નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.6

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે માર્કણ્ડેયવર્ણનં નામ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
ભગવદ્ભક્તિમાહાત્મ્યં શ્રુત્વા પ્રીતસ્તુ નારદઃ ।
પુનઃ પપ્રચ્છ સનકં જ્ઞાનવિજ્ઞાનપારગમ્

નારદ ઉવાચ
ક્ષેત્રાણામુત્તમં ક્ષેત્રં તીર્થાનાં ચ તથોત્તમમ્ ।
પરયા દયયા તથવં બ્રૂહિં શાસ્ત્રાર્થપારગ

સનક ઉવાચ
શુણુ બ્રહ્મન્તરં ગુહ્યં સર્વસંપત્કરં પરમ્ ।
દુઃસ્વન્પનાશનં પુણ્યં ધર્મ્યં પાપહરં શુભમ્

શ્રોતવ્યં મુનિભિર્નિત્યં દુષ્ટગ્રહનિવારણમ્ ।
સર્વરોગપ્રશમનમાયુર્વર્ધ્દનકારણમ્

ક્ષેત્રાણામુત્તમં ક્ષેત્રં તીર્થાનાં ચ તથોત્તમમ્ ।
ગઙ્ગાયમુનયોર્યોગં વદન્તિ પરમર્ષયઃ

સિતાસિતોદકં તીર્થં બ્રહ્માદ્યાઃ સર્વદેવતાઃ ।
મુનયો મનવશ્ચૈવ સેવન્તે પુણ્યકાઙ્ક્ષિણઃ

ગઙ્ગા પુણ્યનદી જ્ઞેયા યતો વિષ્ણુપદોદ્ભવા ।
રવિજા યમુના બ્રહ્મંસ્તયોર્યોગઃ શુભાવહઃ

સ્મૃતાર્તિનાશિની ગઙ્ગા નદીનાં પ્રવરા મુને ।
સર્વપાપક્ષયકરી સર્વોપદ્ર વનાશિની

યાનિ ક્ષેત્રાણિ પુણ્યાનિ સમુદ્રાન્તે મહીતલે ।
તેષાં પુણ્યતમં જ્ઞેયં પ્રયાગાખ્યં મહામુને

ઇયાજ વેધા યજ્ઞેન યત્ર દેવં રમાપતિમ્ ।
તથૈવ મુનયઃ સર્વે ચક્રશ્ચ વિવિધાન્મખાન્

સર્વતીર્થાભિષેકાણિ યાનિ પુણ્યાનિ તાનિ વૈ ।
ગઙ્ગાબિન્દ્વભિષેકસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

ગઙ્ગા ગઙ્ગેતિ યો બ્રૂયાદ્યોજનાનાં શતે સ્થિતઃ ।
સો ઽપિ મુચ્યેત પાપેભ્યઃ કિમુ ગઙ્ગાભિષેકવાન્

વિષ્ણુપાદોદ્ભવા દેવી વિશ્વેશ્વરશિરઃ સ્થિતા ।
સંસેવ્યા મુનિભિર્દેવઃ કિં પુનઃ પામરૈર્જનૈ

યત્સૈકતં લલાટે તુ ધ્રિયતે મનુજોત્તમૈઃ ।
તત્રૈવ નેત્રં વિજ્ઞેયં વિધ્યર્દ્ધાધઃ સમુજ્જ્વલત્

યન્મજ્જન મહાપુણ્યં દુર્લભં ત્રિદિવૌકસામ્ ।
સારુપ્યદાયકં વિષ્ણોઃ કિમસ્માત્કથ્યતે પરમ

યત્ર સ્ત્રાતાઃ પાપિનો ઽપિ સર્વપાપવિવર્જિતાઃ ।
મહદ્વિમાનમારુઢાઃ પ્રયાન્તિ પરમં પદમ્

યત્ર સ્નાતા મહાત્માનઃ પિતૃમાતૃકુલાનિ વૈ ।
સહસ્રાણિ સમુદ્ધૃત્ય વિષ્ણુલોકે વ્રજન્તિ વૈ

સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ યો ગઙ્ગાં સ્મરતિ દ્વિચ ।
પુણ્યક્ષેત્રેષુ સર્વેષૌ સ્થિતવાન્નાત્ર સંશયઃ

યત્ર સ્નાતં નરં દૃષ્ટ્વા પાપો ઽપિ સ્વર્ગભૂમિભાક્ ।
મદઙ્ગસ્પર્શેમાત્રેણ દેવાનામાધપો ભવેત્

તુલસીમૂલસંભૂતા દ્વિજપાદોદ્ભાવા તથા ।
ગઙ્ગોદ્ભવા તુ મૃલ્લોકાન્નયત્યચ્યુતરુપતામ્

ગઙ્ગા ચ તુલસી ચૈવ હરિભક્તિરચઞ્ચલા ।
અત્યન્તદુર્લ્લભા નૄણાં ભક્તિર્દ્ધર્મપ્રવક્તરિ

સદ્ધર્મવક્તુઃ પદસંભવાં મૃદં ગઙ્ગોદ્ભવાં ચૈવ તથા તુલસ્યાઃ ।
મૂલોદ્ભવાં ભક્તિયુતો મનુષ્યો ધૃત્વા શિરસ્યેતિ પદં ચ વિષ્ણોઃ

કદા યાસ્યામ્યહં ગઙ્ગાં કદા પશ્યામિ તામહમ્ ।
વાઞ્ચ્છત્યપિ ચ યો હ્યેવં સો ઽપિ વિષ્ણુપદં વ્રજેત્

ગઙ્ગાયા મહિમા બ્રહ્મન્વક્તું વર્ષશતૈરપિ ।
ન શક્યતે વિષ્ણુનાપિ કિમન્યૈર્બહુભાષિતૈઃ

અહો માયા જગત્સર્વં મોહયત્યેતદદ્ભુતમ્ ।
યતો વૈ નરકં યાન્તિ ગઙ્ગાનાત્રિ સ્થિતે ઽપિ હિ

સંસારદુઃખ વિચ્છેદિ ગઙ્ગાનામ પ્રકીર્તિતમ્ ।
તથા તુલસ્યા ભક્તિશ્ચ હરિકીર્તિપ્રવક્તરિ

સકૃદપ્યુચ્ચરેદ્યસ્તુ ગઙ્ગેત્યેવાક્ષરદ્વયમ્ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

યોજનત્રિતયં યસ્તુ ગઙ્ગાયામધિગચ્છતિ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સૂર્યલોકં સમેતિ હિ

સેયં ગઙ્ગા મહાપુણ્યા નદી ભક્ત્યા નિષેવિતા ।
મેષતૌલિમૃગાકર્ષુ પાવયત્યખિલં જગત્

ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણા રેવા સરસ્વતી ।
તુઙ્ગભદ્રા ચ કાવેરી કાલિંન્દી બાહુદા તથા

વેત્રવતી તામ્રપર્ણી સરયૂશ્ચ દ્વિજોત્તમ ।
એવમાદિષુ તીર્થેષુ ગઙ્ગા મુખ્યતમા સ્મૃતા

યથા સર્વગતો વિષ્ણુર્જગવ્દ્યાપ્ય પ્રતિષ્ટિતઃ ।
તથેયં વ્યાપિની ગઙ્ગા સર્વપાપપ્રણાશિની

અહો ગઙ્ગા જગદ્ધાત્રી સ્નાનપાનાદિભિર્જગત્ ।
પુનાતિ પાવનીત્યેષા ન કથં સેવ્યતે નૃભિઃ

તીર્થાનામુત્તમં તીર્થં ક્ષેત્રાણાં ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ।
વારાણસીતિ વિખ્યાતં સર્વદેવનિષેવિતમ્

તે એવ શ્રવણે ધન્યે સંવિદાતે બહુશ્રુતમ્ ।
ઇહ શ્રુતિમતાં પુંસાં કાશી યાભ્યાં શ્રુતાસકૃત્

યે યં સ્મરન્તિ સંસ્થાનમવિમુક્તં દ્વિજોત્તમમ્ ।
નિર્ધૂતસર્વપાપાસ્તે શિવલોકં વ્રજન્તિ વૈ

યોજનાનાં શતસ્થો ઽપિ અવિમુક્તં સ્મરેદ્યદિ ।
બહુપાતકપૂર્ણો ઽપિ પદં ગચ્છત્યનામયમ્

પ્રાણપ્રયાણસમયે યો ઽવિમુક્તં સ્મરેદ્વૂજ ।
સો ઽપિ પાપવિનિર્મુક્તઃ શૈવં પદમવાન્પુયાત્

કાશીસ્મરણજં પુણ્યં ભુક્ત્વા સ્વર્ગે તદન્તતઃ ।
પૃથિવ્યામેકરાડૂ ભૂત્વા કાશીં પ્રાપ્ય ચ મુક્તિભાક્

બહુનાત્ર કિમુક્તેન વારાણસ્યા ગુણાન્પ્રતિ ।
નામાપિ ગૃહ્ણાતાં કાશ્યાશ્ચતુર્વર્ગો ન દૂરતઃ

ગઙ્ગાયમુનયોર્યોગો ઽધિકઃ કાશ્યા અપિ દ્વિજા ।
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ નરા યાન્તિ પરાં ગતિમ્

મકરસ્થે રવૌ ગઙ્ગા યત્ર કુત્રાવગાહિતા ।
પુનાતિ સ્ત્રાનપાનાદ્યૈર્નયન્તીન્દ્રપુરં જગત્

યો ગઙ્ગાં ભજતે નિત્યં શઙ્કરો લોકશઙ્કરઃ ।
લિઙ્ગરુપીં કથં તસ્યા મહિમા પરિકીર્ત્યતે

હરિરુપધરં લિઙ્ગં લિઙ્ગરુપધરો હરિઃ ।
ઈષદપ્યન્તરં નાસ્તિ ભેદકૃચ્ચાનયોઃ કુધીઃ

અનાદિનિધને દેવે હરિશઙ્કરસંજ્ઞિતે ।
અજ્ઞાનસાગરે મગ્ના ભેદં કુર્વન્તિ પાપિનઃ

યો દેવો જગતામશઃ કારણાનાં ચ કારણમ્ ।
યુગાન્તે નિગદન્ત્યેતદ્રુદ્રરુપધરો હરિઃ

રુદ્રો વૈ વિષ્ણુરુપેણ પાલયત્યખિલઞ્જગત્ ।
બ્રહ્મરુપેણ સૃજતિ પ્રાન્તેઃ હયેતત્રયં હરઃ

હરિશઙ્કરયોર્મધ્યે બ્રહ્મણશ્ચાપિ યો નરઃ ।
ભેદં કરોતિ સો ઽભ્યેતિ નરકં ભૃશદારુણમ્

હરં હરિં વિધાતારં યઃ પશ્યત્યેકરુપિણમ્ ।
સ યાતિ પરંમાનન્દં શાસ્ત્રાણામેષ વિષ્વયઃ

યો ઽસાવનાદિઃ સર્વજ્ઞો જગતામાદિકૃદ્વિભુઃ ।
નિત્યં સંનિહિતસ્તત્ર લિઙ્ગરુપી જનાર્દનઃ

કાશીવિશ્વેશ્વરં લિઙ્ગજ્યોતિર્લિઙ્ગં તદુચ્યતે ।
તં દૃષ્ટ્વા પરમં જ્યોતિરાપ્રોતિ મનુજોત્તમઃ

કાશીપ્રદક્ષિણા યેન કૃતા ત્રૈલોક્યપાવની ।
સત્પદ્વીપાસાબ્ધિશૈલા ભૂઃ પરિક્રમિતામુના

ધાતુમૃદ્દારપાષાણલેખ્યાદ્યા મૂર્તયો ઽમલાઃ ।
શિવસ્ય વાચ્યુતસ્યાપિ તાસુ સંનિહિતો હરિઃ

તુલસીકાનનં યત્ર યત્ર પહ્મવનં દ્વિજા ।
પુરાણપઠનં યત્ર યત્ર સંનિહિતો હરિઃ

પુરાણસંહિતાવક્તા હરિરિત્યભિધીયતે ।
તદ્ભક્તિં કુર્વતાં નૄણાં ગઙ્ગાસ્ત્રાનાં દિને દિને

પુરાણશ્રવણે ભક્તિર્ગઙ્ગાસ્ત્રાનસમા દ્વિજ ।
તદ્વક્તરિ ચ યા ભક્તિઃ સા પ્રયાગોપમા સ્મૃતા

પુરાણધર્મકથનૈર્યઃ સમુદ્ધરતે જગત્ ।
સંસારસાગરે મગ્નં સ હરિઃ પરિકીર્તિતઃ

નાસ્તિ ગઙ્ગાસમં તીર્થં નાસ્તિ માતૃસમો ગુરુઃ ।
નાસ્તિ વિષ્ણુસમં દૈવં નાસ્તિ તત્ત્વં ગુરોઃ પરમ્

વર્ણાનાં બ્રાહ્મણઃ શ્રેષ્ઠસ્તારકાણાં યથા શશી ।
યથા પયોધિઃ સિન્ધૂનાં તથા ગઙ્ગા પરા સ્મૃતા

નાસ્તિ શાન્તિસમો બન્ધુર્નાસ્તિ સત્યાત્પરં તપઃ ।
નાસ્તિ મોક્ષાત્પરો લાભો નાસ્તિ ગઙ્ગાસમા નદી

ગઙ્ગાયાઃ પરમં નામ પાપારણ્યદવાનલઃ ।
ભવવ્યાધિહરા ગઙ્ગા તસ્માત્સેવ્યા પ્રયન્તતઃ

ગાયત્રી જાહ્નવી ચોભે સર્વપાપહરે સ્મૃતે ।
એતયોર્ભક્તિહીનો યસ્તં વિદ્યાત્પતિતં દ્વિજ

ગાયત્રી છન્દસાં માતા માતા લોકસ્ય જાહ્નવી ।
ઉભે તે સર્વપાપાનાં નાશકારણતાં ગતે

યસ્ય પ્રસન્ના ગાયત્રી તસ્ય ગઙ્ગા પ્રસીદતિ ।
વિષ્ણુશક્તિયુતે તે દ્વે સમકામપ્રસિદ્ધેદે

ધર્માર્થકામરુપાણાં ફલરુપે નિરઞ્જને ।
સર્વલોકાનુગ્રહાર્થં પ્રવર્તેતે મહોત્તમે

અતીવ દુર્લ્લભા નૄણાં ગાયત્રી જાહ્નવી તથા ।
તથૈવ તુલસીભક્તિર્હરિભક્તિશ્ચ સાત્ત્વિકી

અહો ગઙ્ગા મહાભાગા સ્મૃતા પાપપ્રણાશિની ।
હરિલોકપ્રદા દૃષ્ટા પીતા સારુપ્યદાયિની ।
યત્ર સ્ત્રાતા નરા યાન્તિ વિષ્ણોઃ પદમનુત્તમમ્

નારાયણો જગદ્ધાતા વાસુદેવઃ સનાતનઃ ।
ગઙ્ગાસ્ત્રાનપરાણાં તુ વાઞ્છિતાર્થફલપ્રદઃ

ગઙ્ગાજલકરણેનાપિ યઃ સિક્તો મનુજોત્તમઃ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પ્રયાતિ પરમં પદમ્

યદ્વિન્દુસેવનાદેવ સગરાન્વયસમ્ભવઃ ।
વિસૃજ્યરાક્ષસં ભાવં સંપ્રાત્પઃ પરમં પદમ્