્ઞિતઃ

વધ્યતે તપ્યતે ચૈવ ભયવત્યર્મભિઃ સદા ।
તતો નિવૃત્તો બન્ધાત્સ્વાત્કર્મણામુદયાદિહ

પરિભ્રમતિ સંસારે ચક્રવદ્બાહુવર્જિતઃ ।
સંયમેન ચ સંબન્ધાન્નિવૃત્ત્યા તપસો બલાત્

સમ્પ્રાપ્તા બહવઃ સિદ્ધિં અવ્યાબાધાં સુખોદયામ્