નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.5

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે ભક્તિવર્ણનપ્રસઙ્ગેન માર્કણ્ડેયચરિતારમ્ભો નામ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ
બ્રહ્મન્કથં સ ભગવાન્મૃકણ્ડોઃ પુત્રતાં ગતઃ ।
કિં ચકાર ચ તદ્બ્રુહિ હરિર્ભાર્ગવવંશજઃ

શ્રૂયતે ચપુરાણેષુ માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ ।
અપશ્યદ્વૈષ્ણવીં માયાં ચિરઞ્જીવ્યસ્ય સંપ્લવે

સનક ઉવાચ
શ્રુણુ નારદ વક્ષઅયામિ કથામેતાં સનાતનીમ્ ।
વિષ્ણુભક્તિસમાયુક્તાં માર્કુણ્ડેયમુનિં પ્રતિ

તપસો ઽન્તે મૃકણ્ડુસ્તે મૃકણ્ડુસ્તુ ભાર્યામુદૂહ્ય સત્તમઃ ।
ગાર્હસ્થ્યમકરોદ્ધૃષ્ટઃ શાન્તો દાન્તઃ કૃતાર્થકઃ

તસ્ય ભાર્યા શુચિર્દક્ષા નિત્યં પતિપરાયણા ।
મનસા વચસા ચાપિ દેહેન ચ પતિવ્રતા

કાલે દધાર સા ગર્ભં હરિતેજોંશસંભવમ્ ।
રુષુવે દશમાસાન્તે પુત્રં તેજસ્વિનાં પરમ્

સ ઋષિઃ પરમપ્રીતો દૃષ્ટ્વા પુત્રં સુલક્ષણમ્ ।
જાતકં કારયામાસ મઙ્ગલં વિધિપૂર્વકમ્

સ બાલો વવૃધે તત્ર શુક્લપક્ષ ઇવીડુપઃ ।
તતસ્તુ પઞ્ચમે વર્ષે ઉપનીય મુદાન્વિતઃ

શિક્ષાં ચકાર વિપ્રેન્દ્ર વૈદિકીં ધર્મસંહિતામ્ ।
નમસ્કાર્યા દ્વિજાઃ પુત્ર સદાદૃષ્ટા વિધાનતઃ

ત્રિકાલં સૂર્યમભ્યર્ચ્ય સલિલાઞ્ચલિદાનતઃ ।
વૈદિકં કર્મ તર્તવ્યં વેદાધ્યયનપૂર્વકમ્

બ્રહ્મચર્યેણ તપસા પૂજનીયો હરિઃ સદા ।
નિષિદ્ધં વર્જનીયં સ્યાદૃષ્ટસંભાષણાદિકમ્

સાધુભિઃ સહ વસ્તવ્યં વિષ્ણુભક્તિપરૈઃ સદા ।
ન દ્વેષઃ કસ્યચિત્કાર્યઃ સર્વેષાં હિતમાચરેત્

ઇજ્યાધ્યંયનદાનાનિ સદા કાર્યાણિ તે સુત ।
એવં પિત્રા સમાદિષ્ટો માર્કણ્ડેયો મુનીશ્વરઃ

ચચાર ધર્મં સતતં સદા સંચિન્તયન્હરિમ્ ।
માર્કણ્ડેયો મહાભાગો દયાવાન્ધર્મવત્સલઃ

આત્મવાન્સત્યસન્ધશ્ચ માર્તણ્ડસદૃશપ્રભઃ ।
વશીં શાન્તો મહાજ્ઞાની સર્વતત્ત્વાર્થકોવિદઃ

તપશ્ચચારં મહામચ્યુતપ્રીતિકારણમ્ ।
આરાધિતો જગન્નાથો માક્રણ્ડેયેન ધીમતા

પુરાણસંહિતાં કર્ત્તુદત્તવાન્વરમચ્યુતઃ ।
માર્કણ્ડેયો મુનિ તપશ્ચચારં પરમમચ્યુતપ્રીતિકારણમ્ ।
માર્કણ્ડેયો મુનિસ્તસ્માન્નારાયણ ઇતિ સ્મૃતઃ

ચિરજીવી મહાભક્તો દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ ।
જગત્યેકાર્ણવીભૂતે સ્વપ્રભાવં જનાર્દ્દનઃ

તસ્ય દર્શયિતું વિગ્રાસ્તં ન સંહૃતવાન્હરિઃ ।
મૃકણ્ડુતનયો ધીમાન્વિષ્ણુભક્તિસમન્વિતઃ

તસ્મિઞ્જલે મહાઘોરે સ્થિતવાઞ્છીર્ણપત્રવત્ ।
માર્કણ્ડેયઃ સ્થિતસ્તાવદ્યાવચ્છેતે હરિઃ સ્વયમ્

તસ્ય પ્રમાણં વક્ષ્યામિ કાલસ્ય વદતઃ શ્રુણુ ।
દશભિઃ પઞ્ચભિશ્ચૈવ નિમેષૈઃ પરિકીર્તિતા

કાષ્ટાતત્રિંશતો જ્ઞેયા કલા પહ્મજનન્દન ।
તત્રિંશતો ક્ષણો જ્ઞેયસ્તૈઃ પઙ્ભર્ઘટિકા સ્મૃતા

તદ્વયેન મુહૂર્ત્તં સ્યાદ્દિનં તત્રિંશતા ભવેત્ ।
ત્રિંશદ્દિનેર્ભવેન્યાસઃ પક્ષદ્વિતયસંયુતઃ

ઋતુર્માસદ્વયેન સ્યાત્તત્રયેણાયનં સ્મૃતમ્ ।
તદ્દયેન ભવેદબ્દઃ સ દેવાનાં દિનં ભવેત્

ઉત્તરં દિવસં પ્રાહૂ રાત્રિર્વૈ દક્ષિણાયનમ્ ।
માનુષેણૈવ માસેન પિતૄણાં દિનમુચ્યતે

તસ્માત્સુર્યેન્દુસંયોગે જ્ઞાતવ્યં કલ્પમુત્તમમ્ ।
દિવ્યૈર્વર્ષસહસ્રૈર્દ્વાદશભિર્દૈવતં યુગમ્

દૈવે યુગસહસ્રે દ્વે બ્રાહ્મઃ કલ્પૌ તુ તૌ નૃણામ્ ।
એકસત્પતિસંખ્યાતૈર્દિવ્યૈર્મન્વન્તરં યુગૈઃ

ચતુર્દ્દશભિરેતૈશ્ચ બ્રહ્મણો દિવસંમુને ।
યાવત્પ્રમાણં દિવસં તાવદ્રાત્રિઃ પ્રકીર્તિતા

નાશમાયાતિ વિપ્રેન્દ્ર તસ્મિન્કાલે જગન્નયમ્ ।
મનુષેણ સહસ્રેણ યત્પ્રમાણં ભવેચ્છૃણુ

ચતુર્યુગસહસ્રાણિ બ્રહ્મણો દિવસં મુને ।
તદ્વન્માસો વત્સરશ્ચ જ્ઞેયસ્તસ્યાપિ વેધસઃ

પરાર્દ્ધદ્વયકાલસ્તુ તન્મતેન ભવેદ્વિજાઃ ।
વિષ્ણોરહસ્તુ વિજ્ઞેયં તાવદ્રાત્રિઃ પ્રકીર્તિતા

મૃકણ્ડુતનયસ્તાવત્સ્થિતઃ સંજીર્ણપર્ણવત્ ।
તસ્મિન્ઘોરે જલમયે વિષ્ણુશક્ત્યુપબૃંહિતઃ ।
આત્માનં પરમં ધ્યાયન્સ્થિતવાન્હરિસાન્નિધૌ

અથ કાલે સમાયાતે યોગનિદ્રાવિમોચિતઃ ।
સૃષ્ટવાન્બ્રહ્મરુપેણ જગદેતચ્ચરાચરમ્

સંહૃતં તુ જલં વીક્ષ્ય સૃષ્ટં વિશ્વં મૃકણ્ડુજઃ ।
વિસ્મિતઃ પરમપ્રીતો વવન્દે ચરણૌ હરેઃ

શિરસ્યઞ્જલિમાધાય માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ ।
તુષ્ટાવ વાગ્ભિરિષ્ટાભિઃ સદાનન્દૈકવિગ્રહમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
સહસ્રશિરસં દેવં નારાયણમનામયમ્ ।
વાસુદેવમનાધારં પ્રણતો ઽસ્મિજનાર્દનમ્

અમેયમજરં નિત્યં સદાનન્દૈકવિગ્રહમ્ ।
અપ્રતર્ક્યમનિર્દેશ્યં પ્રણતો ઽસ્મિ જનાર્દ્દનમ્

અક્ષરં પરમં નિત્યં વિશાક્ષં વિશ્વસમ્ભવમ્ ।
સર્વતત્ત્વમયં શાન્તં પ્રણતો ઽસ્મિ જનાર્દ્દનમ્

પુરાણં પુરુષં સિદ્ધં સર્વજ્ઞાનૈકભાજનમ્ ।
પરાત્પરતરં રુપં પ્રણતો ઽસ્મિ જનાર્દ્દનમ્

પરઞ્જ્યોતિઃ પરં ધામ પવિત્રં પરમં પદમ્ ।
સર્વૈકરુપં પરમં પ્રણતો ઽસ્મિ જનાર્દ્દનમમ્

તં સદાનન્દચિન્માત્રં પરાણાં પરમં પદમ્ ।
સર્વં સનાતનં શ્રેષ્ઠં પ્રણતો ઽસ્મિ જનાર્દ્દનમ્

સગુણં નિર્ગુણં શાન્તં માયાતીતં સુમાયિનમ્ ।
અરુપં બહુરુપં તં પ્રણતો ઽસ્મિ જનાર્દ્દનમ્

યત્રતદ્ભગવાન્વિશ્વં સૃજત્યવત્તિ હન્તિ ચ ।
તમાદિદેવમીશાનં પ્રણતો ઽસ્મિ જનાર્દ્દનમ્

પરેશ પરમાનન્દ શરણાગતવત્સલ ।
ત્રાહિ માં કરુણાસિન્ધો મનોતીતિ નમો ઽસ્તુતે

એવં સ્તવન્તં વિપ્રેન્દ્રં માર્કણ્ડેયજગદ્ગુરુમ્ ।
ઉવાચ પરયા પ્રીત્યા શઙ્ખચક્રગદાધરઃ

શ્રીભગવાનુવાચ
લોકે ભાગવતા યે ચ ભગવદ્ભક્તમાનસાઃ ।
તેષાં તુષ્ટો ન સન્દેહો રક્ષામ્યેતાંશ્ચ સર્વદા

અહમેવ દ્વિજશ્રેષ્ઠ નિત્યં પ્રચ્છન્નવિગ્રહઃ ।
ભગવદ્ભક્તરુપેણ લોકાક્રક્ષામિ સર્વદા

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
કિંલક્ષણા ભાગવતા જાયન્તે કેન કર્ંમણા ।
એતદિચ્છામ્યદં શ્રોતું કૌતુહલપરો યતઃ

શ્રીભગવાનુવાચા
લક્ષણં ભાગવતાનાં શ્રુણુષ્વ મુનિસત્તમ્ ।
વક્તું તેષાં પ્રભાવં હિ શક્યતે નાબ્દકોટિભિઃ

યો હિતાઃ સર્વજન્તૂનાં ગતાસૂયા અઅમત્સરા ।
વિશિનો નિસ્પૃહાઃ શાન્તાસ્તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

કર્ંમણા મનસા વાચા પરપીડાં ન કુર્વતે ।
અપરિગ્રહશીલાશ્ચ તે વૈ ભાગવતાઃ સ્મૃતાઃ

સત્કથાશ્રવણે યેષાં વર્તતે સાત્ત્વિકી મતિઃ ।
તદ્ભક્તવિષ્ણુભક્તાશ્ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

માતાપિત્રોશ્ચ શુશ્રુષાં કુર્વન્તિ યે નરોત્તમાઃ ।
ગઙ્ગાવિશ્વેશ્વરધિયા તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

યે તુ દેવાર્ચ્ચનરતા યે તુ તત્સાધકાઃ સ્મૃતાઃ ।
પૂજાં દૃષ્ટ્વાનુમોદન્તે તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

વ્રતિનાં ચ યતીનાં ચ પરિચર્યાપરાશઅચ યે ।
વિયુક્તપરનિન્દાશ્ચ તે વ ભાગવતોત્તમાઃ

સર્વેષાં હિતવાક્યાનિ યે વદન્તિ નરોત્તમાઃ ।
યે ગુણગ્રાહિણો લોકે તે વૈ ભાગવતાઃ સ્મૃતાઃ

આત્મવત્સર્વભૂતાનિ યે પશ્યન્તિ નરોત્તમાઃ ।
તુલ્યાઃ શત્રુષુ મિત્રેષુ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

ધર્ંમશાસ્ત્રપ્રવક્તારઃ સત્યવાક્યરતાશ્ચ યે ।
સતાં શુશ્રૂષવો યે ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

વ્યાકુર્વતે પુરાણાનિ તાનિ શૃણ્વન્તિ યે તથા ।
તદ્વક્તરિ ચ ભક્તા યે તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

યે ગોબ્રાહ્મણશુશ્રૂષઆં કુર્વતે સતતં નરાઃ ।
તીર્થયાત્રાપરા યે ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

અન્યેષામુદયં દૃષ્ટ્વા યે ઽભિનવન્દન્તિ માનવાઃ ।
હરિનામપરા યે ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

આરામારોપણરતાસ્તડાપરિરક્ષકાઃ ।
કાસારકૂપકર્ત્તારસ્તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

યે વૈ તડાગકર્ત્તારો દેવસહ્માનિ કુર્વતે ।
ગોયત્રીનિરતા યે ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

યે ઽભિનન્દન્તિ નામાનિ હરેઃ શ્રુત્વાતિહર્ષિતાઃ ।
રોમાઞ્ચિતશરીરાશ્ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

તુલસીકાવનં દૃષ્ટ્વા યે નમસ્કુર્વતે નરાઃ ।
તત્કાષ્ટાઙ્કિતકર્ણા યે તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

તુલસીગન્ધમાઘ્રાય સન્તોષં કુર્વતે તુ યે ।
તન્મૂલમૃત્તિકાં યે ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

આશ્રમાચાચરનિરતાસ્તથૈવાતિથિપૂજકાઃ ।
યે ચ વેદાર્થવક્તારસ્તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

શિવાપ્રિયાઃ શિવાસક્તાઃ શિવપાદાર્ચ્ચને રતાઃ ।
ત્રિપુણ્ડ્રધારિણો યે ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

વ્યાહરન્તિ ચ નામાનિ હરેઃ શમ્ભોર્મહાત્મનઃ ।
રુદ્રાક્ષાલઙ્કૃતા યે ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

યે યજન્તિ મહાદેવં ઋતુભિર્બહુદક્ષિણૈઃ ।
હરિં વા પરયા ભક્ત્યા તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

વિદિતાનિ ચ શાસ્ત્રાણિ પરાર્થં ગ્રવદન્તિ યે ।
સર્વત્ર ગુણભાજો યે તે વૈ ભાગવતાઃ સ્મૃતાઃ

શિવે ચ પરમેશે ચ વિષ્ણૌ ચ પરમાત્મનિ ।
સમબુદ્ધ્યા પ્રવર્ત્તન્તે તે વૈ ભાગવતાઃ સ્મૃતાઃ

શિવાગ્રિકાર્યનિરતાઃ પઞ્ચાક્ષરજપે રતાઃ ।
શિવધ્યાનરતા યે ચ તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

પાનીયદાનનિરતા યે ઽન્નદાનરતાસ્તથા ।
એકાદર્શીવ્રતરતા વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

ગોદાનનિરતા યે ચ કન્યાદાનરતાશ્ચ યે ।
મદર્થં કર્ંમકર્ત્તારસ્તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ

એતે ભાગવતા વિપ્ર કેચિદત્ર પ્રકીર્તિતાઃ ।
મયાપિ ગદિતું શક્યા નાબ્દકોટિશતૈરપિ

તસ્માત્ત્વમપિ વિપ્રેન્દ્ર સુશીલો ભવ સર્વદા ।
સર્વભૂતાશ્રયો દાન્તો મેત્રો ધર્ંમપરાયણઃ

પુનર્યુગાન્તપર્ય્યન્તં ધર્ંમં સર્વં સમાચરન્ ।
મન્મૂર્ત્તિધ્યાનનિરતઃ પરં નિર્વાણમાપ્સ્યસિ

એવં મૃકણ્ડુપુત્રસ્ય સ્વભક્તસ્ય કૃપાનિધિઃ ।
દત્ત્વા વરં સ દેવેશસ્તત્રૈવાન્તરધીયત

માર્કણ્ડેયો મહાભાગો હરિભક્તિરતઃ સદા ।
ચચાર પરમં ધર્મમીજે ચ વિધિવન્મખૈઃ

શાલપ્રામે મહાક્ષેત્રે તતાપ પરમં તપઃ ।
ધ્યાનક્ષપિતકર્મા તુ પરં નિર્વાણમાત્પવાન્

તસ્માજ્જન્તુષુ સર્વેષુ હિતકૃદ્ધરિપૂજકઃ ।
ઈપ્સિવં મનસા યદ્યનત્તદાન્પ્રોત્યસંશયમ્

સનક ઉવાચ
એતત્સર્વં નિગદિતં ત્વયા પૃષ્ટં દ્વિજોત્તમ ।
ભગવદ્ભક્તિ માહાત્મ્યં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ