નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.58

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને દ્વિતીયપાદે સઙ્ક્ષિપ્તચ્છન્દોવર્ણનં નામ સપ્તપઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ
અનૂચાનપ્રસંગેન વેદાઙ્ગાન્યખિલાનિ ચ ।
શ્રુતાનિ ત્વન્મુખાંભોજાત્સમાસવ્યાસયોગતઃ

શુકોત્પત્તિં સમાચક્ષ્વ વિસ્તરેણ મહામતે ।
સનન્દન ઉવાચ
મેરુશૃઙ્ગે કિલ પુરા કર્ણિકારવનાયતે

વિજહાર મહોદેવો ભૌમૈભૂતગણૈવૃતઃ ।
શૈલરાજસુતા ચૈવ દેવી તત્રાભવત્પુરા

તત્ર દિવ્યં તપસ્તેપે કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ ।
યોગેનાત્માનમાવિશ્ય યોગધર્મપરાયણઃ

ધારયન્સ તપસ્તેપે પુત્રાર્થં સુનિસંત્તમઃ ।
અગ્નેર્ભૂમેસ્તથા વાયોરન્તરિક્ષસ્ય ચાભિતઃ

વીર્યેણ સંમતઃ પુત્રો મમ ભૂયાદિતિ સ્મ હ ।
સંકલ્પેનાથ સો ઽનેન દુષ્પ્રાપમકગૃતાત્મભિઃ

વરયામાસ દેવેશમાસ્થિતસ્તપ ઉત્તમમ્ ।
અતિષ્ટન્મારુતાહારઃ શતં કિલ સમાઃ પ્રભુઃ

આરાધયન્મહાદેવં બહુરૂપમુમાપતિમ્ ।
તત્ર બ્રહ્મર્ષયશ્ચૈવ સર્વે દેવર્ષયસ્તથા

લોકપાલાશ્ચ સાધ્યાશ્ચ વસુભિશ્ચાષ્ટભિઃ સહ ।
આદિત્યાશ્ચૈવ રુદ્રાશ્ચ દિવાકરનિશાકરૌ

વિશ્વા વસુશ્ચ ગન્ધર્વઃ સિદ્ધાશ્ચાપ્સરાસાંગણાઃ ।
તત્ર રુદ્રો મહાદેવઃ કર્ણિકારમયીં શુભામ્

ધારયાનઃ સ્રજં ભાતિ શારદીવ નિશાકરઃ ।
તસ્નિન્ દિવ્યે વને રમ્યે દેવદેવર્ષિસંકુલે

આસ્થિતઃ પરમં યોગં વ્યાસઃ પુત્રાર્થમુદ્યતઃ ।
ન ચાસ્ય હીયતે વર્ણો ન ગ્લાનિરુપજાયતે

ત્રયાણામપિલોકાનાં તદદ્ભુતમિવાભવત્ ।
જટાશ્ચ તેજસા તસ્ય વૈશ્વાનરશિખોપમાઃ

પ્રજ્વલન્ત્યઃ સ્મ દૃશ્યન્તે યુક્તસ્યામિતતેજસઃ ।
એવં વિધેન તપસા તસ્ય ભક્ત્યા ચ નારદ

મહેશ્વરઃ પ્રસન્નાત્મા ચકાર મનસા મતિમ્ ।
ઉવાચ ચૈનં ભગવાંસ્ત્ર્યંબકઃ પ્રહસન્નિવ

યથા હ્યગ્નિયથા વાયુર્યથા ભૂમિર્યથા જલમ્ ।
યથા ખે ચ તથા શુદ્ધો ભવિષ્યતિ સુતસ્તંવ

તદ્ભાવભાગી તદ્બુદ્ધિસ્તદાત્મા તદુપાશ્રયઃ ।
તેજસા તસ્ય લોકાંસ્ત્રીન્યશઃ પ્રાપ્સ્યતિ કેવલમ્

એવં લબ્ધ્વા વરં દેવો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ ।
અરણિં ત્વથ સંગૃહ્ય મમન્થાગ્નિચિકીર્ષયા

અથ રૂપં પરં વિપ્ર બિભ્રતીં સ્વેન તેજસા ।
ઘૃતાચીં નામાપ્સરસં દદર્શ ભગવાન્નૃષિઃ

સ તામપ્સરસં દૃષ્ટ્વા સહસા કામમોહિતઃ ।
અભવદ્ભગવાન્વ્યાસો વને તસ્મિન્મુનીશ્વર

સા તુ કૃત્વા તદા વ્યાસં કામસંવિગ્નમાનસમ્ ।
શુકીભૂયા મહારમ્યા ઘૃતાચી સમુપાગમત્

સ તામપ્સરસં દૃષ્ટ્વા રૂપેણાન્યેનસંવૃતામ્ ।
સ્મરરાજેનાનુગતઃ સર્વગાત્રાતિગેન હ

સ તુ મહતા નિગૃહ્ણન્ હૃચ્છયં મુનિઃ ।
ન શશાક નિયન્તું તં વ્યાસઃ પ્રવિસૃતં મનઃ

ભાવિત્વાઞ્ચૈવ ભાવ્યસ્ય ઘૃતાચ્યા વપુષા ।
હૃતમ્ યત્નાન્નિયચ્છતશ્ચાપિ મુને એતઞ્ચિકીર્ષયા

અરણ્યામેવ સહસા તસ્ય શુક્રમવાપતત્ ।
શુક્રે નિર્મથ્યમાને ઽસ્યાં શુકો જજ્ઞે મહાતપાઃ

પરમર્ષિર્મહાયોગી અરણીગર્ભસંભવઃ ।
યથૈવ હિ સમિદ્ધો ઽગ્નિર્ભાતિ હવ્યમુપાત્તવાન્

તથા રૂપઃ શુકો જજ્ઞે પ્રજ્વલન્નિવ તેજસા ।
બિભ્રઞ્ચિત્રં ચ વિપ્રેન્દ્ર રૂપવર્ણમનુત્તમમ્

તં ગઙ્ગાં સરિતાં શ્રેષ્ઠાં મેરુપૃષ્ઠે સ્વરૂપિણીમ્ ।
અભ્યેત્ય સ્નાપયામાસ વારિણા સ્વેન નારદ

કૃષ્ણાજિનં ચાન્તરિક્ષાચ્છુકાર્થે ભુવ્યવાપતત્ ।
જગીયન્ત ચ ગન્ધર્વા નનૃતુઞ્ચાપ્સરોગણાઃ

દેવદુન્દુભયશ્ચૈવ પ્રાવાદ્યન્ત મહાસ્વનાઃ ।
વિશ્વાવસુશ્ચ ગન્ધર્વસ્તથા તુંબુરુનારદૌ

હાહાહૂહૂશ્ચ ગન્ધર્વૌં તુષ્ટુવુઃ શુકસંભવમ્ ।
તત્ર શક્રપુરોગાશ્ચ લોકપાલાઃ સમાગતાઃ

દેવા દેવર્ષથયશ્ચટૈવ તથા બ્રહ્મર્ષયો ઽપિ ચ ।
દિવ્યાનિ સર્વપુષ્પાણિ પ્રવવર્ષ ચ મારુતઃ

જઙ્ગમં સ્થાવરં ચૈવ પ્રહૃષ્ટમભવજ્જગત્ ।
તં મહાત્મા સ્વયં પ્રીત્યા દેવ્યા સહ મહાદ્યુતિઃ

જાતમાત્રં મુનેઃ પુત્રં વિધિનોપાનયત્તદા ।
તસ્ય દેવેશ્વરઃ શક્તો દિવ્યમદ્ભુતદર્શનમ્

દદૌ કમણ્ડલું પ્રીત્યા દેવા વાસાંસિ ચાભિતઃ ।
હંસાશ્ચ શતપત્રાશ્ચ સારસાશ્ચ સહસ્રશઃ

પ્રદક્ષિણમવર્તન્ત શુકાશ્ચાષાશ્ચ નારદ ।
આરણે યસ્તદા દિવ્યં પ્રાપ્ય જન્મ મહામુનિઃ

તત્રૈવોવાસ મેધાવી વ્રતચારી સમાહિતઃ ।
ઉત્પન્નમાત્રં તં વેદાઃ સરહસ્યાઃ સસંગ્રહાઃ

ઉપતસ્થુર્મુનિશ્રેષ્ઠં યથાસ્ય પિતરં તથા ।
બૃહસ્પતિં સ વવ્રે ચ વેદવેદાઙ્ગભાષ્યવિત્

ઉપાધ્યાયં દ્વિજશ્રેષ્ઠ ધર્મમેવાનુચિન્તયન્ ।
સો ઽધીત્ય વેદાનખિલાન્સરહસ્યાન્સસંગ્રહાન્

ઇતિહાસં ચ કાર્ત્સ્ન્યેન વેદશાસ્ત્રાણિ ચાભિતઃ ।
ગુરવે દક્ષિણાં દત્ત્વા સમાવૃત્તો મહામુનિઃ

ઉગ્રં તપઃ સમારેભે બ્રહ્મચારી સમાહિતાઃ ।
દેવતાનામૃષીણાં ચ બાલ્યે ઽપિ સુમહાતપાઃ

સંમત્રણીયો જન્યશ્ચ જ્ઞાનેન તપસા તથા ।
ન ત્વસ્ય રમતે બુદ્ધિ રાશ્રમેષુ મુનીશ્વર

ત્રિષુ ગાર્હસ્થ્યમૂલેષુ મોક્ષધર્માનુદર્શિનઃ ।
સ મોક્ષમનુચિન્ત્યૈવ શુકઃ પિતરમભ્યગાત્

પ્રાહાભિવાદ્ય ચ તદા શ્રેયોર્ઽથી વિનયાન્વિતઃ ।
મોક્ષધર્મેષુ કુશલો ભગવાન્ પ્રબ્રવીતુ મે

યથૈવ મનસઃ શાન્તિઃ પરમા સંભવેન્મુને ।
શૃત્વા પુત્રસ્ય વચનં પરમર્ષિરુવાચ તમ્

અધીષ્વ મોક્ષશાસ્ત્રં વૈ ધર્માંશ્ચ વિવિધાનપિ ।
પિતુર્નિદેશાજ્જગ્રાહ શુકો બ્રહ્મવિદાં વરઃ

યોગશાસ્ત્રં ચ નિખિલં કાપિલં ચૈવ નારદ ।
શતં બ્રાહ્મ્યા શ્રિયા યુક્તં બ્રહ્મતુલ્યપરાક્રમમ્

મેને પુત્રં યથા વ્યાસો મોક્ષશાસ્ત્રવિશારદમ્ ।
ઉવાચ ગચ્છેતિ તદા જનકં મિથિલેશ્વરમ્

સ તે વક્ષ્યતિ મોક્ષાર્થં નિખિલેન નરાધિપઃ ।
પિતુર્નિયોગાદગમજ્જનકં મેથખિલં નૃપમ્

પ્રષ્ટું ધર્મસ્ય નિષ્ટાં વૈ મોક્ષસ્ય ચ પરાયણમ્ ।
ઉક્તશ્ચ માનુષેણ ત્વં તથા ગચ્છેત્યવિસ્મિતઃ

ન પ્રભાવેણ ગન્તવ્યમન્તરિક્ષચરેણ વૈ ।
આર્જવેનૈવ ગન્તવ્યં ન સુખાય ક્ષણાત્ત્વયા

ન દ્રષ્ટવ્યા વિશેષા હિ વિશેષા હિ પ્રસંગિનઃ ।
અહૄઙ્કારો ન કર્તવ્યો યાજ્યે તસ્મિન્નરાધિપે

સ્થાતવ્યં વસથે તસ્ય સ તે છેત્સ્યતિ સંશયમ્ ।
સ ધર્મકુશલો રાજા મોક્ષશાસ્ત્રવિશારદઃ

યથા યથા ચ તે બ્રૂયાત્તત્કાર્યમવિશઙ્કયા ।
એવમુક્તઃ સ ધર્માત્મા જગામ મિથિલાં મુનિઃ

પભ્દ્યાં શક્તોન્તરિક્ષેણ ક્રાન્તું ભૂમિં સસાગરામ્ ।
સગિરીં શ્ચાપ્યતિક્રમ્ય ભારતં વર્ષમાસદત્

સ દેશાન્વિવિધાન્સ્ફીતાનતિક્રમ્ય મહામુનિઃ ।
વિદેહાન્વૈ સમાસાદ્ય જનકેન સમાગમત્

રાજદ્વારં સમાસાદ્ય દ્વારપાલૈર્નિવારિતઃ ॥ટ
તસ્થૌ તત્ર મહાયોગી ક્ષુત્પિપાસાદિવર્જિતઃ

આતપે ગ્લાનિરહિતો ધ્યાનયુક્તશ્ચ નારદ ।
તેષાં તુ દ્વારપાલાનામેકસ્તત્ર વ્યવસ્થિતઃ

મધ્યઙ્ગતમિવાદિત્યં દૃષ્ટ્વા શુકમવસ્થિતમ્ ।
જૂજયિત્વા યથાન્યાયમભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ

પ્રાવેશયત્તતઃ કક્ષઆં દ્વિતીયાં રાજવેશ્મનઃ ।
તત્રાન્તઃપુરસંબદ્ધં મહચ્ચૈત્રગ્થોપમમ્

સુવિભક્તજલાક્રીડં રમ્યં પુષ્પિતપાદપમ્ ।
દર્શયિત્વાસને સ્થાપ્ય રાજાનં ચ વ્યજિજ્ઞપત્

શ્રુત્વા રાજા શુકં પ્રાપ્તં વારસ્ત્રીઃ સ ન્યયુઙ્ક્ત ચ ।
સેવાયૈ તસ્ય ભાવસ્ય જ્ઞાનાય મુનિસતમ

તં ચારુકેશ્યઃ શુશ્રેણ્યસ્તરુણ્યઃ પ્રિયદર્શનાઃ ।
સૂક્ષ્મરક્તાંબરધરાસ્તપ્તકાઞ્ચનભૂષણાઃ

સંલાપાલાપકુશાલા ભાવજ્ઞાઃ સર્વકોવિદાઃ ।
પરં પઞ્ચાશતસ્તસ્ય પાદ્યાદીનિ વ્યકલ્પયન્

દેશ કાલોપપન્નેન સાધ્વન્નેનાપ્યતર્પયન્ ।
તસ્ય ભુક્તવતસ્તાત તાસ્તતઃ પુરકાનનમ્

સુરમ્યં દર્શયામાસુરેકૈકત્વેન નારદ ।
ક્રીડન્ત્યશ્ચ હસંત્યશ્ચ ગાયન્ત્યશ્ચૈવ તાઃ શુકમ્

ઉદારસત્વં સત્વજ્ઞાઃસર્વાઃ પર્ય્યચરંસ્તદા ।
આરણેયસ્તુ શુદ્ધાત્મા જિતક્રોધો જિતેન્દ્રિયઃ

ધ્યાનસ્થ એવ સતતં ન હૃષ્યતિ ન કુપ્યતિ ।
પાદશૌચં તુ કૃત્વા વૈ શુકઃ સંધ્યામુપાસ્ય ચ

નિષસાદાસને પુણ્યે તમેવાર્થં વ્યચિન્તયત્ ।
પૂર્વરાત્રે તુ તત્રાસૌ ભૂત્વા ધ્યાનપરાયણઃ

મધ્યરાત્રે યથાન્યાય્યં નિદ્રામાહારયત્પ્રભુઃ ।
તતઃ પ્રાતઃ સમુત્થાય કૃત્વા શૌચમનન્તરમ્

સ્ત્રીભિઃ પરિવૃત્તો ધીમાન્ધ્યાનમેવાન્વપદ્યત ।
અનેન વિધિના તત્ર તદહઃશેષમપ્યુત

તાં ચ રાત્રિં નૃપકુલે વર્તયામાસ નારદ