નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.54

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણ પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને દ્વિતીયપાદે નિરુક્તલક્ષણનિરૂપણં નામ ત્રિપઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ
સનન્દન ઉવાચ
જ્યોતિષાઙ્ગં પ્રવક્ષ્યામિ યદુક્તં બ્રહ્મણા પુરા ।
યસ્ય વિજ્ઞાન માત્રેણ ધર્મસિદ્ધિર્ભવેન્નૃણામ્

ત્રિસ્કન્ધં જ્યૌતિષાં શાસ્ત્રં ચતુર્લક્ષમુદાહૃતમ્ ।
ગણિતં જાતકં વિપ્ર સંહિતાસ્કન્ધસંજ્ઞિતાઃ

ગણિતે પરિકર્માદિ ખગમધ્યસ્ફુટક્રિંયે ।
અનુયોગશ્ચન્દ્રસૂર્યગ્રહણં તચોદસ્યાકમ્

છાયા શૃઙ્ગોન્નતિયુતી પાતસાધાનમીરિતમ્ ।
જાતકે રાશિભેદાશ્ચ ગ્રહયોનિશ્ચ યોનિજમ્

નિષેકજન્મારિષ્ટાનિ હ્યાયુર્દાયો દશાક્રમઃ ।
કર્માજીવં ચાષ્ટવર્ગો રાજયોગાશ્ચ નાભસાઃ

ચન્દ્રયોગાઃ પ્રવ્રજ્યાખ્યા રાશિશીલં ચ દૃક્ફલમ્ ।
ગ્રહભાવફલં ચૈવાશ્રયયોગપ્રકીર્ણકે

અનિષ્ટયોગાઃ સ્રીજન્મપલં નિર્યાણમેવ ચ ।
નષ્ટજન્મવિધાનં ચ તથા દ્રેષ્કાણલક્ષણમ્

સંહિતાશાસ્ત્રરૂપં ચ ગ્રહચારો ઽબ્દલક્ષણમ્ ।
તિથિવાસરનક્ષત્રયોગતિથ્યર્દ્ધસંજ્ઞકાઃ

મુહૂર્તોપગ્રહાઃ સૂયસંક્રાન્તિર્ગોચરઃ ક્રમાત્ ।
ચન્દ્રતા રાબલં ચૈવ સર્વલગ્રાર્તવાહ્વયઃ

આધાનપુંસસીમન્તજાતનામાન્નભુક્તયઃ ।
ચૌલઙ્કર્ણ્યયણં મૈઞ્જી ક્ષુરિકાબન્ધનં તથા

સમાવર્તિનવૈવાહપ્રતિષ્ટાસદ્મલક્ષણમ્ ।
યાત્રાપ્રવેશનં સદ્યોવૃષ્ટિઃ કર્મવિલક્ષણમ્

ઉત્પત્તિલક્ષણં ચૈવ સર્વં સંક્ષેપતો બ્રુવે ।
એકં દશ શતં ચૈવ સહસ્રાયુતલક્ષકમ્

પ્રયુતં કોટિસંજ્ઞાં ચાર્બુદમબ્જં ચ રર્વવકમ્ ।
નિરવર્વ ચ મહાપદ્મં શઙ્કુર્જલધિરેવ ચ

અત્યં મધ્યં પરાર્દ્ધં ચ સંજ્ઞા દશગુણોત્તરાઃ ।
ક્રમાદુત્ક્રમતો વાપિ યોગઃ કાર્યોત્તરં તથા

હન્યાદ્ગુણેન ગુણ્યં સ્યાત્તૈનૈવોપાન્તિમાદિકાન્ ।
શુદ્ધેદ્ધરોયદ્ગુણશ્ચભાજ્યાન્ત્યાત્તત્ફલં મુને

સમાઙ્કતો ઽથો વર્ગસ્યાત્તમેવાહુઃ કૃતિં બુધાઃ ।
અન્ત્યાત્તુ વિષમાત્ત્યક્ત્વા કૃતિં મૂલંન્યસેત્પૃથક્

દ્વિગુણેનામુના ભક્તે ફલં મૂલે ન્યસેત્ક્રમાત્ ।
તત્કૃતિં ચ ત્યજેદ્વિપ્ર મૂલેન વિભજેત્પુનઃ

એવં મુહુર્વર્ગમૂલં જાયતે ચ મુનીશ્વર ।
સમત્ર્યઙ્કહતિઃ પ્રોક્તો ઘનસ્તત્રવિધિઃ પદે

પ્રોચ્યતે વિષમં ત્વાદ્યં સમે દ્વે ચ તતઃ પરમ્ ।
વિશોધ્યં વિષમાદન્ત્યાદ્ધનં તન્મૂલમુચ્યતે

ત્રિઘ્નાદ્ભજન્મૂલકૃત્યા સમં મૂલે ન્યસેત્ફલમ્ ।
તત્કૃતિત્વેન નિહતાન્નિઘ્નીં ચાપિ વિશોધયેત્

ઘનં ચ વિષમાદેવં ઘનમૂલં મુર્હુભવેત્ ।
અન્યોન્યહારનિહતૌ હરાંશૌ તુ સમુચ્છિદા

લવા લવઘ્નાશ્ચ હરા હરઘ્ના હિ સવર્ણનમ્ ।
ભાગપ્રભાગે વિજ્ઞેયં મુને શાસ્રાર્થચિન્તકૈઃ

અનુબન્ધે ઽપવાહે ચૈકસ્ય ચેદધિકોનકઃ ।
ભાગાસ્તલસ્થહારેણ હરં સ્વાંશાધિકેન તાન્

ઊનેન ચાપિ ગુણયેદ્ધનર્ણં ચિન્તયેત્તથા ।
કાર્યસ્તુલ્યહરાં શાનાં યોગશ્ચાપ્યન્તતો મુને

અહારરાશૌ રૂપ્યં તુ કલ્પયેદ્ધરમપ્યથા ।
અંશાહતિશ્છેદઘાતહૃદ્ભિન્નગુણને ફલમ્

છેદં ચાપિ લવં વિદ્વન્પરિવર્ત્ય હરસ્ય ચ ।
શેષઃ કાર્યો ભાગહારે કર્તવ્યો ગુણનાવિધિઃ

હારાંશયોઃ કૃતી વર્ગે ઘનૌ ઘનવિધૌ મુને ।
પદસિદ્ધ્યૈ પદે કુર્યાદથોરવં સર્વતશ્ચ રવમ્

છેદં ગુણં ગુણં છેદં વર્ગં મૂલં પદં કૃતિમ્ ।
ઋણં સ્વં સ્વમૃણં કુર્યાદૃશ્યે રાશિપ્રસિદ્ધયે

અથ સ્વાંશાધિકોને તુ લવાઢ્યો નો હરો હરઃ ।
અંશસ્ત્વવિકૃતસ્તત્ર વિલોમે શેષમુક્તવત્

ઉદ્દિષ્ટારાશિઃ સંક્ષિપ્તૌ હૃતોંઽશૈ રહિતો યુતઃ ।
ઇષ્ટઘ્નદૃષ્ટેનૈતેન ભક્તરાશિરનીશિતઃ

યોગોન્તરેણોનયુતોદ્વિતોરાશીતસંક્રમે ।
રાશ્યન્તરહૃતં વર્ગોત્તરં યોસુતશ્ચ તૌ

ગજગ્રીષ્ટકૃતિર્વ્યૈકા દલિતા ચેષ્ટભાજિતા ।
એકો ઽસ્ય વર્ગો દલિતઃ સૈકો રાશિઃ પરો મતઃ

દ્વિગુણેષ્ટહૃતં રૂપં શ્રેષ્ઠં પ્રાગ્રૂપકં પરમ્ ।
વર્ગયોગાન્તરે વ્યેકે રાશ્યોર્વર્ગોસ્ત એતયોઃ

ઇષ્ટવગેકૃતિશ્ચેષ્ટઘનોષ્ટગ્રૌ ચ સૌકકૌ ।
એષીસ્યાનામુભે વ્યક્તે ગણિતે વ્યક્તમેવ ચ

ગુણઘ્નમૂલોનયુતઃ સગુણાર્દ્ધે કૃતં પદમ્ ।
દૃષ્ટસ્ય ચ ગુણાર્દ્ધો ન યુતં વર્ગીકૃતં ગુણઃ

યદા લવોનપુમ્રાશિર્દૃશ્યં ભાગોનયુગ્ભુવા ।
ભક્તં તથા મૂલગુણં તાભ્યાં સાધ્યોથ વ્યક્તવત્

પ્રમાણેચ્છે સજાતીયે આદ્યન્તે મધઅયગં ફલમ્ ।
ઇચ્છઘ્નમાદ્યહૃત્સેષ્ટં ફલં વ્યસ્તે વિપર્યયાત્

પઞ્ચરાસ્યાદિકે ઽન્યોન્યપક્ષં કૃત્વા ફલચ્છિદામ્ ।
બહુરાશિવધં ભક્તે ફલં સ્વલ્પવધેન ચ

ઇષ્ટકર્મવધેમૂલં ચ્યુતં મિશ્રાત્કલાન્તરે ।
માનઘ્નકાલશ્ચાતીતકાલાઘ્નફલસંહૃતાઃ

સ્વયોગભક્તાનિઘ્નાઃ સ્યુઃ સંપ્રયુક્તદલાનિ ચ ।
બહુરાશિપલાત્સ્વલ્પરાશિમાસફલં બહુ

ચેદ્રાશિવિવરં માસફલાન્તરહૃતં ચ યઃ ।
ક્ષેપા મિશ્રહતાઃ ક્ષેપોયોગભક્તાઃ ફલાનિ ચ

ભજેચ્છિદાએંશૈસ્તૈર્મિશ્રૈ રૂપં કાલશ્ચ પૂર્તિકૃત્ ।
પૂર્ણોગચ્છેત્સમેધ્યવ્યેસમેવર્ગોર્દ્ધિતેત્યતઃ

વ્યસ્તં ગચ્છતં ફલં યદ્ગુણવર્ગં ભચહિ તત્ ।
વ્યેકં વ્યેકગુણાપ્તં ચ પ્રાધ્નં માનં ગુણોત્તરે

ભુજકોટિકૃતિયોગમૂલં કર્ણશ્ચ દોર્ભવેત્ ।
શ્રુતિકૃત્યન્તરપદ કોટિર્દોઃ કર્ણવર્ગયોઃ

વિંવરાત્તત્કર્ણપદં ક્ષેત્રે ત્રિચતુરસ્રકે ।
રાશ્યોરન્તરવર્ગેણ દ્વિઘ્ને ઘાતે યુતે તયોઃ

વર્ગયોગોથ યોગાન્તહૄન્તિર્વર્ગાન્તરં ભવેત્ ।
વ્યાસ આકૃતિસંક્ષણ્ણોવ્યાસાસ્યાત્પરિધિર્મુને

જ્યાવ્યાસયોગવિવરાહતમૂલોનિતો ઽર્દ્ધિતઃ ।
વ્યાસઃ શરઃ શરોનાઞ્ચ વ્યાસાચ્છરગુણાત્પદમ્

દ્વિઘ્નં જીવાથ જીવાર્દ્ધવર્ગે શરહૃતે યુતે ।
વ્યાસોષ્ટતેભવેદેવં પ્રોક્તં ગણિતકોવિદૈઃ

ચાપોનનિઘ્નઃ પરિધિઃ પ્રગઙ્લઃ પરિધેઃ કૃતે ।
તુર્યાંશેન શરધ્નેનાઘેનિનાધં ચતુર્ગણમ્

વ્યાસધ્નં પ્રભજેદ્વિપ્ર જ્યા કાશં જાયતે સ્ફુટા ।
જ્યાઙ્ઘ્રીષુધ્નોવૃત્તવર્ગોબગ્ધિઘ્નવ્યાસાઢ્યમૌર્વિહૃત્

લબ્ધોનવૃત્તવર્ગાદ્રિપદેર્ધાત્પતિતે ધનુઃ ।
સ્થૂલમધ્યાપૃવન્નવેધો વૃત્તાઙ્કાશેષભાગિકઃ

વૃત્તાઙ્ગાંશકૃતિર્વેધનિપ્રીયનકરામિતૌ ।
વારિવ્યાસહતં દૈર્ધ્યંવેધાઙ્ગુલહતં પુનઃ

ખરવેન્દુરામવિહતં માનં દ્રોણાદિવારિણઃ ।
વિસ્તારાયામવેધાનાંમઙ્ગુલ્યોન્યનાડિઘ્નાઃ

રસાંકાભ્રાબ્ધિભિર્ભક્તા ધાન્યે દ્રોણાદિકામિતિઃ ।
ઉત્સેધવ્યાસદૈર્ધ્યાણામઙ્ગુલ્યાન્યસ્ય નો દ્વિજ

મિથોઘ્નાતિ ભજેત્સ્વાક્ષેશૈર્દ્રેણાદિમિતિર્ભવેત્ ।
વિસ્તારાદ્યં ગુલાન્યેવં મિથોઘ્નાન્યપસાંભવેત્

વાણેભમાર્ગણૈર્લબ્ધં દ્રોણાદ્યં માનમાદિશેત્ ।
દીપશઙ્કુતલચ્છિદ્રઘ્નઃ શઙ્કુર્ભૈવંભવેન્મુને

નરોન દીપકશિખૌચ્યભક્તો હ્યથ ભોદ્વને ।
શઙ્કૌનૃદીપાધશ્છિદ્રઘ્નૈર્દીપૌચ્ચ્યં નરાન્વિતે

વિંશકુદીપૌચ્ચગુણાચ્છાયા શઙ્કૂદ્ધૃતા ભવેત્ ।
દીપશઙ્ક્વન્તરં ચાથ ચ્છાયાગ્રવિવરઘ્નભા

માનાન્તરદ્રુદ્ભૂમિઃ સ્યાદથોભૂનરાહતિઃ ।
પ્રભાપ્તા જાયતે દીપશિખૌચ્ચ્યં સ્યાત્ત્રિરાશિકાત્

એતત્સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં ગણિતે પરિકર્મકમ્ ।
ગ્રહમધ્યાદિકં વક્ષ્યે ગણિતે નાતિવિસ્તરાન્

યુગમાનં સ્મૃતં વિપ્ર ખચતુષ્કરદાર્ણવાઃ ।
તદ્દશાંશાસ્તુ ચત્વારઃ કૃતાખ્યં પાદમુચ્યતે

ત્રયસ્રેતા દ્વાપરઃ દ્વૌ કલિરેકઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
મનુકૃતાબ્દસહિતા યુગાનામેકસપ્તતિઃ

વિધેર્દ્દિને સ્યુર્વિપ્રેન્દ્ર મનવસ્તુ ચતુર્દશ ।
તાવત્યેવ નિશા તસ્ય વિપ્રેન્દ્ર પરિકીર્તિતા

સ્વયંભુવા શરગતાનબ્દાન્સંપિણ્ડ્ય નારદ ।
ખચરાનયનં કાર્યમથવેષ્ટયુગાદિતઃ

યુગે સૂર્યજ્ઞશુક્રાણાં ખચતુષ્કરદાર્ણવાઃ ।
પૂજાર્કિગુરુશુક્રાણાં ભગણાપૂર્વપાપિનામ્

ઇન્દોરસાગ્નિત્રિષુ સપ્ત ભૂધરમાર્ગણાઃ ।
દસ્રત્ર્યાષ્ટરસાંકાશ્વિલોચનાનિ કુજસ્ય તુ

બુધશીઘ્રસ્ય શૂન્યર્તુખાદ્રિત્ર્યઙ્કનગેન્દવઃ ।
બૃહસ્પતેઃ ખદસ્રાક્ષિવેદસ્રઙ્હૂયસ્તથા

શિતશીઘ્રસ્ય યષ્ણસત્રિયમાશ્વિસ્વભૂધરાઃ ।
શનેર્ભુજગષટ્પચરસવેદનિશાકરાઃ

ચન્દ્રોઞ્ચસ્યાગ્નિશૂન્યાક્ષિવસુસર્પાર્ણવા યુગે ।
વામં પાતસ્ય ચ સ્વગ્નિયમાશ્વિશિખિદસ્રકાઃ

ઉદયાદુદયં ભાનોર્ભૂમૈઃ સાચેન વાસરાઃ ।
વસુવ્દ્યષ્ટાદ્રિરૂપાઙ્કસપ્તાદ્રિતિથયો યુગે

ષડ્ વહિત્રિહુતાશાઙ્કતિથયશ્ચાધિમાસકાઃ ।
તિથિક્ષયાયમાર્થાક્ષિદ્વ્યષ્ટવ્યોમશરાશ્વિનઃ

રવચતુષ્કા સમુદ્રાષ્ટકુર્પચરવિમાસકાઃ ।
ષટ્ત્ર્યગ્નિવેદગ્નિપઞ્ચશુભ્રાંશુમાસકાઃ

પ્રાગાતેઃ સૂર્યમન્દસ્ય કલ્પેસપ્તાષ્ટવહ્નયઃ ।
કૌજસ્ય વેદસ્વયમા બૌધસ્યાષ્ટર્તુવહ્નયઃ

રવરવરન્ધ્રાણિ જૈવસ્ય શૌક્રસ્યાર્ધગુણેષવઃ ।
ગોગ્નયઃ શનિમન્દસ્ય પાતાનામથવા મતઃ

મનુદસ્રાસ્તુ કૌજસ્ય બૌધસ્યાષ્ટાષ્ટસાગરાઃ ।
કૃતાદ્રિચન્દ્રાજૈવસ્ય રવૈકસ્યાગ્નિરવનન્દકાઃ

શનિપાતસ્ય ભગણાઃ કલ્પે યમરસર્તવઃ ।
વર્તમાનયુગે પાનાવત્સરાભગણાભિધાઃ

માસીકૃતાયુતા માસૈર્મધુશુક્લાદિભિર્ગતૈઃ ।
પૃથક્ત્થાસિધિમાસગ્રાસૂર્યમાસવિભાજિતાઃ

અથાધિમાસકૈર્યુક્તા દિનીકૃત્ય દિનાન્વિતાઃ ।
દ્વિસ્થાસ્તિતિક્ષયાભ્યસ્તાશ્ચાન્દ્રવાસરભાજિતાઃ

લથોનરાત્રિરહિતાલઙ્કાર્યામર્દ્ધરાત્રિકાઃ ।
સાવનોદ્યૂગસારર્કાદિર્દિનમાસાબ્દયાસ્તતઃ

સપ્તિભિઃ ક્ષપિતઃ શેષઃ મૂર્યાદ્યોવાસરેશ્વરઃ ।
માસાબ્દદિનસંખ્યાસંદ્વિત્રિઘ્નં રૂપસંયુતમ્

સપ્તોર્દ્ધનાવશેષૌ તૌ વિજ્ઞેયૌ માસવર્ષપૌ ।
સ્નેહસ્ય ભગણાભ્યસ્તો દિનરાશિઃ કુવાસરૈઃ

વિભાજિતો મધ્યગત્યા ભગણાદિર્ગ્રહો ભવેત્ ।
એવં હ્યશીઘ્રમન્દાઞ્ચયે પ્રોક્તાઃ પૂર્વપાપિનઃ

વિલોમગતયઃ પાતાસ્તદ્વઞ્ચક્રાષ્વિશોધિતાઃ ।
યોજનાનિ શતાન્યષ્ટૌ ભૂકર્ણૌં દ્વિગુણાઃ સ્મૃતઃ

તદ્વર્ગતો દશગુણાત્પદ ભૂપરિધિર્ભવેત્ ।
લંબજ્યાઘ્નસ્વજીવાપ્તઃ સ્ફુટો ભૂપરિધિઃ સ્વકઃ

તેન દેશાન્તરાભ્યસ્તા ગ્રહભુક્તિર્વિભાજિતા ।
કલાદિતત્ફલં પ્રાર્ચ્યાઃ ગ્રહેભ્યઃ પરિશોધયેત્

રેખાપ્રતીચિસંસ્થાને પ્રક્ષિપેત્સ્યુઃ સ્વદેશતઃ ।
રાક્ષસાતપદેવૌકઃ શૈલયોર્મધ્યસૂત્રગાઃ

અવન્તિકારોહતિકં તથા સન્નિહિતં સરઃ ।
વારપ્રવૃત્તિવાગ્દેશે ક્ષયાર્દ્ધેભ્યધિકો ભવેત્

તદ્દેશાન્તરનાડીભિઃ પશ્ચાદૂને વિનિર્દિશેત્ ।
ઇષ્ટનાડીગુણા ભુક્તિઃ ષષ્ટ્યા ભક્તા કલાદિકમ્

ગતે શોદ્ધ્યં તથા યોજ્યં ગમ્યે તાત્કાલિકો ગ્રહઃ ।
ભચક્રલિપ્તાશીત્યંશઃ પરમં દક્ષિણોત્તરમ્

વિક્ષિપ્યતે સ્વપાતેન સ્વક્રાન્ત્યન્તાદનુષ્ણગુઃ ।
તત્ર વાસં દ્વિગુણિતજીવસ્રિગુણિતં કુજઃ

બુધશુક્રાર્કજાઃ પાતૈર્વિક્ષિપ્યન્તે ચતુર્ગુણમ્ ।
રાશિલિપ્તાષ્ટમો ભાગઃ પ્રથમં જ્યાર્દ્ધમુચ્યતે

તતો દ્વિભક્તલબ્ધોનમિશ્રિતં તદ્દ્વિતીયકમ્ ।
આદ્યેનૈવ ક્રમાત્પિણ્ડાન્ભક્તાલ્લબ્ધોનિતૈર્યુતાન્

ખણ્ડકાઃ સ્યુશ્ચતુર્વિશા જ્યાર્દ્ધપિણ્ડાઃ ક્રમાદમી ।
પરમા પક્રમજ્યા તુ સપ્તરન્ધ્રગુણેન્દવઃ

તદ્ગુમજ્યા ત્રિજિવાપ્તા તઞ્ચાપં ક્રાન્તિરુચ્યતે ।
ગ્રહં સંશોધ્ય મન્દોઞ્ચત્તથા શીઘ્નાદ્વિશોધ્ય ચ

શેષં કન્દપદન્તસ્માદ્ભુજજ્યા કોટિરેવ ચ ।
ગતાદ્ભુજજ્યાવિષમે ગમ્યાત્કોટિઃ પદે ભવેત્

સમેતિ ગમ્યાદ્વાહુદજ્યા કોટિજ્યાનુગતા ભવેત્ ।
લિપ્તાસ્તત્ત્વયમૈર્ભક્તા લબ્ધજ્યાપિણ્ડકં ગતમ્

ગતગમ્યાન્તરાભ્યસ્તં વિભજેત્તત્ત્વલોચનૈઃ ।
તદવાપ્તફલં યોજ્યં જ્યાપિણ્ડે ગતસંજ્ઞકે

સ્યાત્ક્રમજ્યાવિધિશ્ચૈવમુત્ક્રમજ્યાગતા ભવેત્ ।
લિપ્તાસ્તત્ત્વયમૈર્ભક્તા લબ્ધજ્યા પિણ્ડકં ગતમ્

ગતગમ્યાન્તરાભ્યસ્તં વિભજેત્તત્ત્વલોચનૈઃ ।
તદવાપ્તફલં યોજ્યં જ્યાપિણ્ડે ગતસંજ્ઞકે

સ્યાત્ક્રમજ્યાવિધિશ્ચૈવમુક્રમજ્યાસ્વપિસ્મૃતઃ ।
જ્યાં પ્રોહ્ય શેષં તત્ત્વતાશ્વિ હૄન્તં તદ્વિવરોદ્ધૃમ્

સંખ્યાતત્ત્વાશ્વિસંવર્ગ્યસંયોજ્યં ધનુરુચ્યતે ।
રવેર્મન્દપરિધ્યંશા મનવઃ શીતગોરદાઃ

યુગ્માન્તે વિષમાન્તે તુનખલિપ્તોનિતાસ્તયોઃ ।
યુગ્માન્તેર્થાદ્રયઃ ખાગ્નિસુરાઃ સૂર્યા નવાર્ણવાઃ

ઓજેદ્વ્યગા ચ સુયમારદારુદ્રાગજાબ્ધયઃ ।
કુજાદીનામતઃ શૌઘ્ન્યાયુગ્માન્તેર્થાગ્નિદસ્રકાઃ

ગુણાગ્નિચન્દ્રાઃ ખનગાદ્વિરસાક્ષીણિ ગો ઽગ્રયઃ ।
ઓજાન્તે દ્વિત્રિયમતાદ્વિવિશ્વેયમપર્વતાઃ

ખર્તુદસ્નાવિપદ્વેદાઃ શીઘ્નકર્મણિ કીર્તિતાઃ ।
ઓજયુગ્માન્તરગુણાભુજજ્યાત્રિજ્યયોદ્ધૃતાઃ

યુગ્મવૃત્તેધનર્ણશ્યાદોજાદૂને ઽધિકે સ્ફુટમ્ ।
તદ્ગુણે ભુજકોટિજ્યેભગણાંશવિભાજિતે

તદ્ભુજજ્યાફલધનુર્માન્દં લિપ્તાદિકં ફલમ્ ।
શૈઽયકોટિફલં કેન્દ્રે મકરાદૌ ધનં સ્મૃતમ્

સંશોધ્યં તુ ત્રિજીવાયાં કર્કાદૌ કોટિજં ફલમ્ ।
તદ્બાહુફલવર્ગૈક્યાન્મૂલકર્ણશ્ચલાભિધઃ

ત્રિજ્યાભ્યસ્તં ભુજફલં મકરાદૌ ધનં સ્મૃતમ્ ।
સંશોધ્યં તુ ત્રિજીવાયાં કર્કાદૌ કોટિજં ફલમ્

તદ્બાહુફલવર્ગૈક્યાન્મૂલં કર્ણશ્ચલાભિધઃ ।
ત્રિજ્યાભઘ્યસ્તં ભુજફલં પલકર્ણવિભાજિતમ્

લબ્ધસ્ય ચાપં લિપ્તાદિ ફલં શૈધ્ર્યમિદં સ્મૃતમ્ ।
એતદાદૌ કુજાદીનાં ચતુર્થે ચૈવ કર્મણિ

માન્દ્યં કર્મૈકમર્કેન્દ્વોર્ભૌન્દ્વોર્ભૌંમાદીનામાથોચ્યતે ।
શૈર્ધ્યં માદ્યં પુનર્માન્દ્યં શૈર્ઘ્યં ચત્વાર્યનુક્રમાત્

અજા દિકેન્દ્રે સર્વેષાં માન્દ્યે શૈર્ઘ્યે ચ કર્મણિ ।
ધનં ગ્રહાણાં લિપ્તાદિ તુલાદાવૃણમેવ તત્

અર્કબાહુફલાભ્યસ્તા ગ્રહભુક્તિવિભાજિતાઃ ।
ભચક્રકલિકાભિસ્તુ લિપ્તાઃ કાર્યા ગ્રહેર્ઽકવત્

ગ્રહભક્તઃ ફલં કાર્યં ગ્રહવન્મન્દકર્મણિ ।
કર્કાદૌ તદ્ધનં તત્ર મકરાદાવૃણં સ્મૃતમ્

દોર્જ્યોત્તરગુણાભુક્તિસ્તત્ત્વનેત્રોદ્ધૃતા પુનઃ ।
સ્વમન્દપરિધિક્ષુણ્ણા ભગણાંશોદ્ધૃતાઃકલાઃ

મન્દસ્ફુટકૃતા ભુક્તિઃ શીઘ્નોચ્ચભુક્તિતઃ ।
તચ્છેષં વિવરેણાથ હન્યાત્રિજ્યાઙ્કકર્ણયોઃ

ચક્રકર્ણહૃતં ભુક્તૌ કર્ણે ત્રિજ્યાધિકે ધનમ્ ।
ઋણમૂને ઽધિકે પ્રોહ્ય શેષં વક્રગતિર્ભવેત્

કૃતર્તુચન્દ્રૈર્વેદેન્દ્રૈઃ શૂન્યત્ર્યેકૈર્ગુણાષ્ટભિઃ ।
શરરુદ્રૈશ્ચતુર્યાંશુકેન્દ્રાંશેર્ભૂસુતાદયઃ

વક્રિણશ્ચક્રશુદ્ધૈસ્તૈરંશૈરુજુતિવક્રતામ્ ।
ક્રમજ્યા વિષુવદ્ભાઘ્ની ક્ષિતિજ્યા દ્વાદશોદ્ધૃતા

ત્રિજ્યાગુણા દિનવ્યાસભક્તા ચાપં ચ શત્રવઃ ।
તત્કાર્મુકમુદક્રાન્તૌ ધનહીનો પૃથક્ક્ષતે

સ્વાહોરાત્રચતુર્ભાગેદિનરાત્રિદલે સ્મૃતે ।
યામ્યક્રાન્તૌ વિપર્યસ્તે દ્વિગુણૈતે દિનક્ષયે

ભભોગો ઽષ્ટશતીર્લિપ્તાઃ સ્વાશિવશૈલોસ્તથાત્તિથેઃ ।
ગ્રહલિપ્તા ભગાભોગાભાનિ ભુક્ત્યાદિનાદિકમ્

રવીન્દુયોગલિપ્તાસ્તુ યોગાભભોગભાજિતાઃ ।
ગતગમ્યાશ્ચ ષષ્ટિઘ્ના ભુક્તિયોગાપ્તનાડિકાઃ

અર્કેનચન્દ્રલિપ્તાસ્તુ તિથયો ભોગભાજિતાઃ ।
ગતગમ્યાશ્ચ ષષ્ટિઘ્ના નાતોભુક્તતરોદ્ધૃતાઃ

તિથયઃ શુક્લપ્રતિપદો દ્વિઘ્નાઃ સૈકા ન ગાહતાઃ ।
શેષં બવો બાલવશ્ચ કૌલવસ્તૈતિલો ગરઃ

વણિજોભ્રે ભવેદ્વિષ્ટિઃ કૃષ્ણભૂતાપરાર્દ્ધતઃ ।
શકુનિર્નાગાશ્ચ ચતુષ્પદ કિંસ્તુઘ્નમેવ ચ

શિલાતલેવસંશુદ્ધે વજ્રલેપેતિવાસમે ।
તત્ર શકાઙ્ગુલૈરિષ્ટૈઃ સમમણ્ડલમાલિખેત્

તન્મધ્યે સ્થાપયેચ્છઙ્કું કલ્પના દ્દ્વાદશાઙ્ગુલમ્ ।
તચ્છાયાગ્રં સ્પૃશેદ્યત્ર દત્તં પૂર્વાપરાહ્નયોઃ

તત્ર બિન્દું વિધાયોભૌ વૃત્તે પૂર્વાપરાભિધૌ ।
તન્મધ્યે તિમિના રેખા કર્તવ્યા દક્ષિણોત્તત

યામ્યોત્તરદિશોર્મધ્યે તિમિના પૂર્વપશ્ચિમા ।
દિગ્મધ્યમત્સ્યૈઃ સંસાધ્યા વિદિશસ્તદ્વદેવ હિ

ચતુરસ્તં બહિઃ કુર્યાત્સૂત્રૈર્મધ્યાદ્વિનિઃસૃતૈઃ ।
ભુજસૂત્રાઙ્ગુલૈસ્તત્ર દત્તૈરિષ્ટપ્રભા મતા

પ્રાઙ્ક્પશ્ચિમાશ્રિતા રેખા પ્રોચ્યતે સમમણ્ડલમ્ ।
ભમણ્ડલં ચ વિષુવન્મણ્ડલં પરિકીર્તિતમ્

રેખા પ્રાચ્યપરા સાધ્યા વિષુવદ્ભાગ્રયા તથા ।
ઇષ્ટચ્છાયાવિષુવતોર્મધ્યેહ્યગ્રાભિધીયતે

શઙ્કુચ્છાયાકૃતિયુતેર્મૂલં કર્ંણો ઽય વર્ગતઃ ।
પ્રોહ્ય શઙ્કુકૃતે મૂલં છાયા શેકુવિપર્યયાત્

ત્રિંશત્કૃત્યોયુગે ભાનાં ચક્રં પ્રાક્પરિલંબતે ।
તદ્ગુણાદ્ભદિનૈર્ભક્ત્યા દ્યુગણાદ્યદવાપ્યતે

તદ્દોસ્રિવ્નાદશાધ્નાંશા વિજ્ઞેયા અયતાનિધાઃ ।
તત્સંસ્વકૃતાદ્ધહાત્કાન્તિચ્છાયાવરદલાદિકમ્

શઙ્કુચ્છાયાહતે ત્રિજ્યે વિષુવત્કર્કભાજિતે ।
લંબાક્ષજ્યે તયોશ્છાયે લંબાક્ષૌ દક્ષિમૌ સદા

સાક્ષાર્કાપક્રમયુતિર્દ્દિક્સામ્યેન્તરમન્યથા ।
શેષહ્યાનાંશાઃ સૂર્યસ્ય તદ્વાહુજ્યાથ કોટિજાઃ

શઙ્કુમાનાઙ્ગુલાભ્યસ્તે ભુજત્રિજ્યે યથાઙ્ક્રમમ્ ।
કોટીજ્યયાવિભજ્યાપ્તે છાયાકર્માબહિર્દ્દલે

સ્વાક્ષાર્કનતભાગાનાં દિક્સામ્યે ઽતરમન્યથા ।
દિગ્ભેદોપક્રમઃ શેષસ્તસ્ય જ્યા ત્રિજ્યયા હતા

પરમોપક્રમજ્યાપ્ત ચાપમેપાદિગો રવિઃ ।
કર્કાદૌ પ્રોહ્યચક્રાર્દ્ધાત્તુલાદૌ ભાર્દ્ધસંયુતાત્ત

મૃગાદૌ પ્રોહ્યચક્રાત્તુ મધ્યાહ્નેર્ઽકઃ સ્ફુટો ભવેત્ ।
તન્મન્દમસકૃદ્ધામંફલં મધ્યો દિવાકરઃ

ગ્રહોદયાઃ પ્રાણહતાઃ ખખાષ્ટૈકોદ્ધતા ગતિઃ ।
ચક્રાસવો લબ્ધયુતી સ્વ્રહોરાત્રાસવઃ સ્મૃતાઃ

ત્રિભદ્યુકર્ણાર્દ્ધગુણા સ્વાહોરાત્રાર્દ્ધભાજિતાઃ ।
ક્રમાદેકદ્વિત્રિભઘાજ્યા તચ્ચાપાનિ પૃથક્ પૃથક્

સ્વાધોધઃ પ્રવિશોધ્યાથ મેષાલ્લઙ્કોદયાસવઃ ।
સ્વાગાષ્ટયોર્થગોગૈકાઃ શરત્ર્યેકં હિમાંશવઃ

સ્વદેશચરખણ્ડોના ભવન્તીષ્ટોદયાસવઃ ।
વ્યસ્તાવ્યસ્તૈર્યુતાસ્તૈસ્તૈઃ કર્કટાદ્યાસ્તતસ્તુ યઃ

ઉત્ક્રમેણ ષડેવૈતે ભવન્તીષ્ટાસ્તુલાદયઃ ।
ગતભોગ્યાસવઃ કાર્યાઃ સાયનાઃસ્વેષ્ટભાસ્કરાઃ

સ્વોદયાત્સુહતા ભક્તા ભક્તભોગ્યાઃ સ્વમાનતઃ ।
અભિષ્ટધટિકાસુભ્યો ભોગ્યાસૂન્પ્રવિશોધયેત્

તદ્વદેવૈષ્યલગ્નાસૂનેવં વ્યાપ્તાસ્તથા ક્રમાત્ ।
શેષં ત્રિંશત્ક્રમાદ્ધ્યસ્તમશુદ્ધેન વિભાજિતમ્

ભાગયુક્તં ચ હીનં ચ વ્યયનાંશં તનુઃ કુજે ।
પ્રાક્પશ્ચાન્નતનાડીભ્યસ્તદ્વલ્લઙ્કોદયાસુભિઃ

ભાનૌ ક્ષયધને કૃત્વા મધ્યલગ્નં તદા ભવેત્ ।
ભોગ્યાસૂનૂનકસ્યાથ ભુક્તાસૂનધિકસ્ય ચ

સપિણ્ડ્યાન્તરલગ્નાસૂનેવં સ્યાત્કાલસાધનમ્ ।
વિરાહ્વર્કભુજાંશાશ્ચેદિન્દ્રાલ્પાઃ સ્યાદ્ ગ્રહો વિધોઃ

તેષાં શિવઘ્નાઃ શૈલાપ્તા વ્યાવર્કાજઃ શરાએઙ્ગુલૈઃ ।
અર્કં વિધુર્વિધું ભૂભા છાદયત્યથા છન્નકમ્

છાદ્યછાદકમાનાર્ધં શરોનં ગ્રાહ્યવર્જિતમ્ ।
તત્સ્વચ્છન્નં ચ માનૈક્યાર્દ્ધાંશષષ્ટં દશાહતમ્

છન્નઘ્નમસ્માન્મૂલં તુ ખાઙ્ગોનગ્લૌવપુર્હૃતમ્ ।
સ્થિત્યર્દ્ધં ઘટિકાદિસ્યાદ્વ્યઙ્ગબાહ્વંશસંમિતૈઃ

ઇષ્ટૈઃ પલૈસ્તદૂનાઢ્યં વ્યગાવૂનેર્ઽકષઙ્ગુણઃ ।
તદન્યથાધિકે તસ્મિન્નેવં સ્પષ્ટે સુખાન્ત્યગે

ગ્રાસેન સ્વાહતે ચ્છાદ્યમાનામે સ્યુર્વિશોપકાઃ ।
પૂર્ણાન્તં મધ્યમત્ર સ્યાદ્દર્શાન્તેઞ્જં ત્રિભોનકમ્

પૃથક્ તત્ક્રાન્ત્યક્ષભાગસંસ્કૃતૌ સ્યુર્નતાંશકાઃ ।
તદ્દિઘ્નાંશકૃતિદ્વ્યૂનાર્દ્ધાર્કયુતા હરિઃ

ત્રિભાનાઙ્ગાર્કવિશ્લેષાંશો ઃંશોનઘ્નાઃ ।
પુરન્દરાઃ
હરાપ્તાલંબનં સ્વર્ણવિત્રિભેર્કાધિકોનકે

વિશ્વઘ્નલંબનકલાઢ્યોનસ્તુ તિથિવદ્યગુઃ ।
શરોનોલંબનષડઘ્ને તલ્લવાઢ્યોનવિત્રિભાત્

નતાંશાસ્તજાંસાને પ્રાધૃતસ્તદ્વિવર્જિત ।
શબ્દેન્દુલિપ્તૈઃ ષડ્ભિસ્તુ ભક્તાનતિર્નતિર્નતાંશદિક્

તયોર્નાટ્યોહભિન્નૈકદિક્ શરઃ સ્ફુટતાં વ્રજેત્ ।
તતશ્છન્નસ્થિતિદલે સાધ્યે સ્થિત્યર્દ્ધષટ્ત્રિભિઃ

અંશસ્તૈર્વિન્ત્રિભન્દ્વિસ્થંલંબનેતયોઃ પૂર્વવત્ ।
સંસ્કૃતેસ્તાભ્યાં સ્થિત્યર્દ્ધે ભવતઃ સ્ફુટે

તાભ્યાં હીનયુતો મધ્યદર્શઃ કાલૌ મુખાન્તગૌ ।
અર્કાદ્યૂના વિશ્વ ઈશા નવપઞ્ચદશાંશકાઃ

કાલાંશાસ્તૈરૂનયુક્તે રવૌ હ્યસ્તોદયૌ વિધોઃ ।
દૃષ્ટ્વા હ્યાદૌ ખેટબિંબં દૃગૌઞ્ચ્યે લંબમીક્ષ્ય ચ

તલ્લુંબપાપબિંબાન્તર્દૃણૌ વ્યાપ્તરવિઘ્નભાઃ ।
અસ્તે સાવયવા જ્ઞેયા ગતૈષ્યાસ્તિથયો બુધૈઃ

વ્યસ્તે યુક્તાન્તિભાગૈશ્ચ દ્વિઘ્નતિથ્યાહૃતા સ્ફુટમ્ ।
સંસ્કારદિકલંબનમઙ્ગુલાદ્યં પ્રજાયતે

સેષ્વશોનાઃ સિતં તિથ્યો બલન્નાશોન્નતં વિધોઃ ।
શૃઙ્ગમન્યત્ર ઉદ્વાચ્યં બલનાઙ્ગુલલેખનાત્

પઞ્ચત્વે ગોઙ્કવિશિખાઃ શેષકર્ણહતાઃ પૃથક્ ।
વિકૃજ્યકાઙ્ગસિદ્ધાગ્નિભક્તાલબ્ધોનસંયુતાઃ

ત્રિજ્યાધિકોને શ્રવણે વપૂંષિ સ્યુર્હૃતાઃ કુજાત્ ।
ઋજ્વોરનૃજ્વોર્વિવરં ગત્યન્તરવિભાજિતમ્

વક્રર્ત્વોર્ગતિયોગામં ગમ્યેતીતે દિનાદિકમ્ ।
ખનત્યાસંસ્કૃતૌવ્વેષૂદક્સામ્યેન્યેન્તરં યુતિઃ

યામ્યોદક્ખેટવિવરં માનૌક્યાદ્ધોલ્પકં યદા ।
યદા ભેદોલંબનાદ્યં સ્ફુટાર્થં સૂર્યપર્વવત્

એકાયનગતૌ સ્યાતાં સૂર્યાચન્દ્રમસૌ યદા ।
તયુતે મણ્ડલે ક્રાન્ત્યૌ તુલ્યત્વે વૈ ધૃતાભિધઃ

વિપટીતાયનગતૌ ચન્દ્રાકારૈ ક્રાન્તિલિપ્તિકાઃ ।
સમાસ્તદા વ્યતીપાતો ભગણાર્દ્ધે તપોયુતૌ

ભાસ્કરેદ્વોર્ ભચક્રાન્ત ચક્રાર્દ્ધાવધિસંસ્થયોઃ ।
દૃક્કલ્પસાધિતાંશાદિયુક્તયોઃ સ્વાવપક્રમૌ

અથોજપદગમ્યેન્દોઃ ક્રાન્તિર્વિક્ષેપસંસ્કૃતાઃ ।
યદિ સ્યાદધિકા ભાનોઃ ક્રાન્તેઃ પાતો ગતસ્તદા

ન્યૂના ચેત્સ્યાત્તદા ભાવી વામં યુગ્મપદસ્ય ચ ।
યદાન્યત્વં વિધોઃ ક્રાન્તિઃ ક્ષેપાચ્ચેદ્યદિ શુદ્ધ્યતિ

ક્રાન્ત્યોર્જેત્રિજ્યયાભિસ્તે પરમાયક્રમોદ્ધતે ।
તચ્ચાપાન્તર્મર્દ્ધવાયોર્જ્યભાવિનશીતગૌ

શોધ્યં ચન્દ્રાદ્ગતે પાતે તત્સૂયગતિતાડિતમ્ ।
ચન્દ્રભુક્ત્યા હૃતં ભાનૌ લિપ્તાદિશશિવત્ફલમ્

તદૂચ્છશાઙ્કપાતસ્ય ફલં દેયં વિપર્યયાત્ ।
કર્મૈતદસકૃત્તાવત્ક્રાન્તી યાવત્સમેતયોઃ

ક્રાન્ત્યોઃ સમત્વે પાતો ઽથ પ્રક્ષિપ્તાંશોનિતે વિધૌ ।
હીનેર્ઽદ્વરાત્રઘિકાઘતો ભાવી તાત્કાલિકે ઽધિકા

સ્થિરીકૃતાર્દ્ધરા ત્રાર્દ્ધૌ દ્વયોર્વિવરલિપ્તકાઃ ।
ષષ્ટિશ્ચાચન્દ્રભુક્તાપ્તા પાતકાલસ્ય નાડિકાઃ

રવીન્દ્વોર્માનયોગાર્દ્ધં ષષ્ટ્યા સંગુણ્ય ભાજયેત્ ।
તયોર્ભુક્તયન્તરેણાપ્તં સ્થિત્યમર્દ્ધાં નાડિકાદિવત્

પાતકાલઃ સ્ફુટો મધ્યઃ સો ઽપિ સ્થિત્યર્દ્ધવર્જિતઃ ।
તસ્ય સંભવકાલઃ સ્યાત્તત્સંયોગેક્તસંજ્ઞકઃ

આદ્યન્તકાલયોર્મધ્યે કાલો જ્ઞેયો ઽતિદારુણઃ ।
પ્રજ્વલજ્જ્વલનાકારઃ સર્વકર્મસુ ગર્હિતઃ

ઇત્યેતદ્ગણિતો કિઞ્ચિત્પ્રોક્તં સંક્ષેપતો દ્વિજ ।
જાતકં વાચ્મિ સમયાદ્રાશિસંજ્ઞાપુરઃસરમ્