નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.59

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને દ્વિતીયભાગે શુકપ્રલોભનં નામાષ્ટઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ
સનન્દન ઉવાચ
તતઃ સ રાજા સહિતો મન્ત્રિભિર્દ્વિજસત્તમ ।
પુરઃ પુરોહિતં કૃત્વા સર્વાણ્યન્તઃ પુરાણિ ચ

શિરસા ચાર્ધ્યમાદાય ગુરુપુત્રં સમભ્યગાત્ ।
મહદાસનમાદાય સર્વરત્નવિભૂષિતમ્

પ્રદદૌ ગુરુપુત્રાય શુકાય પરમોચિતમ્ ।
તત્રોપવિષ્ટં તં કાર્ષ્ણિશાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા

પાદ્યં નિવેદ્ય પ્રથમં સાર્ઘ્યં ગાં ચ ન્યવેદયત્ ।
સ ચ તાંમન્ત્રતઃ પૂજાં પ્રતિગૃહ્ય દ્વિજોત્તમઃ

પર્યપૃચ્છન્મહાતેજારાજ્ઞઃ કુશલમવ્યયમ્ ।
ઉદારસત્ત્વાભિજનો રાજાપિ ગુરુસૂનવે

આવેદ્ય કુશલં ભૂમૌ નિષસાદ તદાજ્ઞયા ।
સો ઽપિ વૈયાસકિં ભૂયઃ પૃષ્ટ્વા કુશલમવ્યયમ્ ।
કિમાગમનિમિત્યેવ પર્યપૃચ્છદ્વિધાનવિત્

શુક ઉવાચ
પિત્રાહમુક્તો ભદ્રં તે મોક્ષધર્માર્થકોવિદઃ ।
વિદેહરાજોહ્યાદ્યોમે જનકો નામ વિશ્રુતઃ

તત્ર ત્વં ગચ્છ તૂર્ણં વૈ સ તે હૃદયસંશયમ્ ।
પ્રવૃત્તૌ ચ નિવૃત્તૌ ચ સર્વં છેત્સ્યત્યસંશયમ્

સો ઽહં પિતુર્નિયોગાત્ત્વા મુપપ્રષ્ટુમિહાગતઃ ।
તન્મે ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

કિં કાર્યં બ્રાહ્મણેનેહ મોક્ષાર્થશ્ચ કિમાત્મકઃ ।
કથં ચ મોક્ષઃ કર્તવ્યો જ્ઞાનેન તપસાપિ વા

જનક ઉવાચ
યત્કાર્યં બ્રાહ્મણેનેહ જન્મપ્રભૃતિ તચ્છુણુ ।
કૃતોપનયનસ્તાત ભવેદ્વેદપરાયણઃ

તપસા ગુરુવૃત્ત્યા ચ બ્રહ્મચર્યેણ ચાન્વિતઃ ।
દેવતાનાં પિતૄણાં ચ હ્યતૃષ્ણશ્ચાનસૂયકઃ

વેદાનધીત્ય નિયતો દક્ષિણામપવર્ત્ય ચ ।
અભ્યનુજ્ઞામનુપ્રાપ્ય સમાવર્તેત વૈ દ્વિજઃ

સમાવૃત્તસ્તુ ગાર્હસ્થ્યે સદારો નિયતો વસેત્ ।
અનસૂયુર્યથાન્યાયમાહિતાગ્નિરનાદૃતે

ઉત્પાદ્ય પુત્રપૌત્રાંશ્ચ વન્યાશ્રમપદે વસેત્ ।
તાનેવાગ્નીન્યથાન્યાયં પૂજયન્નતિથિપ્રિયઃ

સર્વાનગ્નીન્યથાન્યાયમાત્મન્યારોપ્ય ધર્મવિત્ ।
નિર્દ્વન્દ્વો વીતરાગાત્મા બ્રહ્માશ્રમપદે વસેત્

શુક ઉવાચ
ઉત્પન્ને જ્ઞાનવિજ્ઞાને પ્રત્યક્ષે હૃદિ શશ્વતે ।
ન વિના ગુરુસંવાસાજ્જ્ઞાનસ્યાધિગમઃ સ્મૃતઃ

કિમવશ્યં તુ વસ્તવ્યમાશ્રમેષુ ન વા નૃપ ।
એતદ્ભવન્તં પૃચ્છામિ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ

જનક ઉવાચ
ન વિના જ્ઞાનવિજ્ઞાને મોક્ષસ્યાધિગમો ભવેત્ ।.
ન વિના ગુરુસંબધાજ્જ્ઞાનસ્યાધિગમસ્તથા

આચાર્યઃ પ્લાવિતા તસ્ય જ્ઞાનં પ્લવ ઇહોચ્યતે ।
વિજ્ઞાય કૃતકૃત્યસ્તુ તીર્ણસ્તત્રોભયં ત્યજેત્

અનુચ્છેદાય લોકાનામનુચ્છેદાય કર્મણામ્ ।
કૃત્વા શુભાશુભં કર્મ મોક્ષો નામેહ લભ્યતે

ભાવિતૈઃ કારણૈશ્ચાર્યં બહુસંસારયોનિષુ ।
આસાદયતિ શુદ્ધાત્મા મોક્ષં હિ પ્રથમાશ્રમે

તમાસાદ્ય તુ મુક્તસ્ય દૃષ્ટાર્થસ્ય વિપશ્ચિતઃ ।
ત્રિધાશ્રમેષુ કોન્વર્થો ભવેત્પરમભીપ્સતઃ

રાજસાંસ્તામસાંશ્ચૈવ નિત્યં દોષાન્વિસર્જયેત ।
સાત્ત્વિકં માર્ગમાસ્થાય પશ્યેદાત્માનમાત્મના

સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
સંપશ્યન્નૈવ લિપ્યેત જલે વારિચરગો યથા

પક્ષીવત્પવનાદ્વર્ધ્વમમુત્રાનુન્ત્યશ્નુતે ।
વિહાય દેહં નિર્મુક્તો નિર્દ્વન્દ્વઃ શુભસંગતઃ

અત્ર ગાથાઃ પુરા ગીતાઃ શૃણુ રાજ્ઞા યયાતિના ।
ધાર્યતે યા દ્વિજૈસ્તાત મોક્ષશાસ્ત્રવિશારદૈઃ

જ્યોતિશ્ચાત્મનિ નાન્યત્ર રત્નં તત્રૈવ ચૈવ તત્ ।
સ્વયં ચ શક્યં તદ્દ્રષ્ટું સુસમાહિતર્ચતસા

ન બિભેતિ પરો યસ્માન્ન બિભેતિ પરાચ્ચ યઃ ।
યશ્ચ નેચ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ બ્રહ્મ સંપદ્યતે સ તુ

યદા ભાવં ન કુરુતે સર્વભૂતેષુ પાપકમ્ ।
પૂર્વૈરાચરિતો ધર્મશ્ચતુરાશ્રમસંજ્ઞકઃ

અનેન ક્રમયોગેન બહુજાતિસુકર્મણામ્ ।
કર્મણા મનસા વાચા બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા

ર્સુયોજ્ય તપસાત્માનમીર્ષ્યામુત્સૃજ્ય મોહિનીમ્ ।
ત્યક્ત્વ કામં ચ લોભં ચ તતો બ્રહ્મત્વમશ્નુતે

યદા શ્રાવ્યે ચ દૃશ્યે ચ સર્વભૂતેષુ ચાવ્યયમ્ ।
સમો ભવતિ નિર્દ્વુદ્વો બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા

યદા સ્તુતિ ચ ર્નિદાં ચ સમત્વેન ચ પશ્યતિ ।
કાઞ્ચનં ચાયસં ચૈવ સુખદુઃખે તથૈવ ચ

શીતમુષ્ણં તથૈવાર્થમનર્ન્થં પ્રિયમપ્રિયમ્ ।
જીવિતં મરણં ચૈવ બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા

પ્રસાર્યેહ યથાઙ્ગાનિ કૂર્મઃ સંહરતે પુનઃ ।
તર્થેદ્રિયાણિ મનસા સંયન્તવ્યાનિ ભિક્ષુણા

તમઃ પરિગતં વેશ્ય યથા દીપેન દૃશ્યતે ।
તથા બુદ્ધિપ્રદીપેન શક્ય આત્મા નિરીક્ષિતુમ્

એતત્સર્વં પ્રપશ્યામિ ત્વયિ બુદ્ધિમતાંવર ।
યઞ્ચાન્યદપિ વેત્તવ્યં તત્ત્વતો વેત્તિ તદ્ભવાન્

બ્રહ્મર્ષે વિદિતશ્વાસિ વિષયાન્તમુપાગતઃ ।
ગુરોશ્ચૈવ પ્રસાદેન તવ ચૈવોપશિક્ષયા

તસ્ય ચૈવ પ્રસાદેન પ્રાદુર્ભૂતં મહામુનેઃ ।
જ્ઞાનં દિવ્યં સમાદીપ્તં તેનાસિ વિદિતો વિદિતો મમ

અર્ધિકં તવ વિજ્ઞાનમધિ કાવગતિસ્તવ ।
અધિકં ચ તવૈશ્વર્યં તઞ્ચ ત્વં નાવબુધ્યસે

બાલ્યાદ્વા સંશયાદ્વાપિ ભયાદ્વાપિ વિમેષજાત્ ।
ઉત્પન્ને ચાપિ વિજ્ઞા ને નાધિગચ્છન્તિ તાઙ્ગતિમ્

વ્યવસાયેન શુદ્ધેન મદ્વિધૈશ્છિન્નસંશયાઃ ।
વિમુચ્ય હૃદયગ્રન્થીનાર્તિમાસાદયન્તિ તામ્

મવાંશ્ચોત્પન્નવિજ્ઞાનઃ સ્થિરબગુદ્ધિરલોલુપઃ ।
વ્યવસાયાદૃતે બ્રહ્મન્નાસાદયતિ તત્પદમ્

નાસ્તિ તે સુખદુઃખેષુ વિશેષો નાસ્તિ વસ્તુષુ ।
નૌત્સુક્યં નૃત્યગીતેષુ ન રાગ ઉપજાયતે

ન બન્ધુષુ નિબન્ધસ્તે ન ભયેષ્વસ્તિ તે ભયમ્ ।
પશ્યામિત્વાં મહાભાગ તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિમ્

અહં ચ ત્વાનુપશ્યામિ યે ચાન્યે ઽપિ મનીષિણઃ ।
આસ્થિતં પરમં માર્ગે અક્ષયં ચાપ્યનામયમ્

યત્ફલં બ્રાહ્મણસ્યેહ મોક્ષાર્થશ્ચાપદાત્મકઃ ।
તસ્મિન્વૈ વર્તસે વિપ્રકિમન્યત્પરિપૃચ્છસિ

સનન્દન ઉવાચ
એતચ્છુત્વા તુ વચનં કતાત્મા કૃતનિશ્ચયઃ ।
આત્મનાત્માનમાસ્થાય દૃષ્ટ્વા ચાત્માનમાત્મના

કૃતકાર્યઃ સુખી શાન્તસ્તૂષ્ણીં પ્રાયાદુદઙ્મુખઃ ।
શૈશિરં ગિરિમાસાદ્ય પારાશર્યં દદર્શ ચ

શિષ્યાનધ્યાપયન્તં ચ પૈલાદીન્વેદસંહિતાઃ ।
આરર્ણેયો વિશુદ્ધાત્મા દિવાકરસમપ્રભઃ

પિતુર્જગ્રાહ પાદૌ ચજ સાદરં હૃષ્ટમાનસઃ ।
તતો નિવેદયામાસ પિતુઃ સર્વમુદારધીઃ

શુકો જનકરાજેન સંવાદં મોક્ષસાધનમ્ ।
તચ્છત્વા વેદકર્તાસૌ પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના

સમાલિઙ્ગ્ય સુતં વ્યાસઃ સ્વપાર્શ્વસ્થં ચકાર ચ

તતઃ પૈલાદયો વિપ્રા વેદાન્ વ્યાસાદધીત્ય ચ ।
શૈલશૃઙ્ગાદ્ભુવં પ્રાપ્તા યાજનાધ્યાપને રતાઃ