નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.57

ઇતિ શ્રીબૃહન્ન.પૂર્વ.બૃહદુપાખ્યાને દ્વિતીયપાદે ષટ્પઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ
સનન્દન ઉવાચ
વૈદિકં લૌકિકં ચાપિ છન્દો દ્વિવિધમુચ્યતે ।
માત્રાવર્ણવિભેદેન તચ્ચાપિ દ્વિવિધં પુનઃ

મયૌ રસૌ તજૌ ભનૌ ગુરુર્લઘુરપિદ્વિજ ।
કારણં છન્દસિ પ્રોક્તાશ્છન્દઃશાસ્ત્રવિશારદૈઃ

સર્વગો મગણઃ પ્રોક્તો મુખલો યગણઃ સ્મૃતઃ ।
મધ્યલો રગણશ્વૈવ પ્રાન્ત્યગઃ સગણો મતઃ

તગણોંઽતલઘુઃ ખ્યાતો મધ્યગો જો ભઆદિગઃ ।
ત્રિલઘુર્નગણઃ પ્રોક્તસ્ત્રિકા વર્ણગણા મુને

ચતુર્લાસ્તુ ગણાઃ પઞ્ચ પ્રોક્તા આર્યાદિસંમતાઃ ।
સંયોગશ્ચ વિસર્ગશ્ચાનુસ્વારો લઘુતઃ પરઃ

લઘોર્દીર્ઘત્વમાખ્યાતિ દીર્ઘો ગો લો લઘુર્મતઃ ।
પાદશ્ચતુર્થભાગઃ સ્યાદ્વિચ્છેદોયતિરુચ્યતે

સમમર્દ્ધસમં વૃત્તં વિષમં ચાપિ નારદ ।
તુલ્યલક્ષણતઃ પાદચતુષ્કે સમમુચ્યતે

આદિત્રિકે દ્વિચતુર્થે સમમર્દ્ધસમં તતમ્ ।
લક્ષ્મ ભિન્નં યસ્ય પાદચતુષ્કે વિષમં હિ તત્

એકાક્ષરાત્સમારભ્ય વર્ણૈકૈકસ્ય વૃદ્ધિતઃ ।
ષડ્વિંશત્યક્ષરં યાવત્પાદસ્તાવત્પૃથક્ પૃથક્

તત્પરં ચણ્ડવૃષ્ટ્યાદિદણ્ડકાઃ પરિકલ્પિતાઃ ।
ત્રિભિઃ ષડ્ભિઃ પદૈર્ગાથાઃ શૃણુ સંજ્ઞા યથોત્તરમ્

ઉક્તાત્યુક્તા તથા મધ્યા પ્રતિષ્ટાન્યા સુપૂર્વિકા ।
ગાયત્ર્યુષ્ણિગનુષ્ટષ્ટપ્ચ બૃહતી પઙ્ક્તિરેવ ચ

ત્રિષ્ટુપ્ચ જગતી ચૈવ તથાતિજગતી મતા ।
શક્કરી સાતિપૂર્વા ચ અષ્ટ્યત્યષ્ટી તતઃ સ્મૃતે

ધૃતિશ્ચ વિધૃતિશ્ચૈવ કૃતિઃ પ્રકૃતિરાકૃતિઃ ।
વિકૃતિઃ સંકૃતિશ્ચૈવ તથાતિકૃતિરુત્કૃતિઃ

ઇત્યેતાશ્છન્દસાં સંજ્ઞાઃ પ્રસ્તારાદ્ભેદભાગિકાઃ ।
પાદે સર્વગુરૌ પૂર્વીલ્લઘું સ્થાપ્ય ગુરોરધઃ

યથોપરિ તથા શેષમગ્રે પ્રારવન્ન્યસેદપિ ।
એષ પ્રસ્તાર ઉદિતો યાવત્સર્વલઘુર્ભવેત્

નષ્ટાઙ્કાર્દ્ધે સમે લઃ સ્યાદ્વિપમ્ સૈવ સોર્દ્ધગઃ ।
ઉદ્દિષ્ટે દ્વિગુણાનાદ્યાદઙ્ગાન્સંમોલ્ય લસ્થિતાન્

કૃત્વા સેકાન્વદૈત્સંખ્યામિતિ પ્રાહુઃ પુરાવિદઃ ।
વણાન્સેકાન્વૃત્તભવાનુત્તરાધરતઃ સ્થિતાન્

એકાદિક્રમતશ્ચૈકાનુપર્ય્યુપરિ વિન્યસેત્ ।
ઉપાન્ત્યતો નિવર્તેત ત્યજન્નેકૈકમૂર્દ્ધતઃ

ઉપર્યાદ્યાદ્ગુરોરેવમેકદ્વ્યાદિલગક્રિયા ।
લગક્રિયાઙ્કસંદોહે ભવેત્સંખ્યાવિમિશ્રિતે

ઉદ્દિષ્ટાઙ્કસમાહારઃ સૈકો વા જનયેદિમામ્ ।
સંખ્યૈવ દ્વિગુણૈકોના સદ્ભિરધ્વા પ્રકીર્તિતઃ

ઇત્યેતત્કિઞ્ચિદાખ્યાતં લક્ષણં છન્દસાં નુને ।
પ્રસ્તારોક્તપ્રભેદાનાં નામાનાંસ્ત્યં પ્રગાહતે