નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.53

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને દ્વિતીયપાદે વ્યાકરણનિરૂપણં નામ દ્વિપઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ
સનન્દન ઉવાચ
નિરુક્તં તે પ્રવક્ષ્યામિ વેદં શ્રોત્રાઙ્ગમુત્તમમ્ ।
તત્પઞ્ચવિધમાખ્યાતં વૈદિકં ધાતુરૂપકમ્

ક્વચિદૂર્ણાગમસ્તત્ર ક્વચિદ્વર્ણવિપર્યયઃ ।
વિકારઃ ક્વાપિ વર્ણાનાં વર્ણનાશઃ ક્વચિન્મતઃ

તથા વિકારનાશાભ્યાં વર્ણાનાં યત્ર નારદ ।
ધાતોર્યોગાતિશયી ચ સંયોગઃ પરિકીર્તિતઃ

સિદ્ધેદ્વર્ણાગમાદ્ધંસઃ સિંહો વર્ણવિપર્યયાત્ ।
ગૂઢોત્મા વર્ણવિકૃતેર્વર્ણનાંશાત્પૃષોદરઃ

ભ્રમરાદુષુ શબ્દેષુ જ્ઞેયો યોગો હિ પઞ્ચમઃ ।
બહુલં છન્દસીત્યુક્તમત્ર વાચ્યં પુનર્વસૂ

નભસ્વદ્વૃષણશ્ચૈવાપરસ્મૈપદિ ચાપિ હિ ।
પરં વ્યવહિતાશ્ચાપિ ગતિસંજ્ઞાસ્તથા હિ આ

વિભક્તીનાં વિપર્યાસો યથા દધના જુહોતિ હિ ।
અભ્યુત્સાદયામકેતુર્ધ્વનયીત્પ્રમુખાસ્તથા ।
નિષ્ટર્ક્યાન્દ્યાસ્તથોક્તાશ્ચ ગૃભાયેત્યાદિકાસ્તથા

સુપ્તિઙુપગ્રહલિઙ્ગનરાણાં કાલહલૂચૂસ્વરકર્તૃયડાં ચ ।
વ્યત્યયમિચ્છતિ શાસ્રકૃદેષાં સો ઽપિ ચ સિદ્ધ્યતિ બાહુલકેન

રાત્રી વિમ્બી ચ કદ્રૂશ્ચાવિષ્ટ્વૌ વાજસનેયિનઃ

કર્ણેભિશ્ચ યશોભાગ્ય ઇત્યાદ્યાશ્ચતુરક્ષરમ્ ।
દેવાસો ઽથો સર્વદેવતાતિત્વાવત ઇત્યપિ

ઉભયાવિન માદ્યાશ્ચ પ્રલયાદ્યાશ્ચ સ્તૃચં તથા ।
અપસ્પૃધેથાં નો અવ્યાદાયો અસ્માન્મુખાસ્તથા

સગર્ભ્યોસ્થાપદી ઋત્વ્યોરજિષ્ટં ત્રિપઞ્ચકમ્ ।
હિરણ્યયેન નરં ચ પરમે વ્યોમનિત્યપિ

ઉર્વિયા સ્વપ્રયા વારવધ્વાદદુહવૈવધી ।
યજધ્વૈનમેમસિ ચ સ્નાત્વી ગત્વા પચાસ્થભૌઃ

ગોનાઞ્ચાપરિહ્રવૃત્તાશ્ચાતુરિર્ગ્રસિતાદિકા ।
પશ્યેદધદ્બ્રભૂથાપિ પ્રમિણાન્તિત્યવીવૃધત્

મિત્રયુશ્ચ દુરસ્વા વા હાત્વા સુધિતમિત્યપિ ।
દધર્ત્યાદ્યા સ્વવદ્ભિશ્ચ સસૂવેતિ ચ ધિષ્વ ચ

પ્રપ્રાયં ચ હરિવતેક્ષણ્વતઃ સુપર્થિતરઃ ।
રથીતરી નસતાદ્યા અમ્નર્ભુવરથો ઇતિ

બ્રૂહ્યાદ્યાદેઃ પરસ્યાપ્યૌ શ્રાવયેત્યાદિકે પ્લુતઃ ।
દાશ્વાંશ્વ સ્વતવાન્યાપૌત્રિભિષ્ટ્વં ચ નૃભિષ્ટુતઃ

અભીષુણ ઋતાવાહં ન્યષીદન્નૃમણા અપિ ।
ચતુર્વિધાદ્બાહુલકાત્પ્રવૃત્તેરપ્રવૃત્તિતઃ

વિભાષયાન્યથાભાવાત્સર્વં સિદ્ધ્યેઞ્ચ વૈદિકમ્ ।
ભૂવાદ્યા ધાતવો જ્ઞેયાઃ પરસ્મૈપદિનઃસ્મૃતાઃ

એધાદ્યા આત્મનેભાષા ઉદાત્તાઃ ષટ્ત્રિંશસંખ્યકાઃ ।
અતાદયો ઽષ્ટત્રિંશઞ્ચ પરસ્મૈપદિનો મુને

લોકૃપૂર્વા દ્વિચત્વારિંશદુક્તા ચ હ્યાત્મને પદે ।
ઉદાત્તેતરતુ પઞ્ચાશત્ફક્કાદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ

વર્ચાદ્યા અનુદાત્તેત એકવિંશતિરીરીતાઃ ।
ગુપાદયો દ્વિચત્વારિંશદુદાત્તેતાઃ સમીરિતાઃ

ધિણ્યાદયો ઽનુદાત્તેતો દશ પ્રોક્તા હિ શાબ્દિકૈઃ ।
અણાદયોપ્યુદાત્તેતઃ સપ્તવિંશતિધાતવઃ

અમાદયઃ સમુદ્દિષ્ટાશ્ચતુર્સ્રિંશદ્ધિશાબ્દિકૈઃ ।
દ્વિસપ્તતિમિતા મવ્યમુખાશ્ચોદાત્તબન્ધના

સ્વારિતેદ્ધાવુધાતુસ્તુ એક એવ પ્રકીર્તિતઃ ।
ક્ષુધાદયો ઽનુદાત્તેતો દ્વિષપઞ્ચાશદુદાહૃતાઃ

ઘુષિરાદ્યા ઉદાત્તતો ઽષ્ટાશીતિર્ધાતવો મતાઃ ।
દ્યુતાદ્યા અનુદાત્તેતો દ્વાવિંશતિરતો મતાઃ

ષિતસ્રયોદશ ઘટાદિષ્વેનુદત્તેત ઈરિતઃ ।
તતો જ્વલદુદાત્તેતો દ્વિપઞ્ચાશન્મિતાસ્તથા

સ્વરિતેદ્રાજૃસંપ્રોક્ત સ્તનહેભ્રાજૃતસ્રયઃ ।
અનુદાત્તેત અખ્યાતા ભાદ્યુતાત્તા ઇતઃ સ્યમાત્

સહો ઽનુદાત્તેદેકસ્તુ રમૈકો ઽપ્યાત્મનૈપદી ।
સદસ્રય ઉદાત્તેતઃ કુચાદ્વેદા ઉદાત્ત ઇત્

સ્વરિતેતઃ પઞ્ચત્રિંશદ્ધિક્કાદ્યાશ્ચ તતઃ પરમ્ ।
સ્વરિતેચ્છિઞ્ભૃઞાદ્યાશ્ચત્વાર સ્વરિતેત્તતઃ

ધેટઃ પરસ્મૈપદિનઃ ષટ્ચત્વારિંશદુદીરિતાઃ ।
અષ્ટાદશસ્મિઙાદ્યાસ્તુ આમનેપદિનો મતાઃ

તતસ્રયો ઽનુદાત્તેતઃ પૂઙાદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
હૃપરસ્મૈપદી ચાત્મનેભાષાસ્તુ ગુપાત્રયઃ

રભદ્યબ્દયનુદાત્તેતો ઞિક્ષ્વિદોતાત્ત ઇન્મતઃ ।
પરસ્મૈપદિનઃ પઞ્ચ દશ સ્કંમ્ભ્વાદયસ્તથા

કિતધાતુરુદાત્તેઞ્ચ દાનશાનોભયાત્મકૌ ।
સ્વરિતેતઃ પચાદ્યઙ્કાઃ પરસ્મૈપદિનો મતાઃ

સ્વરિતેતસ્ત્રયશ્ચૈતૌ વદવચી પરિભાષિણૌ ।
ભ્વાદ્યા એતે ષડધિકં સહસ્રં ધાતવો મતાઃ

પરસ્મૈપદિનઃ પ્રોક્તા વદાશ્ચાપિ હનેતિ ચ ।
સ્વરિતેતો દ્વિષાદ્યાસ્તુ ચત્વારો ધાતવો મતાઃ

ચક્ષિઙેકઃ સમાખ્યાતો ધાતુરત્રાત્મનેપદી ।
ઇરાદયો ઽનુદાત્તેતો ધાતવસ્તુ ત્રયોદશ

આત્મનેપદિનૌ પ્રોક્તૌ ષૂઙ્શીઙ્દ્વૌ શાબ્દિકૈર્મુને ।
પરસ્મૈપદિનઃ પ્રોક્તા ષુમુખાઃ સપ્ત ધાતવઃ

સ્વરિતેદુર્ણુઞાખ્યાતો ધાતુરેકો મુનીશ્વર ।
ઘુમુખાસ્ત્રય ઉદ્દિષ્ટાઃ પરસ્મૈપદિનસ્તથા

ષ્ટુઞેકસ્તુ સમા ખ્યાતઃ સ્મૃતે નારદ શાબ્દિકૈઃ

અષ્ટાદશ રાપ્રભૃતયઃ પરસ્મૈપદિનઃ સ્મૃતાઃ ।
ઇઙ્ઙાત્મનેપદી પ્રોક્તો ધાતુર્નારદ કેવલઃ

વિદાદ યસ્તુ ચત્વારઃ પરસ્મૈપદિનો મતાઃ ।
ઞિષ્વપ્શયે સમુદ્દિષ્ટઃ પરસ્મૈપદિકસ્તથા

પરસ્મૈપદિનશ્ચૈવ તે મયોક્તાઃ સ્યમાદયઃ ।
દીધીઙ્વેઙ્સ્મૃતૌ ધાતૂ આત્મનેપદિનૌ મુને

પ્રથાદયસ્રયશ્ચાપિ ઉદાત્તેતઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
ચર્કરીતં ચ હ્નુઙ્ પ્રોક્તો ઽનુદાત્તેન્મુનિસત્તમ

ત્રિસપ્તતિ સમાખ્યાતા ધાતવો ઽદાદિકે ગણે ।
દાદયો ધાતવો વેદાઃ પરસ્મૈપદિનો મતાઃ

સ્વરિતેદ્વૈ ભૃઞાખ્યાત ઉદાત્તેદ્ધાક્ પ્રકીર્તિતઃ ।
માઙ્હાઙ્દ્વાવનુદાત્તેતૌ સ્વરિતેદ્દાનધાતુષુ

વાણિતિરાદ્યાસ્રયશ્વાપિ સ્વરિતેત ઉદાહૃતાઃ ।
ઘૃમુખા દ્વાદશ તથા પરસ્મૈપતિનો મતાઃ

દ્વાવિંશતિરિહોદ્દિષ્ટા ધાતવો હ્વાદિકે ગણે ।
પરસ્મૈપદિનઃ પ્રોક્તા દિવાદ્યાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ

આત્મનેપદિનૌ ધાતૂ ષૂઙ્દૂઙ્દ્વાવપિ નારદ ।
ઓદિતઃ પૂઙ્મુખાઃ સપ્ત આત્મનેદપિનો મતાઃ

આત્મનેપદિનો વિપ્ર દીઙ્મુખાસ્ત્વિહ કીર્તિતાઃ ।
સ્યતિપ્રભૃતયો વેદાઃ પરસ્મૈપદિનો મતાઃ

જન્યાદયઃ પઞ્ચદશ આત્મનેપદિનો મુને ।
મૃષાદ્યાઃ સ્વરિતેતસ્તુ ધાતવઃ પઞ્ચ કીર્તિતાઃ

એકાદશ પદાદ્યાસ્તુ હ્યાત્મનેપદિનો મતાઃ ।
રાધોઃ કર્મક એવાત્ર વૃદ્ધૌ સ્વાદિચુરાદિકે

ઉદાત્તેતસ્તુદાદ્યાસ્તુ ત્રયોદશ સમીરિતાઃ ।
પરસ્મૈપદિનો ઽષ્ટાત્ર રધાદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ

સમાદ્યાશ્ચાપ્યુદાત્તેતઃ ષટ્ચત્વારિંશદુદીરિતાઃ ।
ચત્વારિશચ્છતં ચાપિ દિવાદૌ ધાતવો મતાઃ

સ્વાદયઃ સ્વરિતેત્તોઙ્કા ધાતવઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
સપ્તાખ્યાતો દુનોતિસ્તુ પરસ્મૈપદિનો મુને

અષ્ટિઘાવનુદાત્તેતૌ ધાતૂ દ્વૌ પરિકીર્તિતૌ ।
પરસ્મૈપદિનસ્ત્વત્ર તિકાદ્યાસ્તુ ચતુર્દશ

દ્વાત્રિંશદ્ધાતવઃ પ્રોક્તા વિપ્રેન્દ્ર સ્વાદિકે ગણે ।
સ્વરિતેતઃ ષઙાખ્યાતાસ્તુદાદ્યા મુનિસત્તમ

ઋષ્યુદાત્તેજ્જુષીપૂર્વા અત્મનેપદિનોર્ણવાઃ ।
વ્રશ્ચાદય ઉદાત્તેતઃ પ્રોક્તાઃ પઞ્ચાધિકં શતમ્

ગૂર્યુદાત્તેદિહોદ્દિષ્ટો ધાતુરેકો મુનીશ્વર ।
ણૂમુખાશ્ચૈવ ચત્વારઃ પરસ્મૈપદિનો મતાઃ

કુઙાખ્યાતોનુદાત્તેઞ્ચ કુટાદ્યાઃ પૂર્તિમાગતાઃ ।
પૃઙ્ મૃઙ્ ચાત્મનેભાષૌ ષટ્ પરસ્મૈપદે રિપેઃ

આત્મનેપદિનો ધાતૂ દૃઙ્ધૃઙ્દ્વૌ ચાપ્યુદાહૃતૌ ।
પ્રચ્છાદિષોડશાખ્યાતાઃ પરસ્મૈપદિનો મુને

સ્વરિતેતઃ ષટ્ તતશ્ચ પ્રોક્તા મિલમુખા મુને ।
કૃતીપ્રભૃતય શ્ચાપિ પરસ્મૈપદિનસ્રયઃ

સપ્ત પઞ્ચાશદધિકાસ્તુદાદૌ ધાતવઃ શતમ્ ।
સ્વરિતેતો રુધોનન્દા પરસ્મૈભાષિતઃ કૃતી

ઞિઇન્ધીતો ઽનુદાતેતસ્રયો ધાતવ ઈરિતાઃ ।
ઉદાત્તેતઃ શિષપિષરુધાદ્યાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ

સ્વરિતેતસ્તનોઃ સપ્ત ધાતવઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
મનુવન્વાત્મનેભાષૌ સ્વરિતેત્ત્કૃઞુદાહૃતઃ

તતો દ્વૌ કીર્તિતૌ વિપ્ર ધાતવો દશ શાબ્દિકૈઃ ।
ક્યાદ્યાઃ સપ્તોભયેભાષાઃ સૌત્રાઃ સ્તંભ્વાદિકાસ્તથા

પરસ્મૈપદિનઃ પ્રોક્તાશ્ચત્વારો ઽપિ મુનીશ્વર ।
દ્વાવિંશતિરુદાત્તેતઃ કુધાદ્યા ધાતવો મતાઃ

વૃઙ્ઙાત્મનેપદી ધાતુઃ શ્રંથાદ્યાશ્ચૈકવિંશતિઃ ।
પરસ્મૈપદિનશ્ચાથ સ્વરિતેદ્ગ્રહ એવ ચ

ર્ક્યાદિકેષુ દ્વિપઞ્ચાશદ્ધાતવઃ કીર્તિતા બુધૈઃ ।
ચુરાદ્યા ધાતવો ઞ્યન્તા ષટ્ર્ત્રિંશદધિકઃ શતમ્

ચિત્યાદ્યષ્ટાદશાખ્યાતા આત્મનેપદિનો મુને ।
ચર્ચાદ્યા આધૃષીયાસ્તુ પ્યન્તા વા પરિકીર્તિતાઃ

અદન્તા ધાતવશ્ચૈવ ચત્વારિંશત્તથાષ્ટં ચ ।
પદાદ્યાસ્તુ દશ પ્રોક્તા ધાતવો હ્યાત્મનેપદે

સૂત્રાદ્યા અષ્ટ ચાપ્યત્ર ઞ્યન્તા પ્રોક્તા મનીષિભિઃ ।
ધાત્વર્થે પ્રાતિપદિકાદ્વહુલં ચેષ્ટવન્મતમ્

તત્કરોતિ તદાચષ્ટે હેતુમત્યપિ ણિર્મતઃ ।
ધાત્વર્થે કર્તૃકરણાઞ્ચિત્રાદ્યાશ્ચાપિ ધાતવઃ

અષ્ટ સંગ્રામ આખ્યાતો ઽનુદાત્તેચ્છબ્દિકૈર્બુધૈઃ ।
સ્તોમાદ્યાઃ ષોડશ તથા અન્દતસ્યં નિદર્શનમ્

તથા બાહુલકાદન્યે સૌત્રલૌકિકવૈદિકાઃ ।
સર્વે સર્વગણીયાશ્ચ તથાનેકાર્થવાચિનઃ

સનાદ્યન્તા ધાતવશ્ચ તથા વૈ નામધાતવઃ ।
એવમાનન્ત્યમુદ્ભાવ્યં ધાતૂનામિહ નારદ ।
સંક્ષેપો ઽયં સમુદ્દિષ્ટો વિસ્તરસ્તત્ર તત્ર ચ

ઊદૃદન્તૈર્યૌન્તિ રુક્ષ્ણુશૂઙ્સ્નુનુક્ષુશ્ચિડીઙ્શ્રિભિઃ ।
વૃઙ્વૃઞ્ભ્યાં ચ વિનૈકાચો ઽજન્તેષુ નિહતાઃ સ્મૃતાઃ

શક્લપચ્મુચાર્ચ્વચ્વિચ્સિચ્પ્રચ્છિત્યજ્નિજિર્ ભજઃ ।
ભઞ્જ્ભુજ્ભ્રસ્જ્મત્જિયજ્યુજ્રુજ્રઞ્જવિજિર્સ્વઞ્જિસઞ્જ્સૃજઃ

અદ્ક્ષુદ્ખિદ્છિદ્તુદિનુદઃ પદ્યભિદ્વિદ્યતિર્વિનદ્ ।
શદ્સદી સ્વિદ્યતિઃસ્કન્દિર્હદી ક્રુધ્ક્ષુધિબુધ્યતી

બન્ધિર્યુધિરુધીરાધિવ્યધ્શુધઃ સાધિસિધ્યતી ।
મન્યહન્નાપ્ક્ષિપ્છુપિતપ્તિપસ્તૃપ્યતિદૃપ્યતી

લિબ્લુવ્વપૂશપ્સ્વપૂસૃપિયભરભગમ્નમ્યમો રભિઃ ।
ક્રુશિર્દંશિદિશી દૃશ્મૃશ્રિરુશ્લિશ્વિશ્સ્પૃશઃ કૃષિઃ

ત્વિષ્ટુષ્દુષ્પુષ્યપિષ્વિષ્શિષ્શુષ્શ્લિષ્યતયો ઘસિઃ ।
વસતિર્દહદિહિદુહો નહ્મિહ્રુહ્લિહ્વહિસ્તથા

અનુદાત્તા હલન્તેષુ ધાતવો દ્વ્યધિકં શતમ્ ।
ચાદ્યા નિપાતા ગવયઃ પ્રાદ્યા દિગ્દેશકાલજાઃ

શબ્દાઃ પ્રોક્તા હ્યનેકાર્થાઃ સર્વલિઙ્ગા અપિ દ્વિજ ।
ગણપાઠઃ સૂત્રપાઠો ધાતુપાઠસ્તથૈવ ચ

પાઠોનુનાસિકાનાં ચ પરાયણમિહોચ્યતે ।
શબ્દાઃ સિદ્ધા વૈદિકાસ્તુ લૌકિકાશ્ચાપિ નારદ

શબ્દપારાયણં તસ્માત્કારણં શબ્દસંગ્રહે ।
લઘુમાર્ગેણ શબ્દાનાં સાધૂનાં સંનિરૂપણમ્

પ્રકૃતિપ્રત્યયાદેશલોપાગમમુખૈઃ કૃતમ્

ઇત્થમેતત્સમાખ્યાતં નિરુક્તં કિઞ્ચિદેવતે ।
કાત્સ્ન્યેર્ન વક્તુમાનન્ત્યાત્કો ઽપિશક્તો ન નારદ