નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.52

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને દ્વિતીયપાદે એક પઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ
સનન્દન ઉવાચ
અથ વ્યાકરણં વક્ષ્યે સંક્ષેપાત્તવ નારદ ।
સિદ્ધરૂપપ્રબન્ધેન મુખં વેદસ્ય સાંપ્રતમ્

સુપ્તિઙંતં પદં વિપ્ર સુપાં સપ્ત વિભક્તયઃ ।
સ્વૌજસઃ પ્રથમા પ્રોક્તા સા પ્રાતિપદિકાત્મિકા

સંબોધને ચ લિઙ્ગાદાવુક્તે કર્મણિ કર્તરિ ।
અર્થાવત્પ્રાતિપદિકં ધાતુપ્રત્યયવાર્જિતમ્

અમૌસશો દ્વિતીયા સ્યાત્તત્કર્મ ક્રિયતે ચ યત્ ।
દ્વિતીયા કર્મણિ પ્રોક્તાન્તરાન્તરેણ સંયુતે

ટાભ્યાંભિસસ્તૃતીયા સ્યાત્કરણે કર્તરીરિતા ।
યેન ક્રિયતે તત્કરણં સઃ કર્તા સ્યાત્કરોતિ યઃ

ઙેભ્યાંભ્યસશ્ચતુર્થો સ્યાત્સં પ્રદાને ચ કારકે ।
યસ્મૈ દિત્સા ધારયેદ્વૈ રોચતે સંપ્રદાનકમ્

પઞ્ચમી સ્યાન્ઙસિભ્યાંભ્યો હ્યપાદાને ચ કારકે ।
યતો ઽપૈતિ સમાદત્તે અપદત્તે ચ યં યતઃ

ઙસોસામશ્ચ ષષ્ઠી સ્યાત્સ્વામિસંબન્ધમુખ્યકે ।
ઙ્યોઃસુપઃ સપ્તમી તુ સ્યાત્સા ચાધિકરણે ભવેત્

આધારે ચાપિ વિપ્રેન્દ્ર રક્ષાર્થાનાં પ્રયોગતઃ ।
ઈપ્સિતં ચાનીપ્સિતં યત્તદપાદાનકં સ્મૃતમ્

પઞ્ચમી પર્યણઙ્યોગે ઇતરર્તે ઽન્યદિઙ્મુખે ।
એતૈર્યોગે દ્વિતીયા સ્યાત્કર્મપ્રવચનીયકૈઃ

લક્ષણેત્થંભૂતો ઽભિરભાગે ચાનુપરિપ્રતિ ।
અન્તરેષુ સહાર્થે ચ હીને હ્યુપશ્ચ કથ્યતે

દ્વિતીયા ચ ચતુર્થી સ્યાઞ્ચેષ્ટાયાં ગતિકર્મણિ ।
અપ્રાણિષુ વિભક્તી દ્વે મન્યકર્મણ્યનાદરે

નમઃસ્વસ્તિસ્વધાસ્વાહાલંવષડ્યોગ ઈરિતા ।
ચતુર્થી ચૈવ તાદર્થ્યે તુમર્થાદ્ભાવવાચિનઃ

તૃતીયા સહયોગે સ્યાત્કુત્સિતેંઽગે વિશેષણે ।
કાલે ભાવે સપ્તમી સ્યાદેતૈર્યોગે ચ ષષ્ઠ્યપિ

સ્વામીશ્વરોધિપતિભિઃ સાક્ષિદાયાદસૂતકૈઃ ।
નિર્ધારણે દ્વે વિભક્તી ષષ્ટી હેતુપ્રયોગકે

સ્મૃત્યર્થકર્મણિ તથા કરોતેઃ પ્રતિયત્નકે ।
હિંસાર્થાનાં પ્રયોગે ચ કૃતિકર્મણિ કર્તરિ

ન કર્તૃકર્મણોઃ ષષ્ટી નિષ્ટાદિપ્રતિપાદિકા ।
એતા વૈ દ્વિવિધા જ્ઞેયાઃ સુબાદિષુ વિભક્તિષુ ।
ભૂવાદિષુ તિઙતેષુ લકારા દશ વૈ સ્મૃતાઃ

તિપ્ત સંતીતિ પ્રથમો મધ્યમઃ સિપ્થસ્થોત્તમઃ ।
મિવ્વસ્મસઃ પરસ્મૈ તુ પાદાનાં ચા મપનેદમ્

ત આતેંઽતે પ્રથમો મધ્વઃ સે આથે ધ્વે તથોત્તમઃ ।
એ વહે મહ આદેશા જ્ઞેયા હ્યન્યે લિઙાદિષુ

નામ્નિ પ્રયુજ્યમાને તુ પ્રથમઃ પુરુષો ભવેત્ ।
મધ્યમો યુષ્મદિ પ્રોક્ત ઉત્તમઃ પુરુષો ઽસ્મદિ

ભૂવાદ્યા ધાતવઃ પ્રોક્તાઃ સનાદ્યન્તાસ્તથા તતઃ ।
લડીરિતો વર્તમાને ભૂતે ઽનદ્યતને તથા

માસ્મયોગે ચ લઙ્ વાચ્યો લોડાશિષિ ચ ધાતુતઃ ।
વિધ્યાદૌ સ્યાદાશિષિ ચ લિઙિતો દ્વિવિધો મુને

લિડતીતે પરોક્ષે સ્યાત્ શ્વસ્તને લુઙ્ ભવિષ્યતિ ।
સ્યાદનદ્યતને ઌટૂ ચ ભવિષ્યતિ તુ ધાતુતઃ

ભૂતે લુઙ્ તિપસ્યપૌ ચ ક્રિયાયાં ઌઙ્ પ્રકીર્તિતઃ ।
સિદ્ધોદાહરણં વિદ્ધિ સંહિતાદિપુરઃ સરમ્

દણ્ડાગ્રં ચ દધીદં ચ મધૂદકં પિત્રર્ષભઃ ।
હોતૄકારસ્તથા સેયં લાઙ્ગલીષા મનીષયા

ગઙ્ગોદકં તવલ્કાર ઋણાર્ણં ચ મુનીશ્વર ॥ઠ
શીતાર્તશ્ચ મુનિશ્રેષ્ઠ સેંદ્રઃ સૌકાર ઇત્યપિ

વધ્વાસનં પિત્રર્થો નાયકો લવણસ્તથા ।
ત આદ્યા વિષ્ણવે હ્યત્ર તસ્મા અર્ઘો ગુરા અધઃ

હરે ઽવ વિષ્ણો ઽવેત્યેષાદસોમાદપ્યમી અધાઃ ।
શૌરી એતૌ વિષ્ણુ ઇમૌ દુર્ગે અમૂ નો અર્જુનઃ

આ એવં ચ પ્રકૃત્યૈતે તિષ્ટન્તિ મુનિસત્તમ ।
ષડત્ર ષણ્માતરશ્ચ વાક્છુરો વાગ્ધસ્રિથા

હરિઃશેતે વિભુશ્ચિન્ત્યસ્તચ્છેષો યઞ્ચરસ્તન્થા ।
પ્રશ્નસ્ત્વથ હરિઃષષ્ઠઃ કૃષ્ણષ્ટીકત ઇત્યપિ

ભવાન્ષષ્ઠશ્ચ ષટ્ સન્તઃ ષટ્તે તલ્લેપ એવ ચ ।
ચક્રિંશ્છિન્ધિ ભવાઞ્છૌરિર્ભવાઞ્શૌરિરિત્યપિ

સમ્યઙ્ઙનન્તોઙ્ગચ્છાયા કૃષ્ણં વન્દે મુનીશ્વર ।
તેજાંસિ મંસ્યતે ગઙ્ગા હરિશ્છેત્તા મરઃશિવઃ

રામ કામ્યઃ કૃપ પૂજ્યો હરિઃ પૂજ્યોર્ઽચ્ય એવ હિ ।
રોમો દૃષ્ટો ઽબલા અત્ર સુપ્તા ઇષ્ટા ઇમા યતઃ

વિષ્ણુર્નભ્યો રવિરયં ગી )( ફલં પ્રાતરચ્યુતઃ ।
ભક્તૈર્વદ્યો ઽપ્યન્તરાત્મા ભો ભો એષ હરિસ્તથા ।
એષ શાર્ઙ્ગી સૈષ રામઃ સંહિતૈવં પ્રકીર્તિતા

રામેણાભિહિતં કરોમિ સતતં રામં ભજે સાઢરમ્ ।
રામેણાપહૃતં સમસ્તદુરિતં રામાય તુભ્યં નમઃ ।
રામાન્મુક્તિમભીપ્સિતા મમ સદા રામસ્ય દાસો ઽસ્મ્યહમ્ ।
રામે રઞ્જત્ મે મનઃ સુવિશદં હે રામ તુભ્યં નમઃ

સર્વ ઇત્યાદિકા ગોપાઃ સખા ચૈવ પતિર્હરિઃ

સુશ્રીર્ભાનુઃ સ્વયંભૂશ્ચ કર્તા રૌ ગૌસ્તુ નૌરિતિ ।
અનઙ્ઘાન્ગોધુગ્લિટ્ ચ દ્વે ત્રયશ્ચત્વાર એવ ચ

રાજા પન્થાસ્તથા દણ્ડી બ્રહ્મહા પઞ્ચ ચાષ્ટ ચ ।
અષ્ટૌ અયં મુને સમ્રાટ્ સવિભ્રદ્વપુઙ્મનઃ

પ્રત્યઙ્ પુમાન્મહાન્ ધીમાન્ વિદ્વાન્ષટ્ પિપઠીશ્ચ દોઃ ।
ઉશનાસાવિંમે પુંસિ સ્યારક્તલવિરામકાઃ

રાધા સર્વા ગતિર્ગોપી સ્રી શ્રીર્ધેનુર્વધૂઃ સ્વસા ।
ગૌર્નૌંરુપાન્ દૂદ્યૌર્ગોઃ ક્ષુત્ કકુપ્સંવિત્તુ વા ક્વચિત્

રુગ્વિડુદ્ભાઃ સ્રિયાસ્તપઃ કુલં સોમપમક્ષિ ચ ।
ગ્રામણ્યંબુરવલપ્વેવં કર્તૃ ચાતિરિ વાતિનુ

સ્વનહુચ્ચ વિમલદ્યુ વાશ્વત્વારીદમેવ ચ ।
એતદ્બ્રહ્માહશ્ચ દણ્ડી અસૃક્કિઞ્ચિત્ત્યદાદિ ચ

એતદ્વે ભિદ્ગવાક્ગવાઙ્ ગોઅક્ ગોઙ્ગોક્ ગોઙ્ ।
તિર્યગ્યકૃચ્છકૃચ્ચૈવ દદદ્ભવત્પચત્તુદત્

દીવ્યદ્ધનુશ્ચ પિપઠીઃ પયો ઽદઃસુમુમાંસિ ચ ।
ગુણદ્રવ્ય ક્રિયાયોગાંસ્રિલિઙ્ગાંશ્ચ કતિ બ્રુવે

શુક્તઃ કીલાલપાશ્ચૈવ શુચિશ્ચ ગ્રામણીઃ સુધીઃ ।
પટુઃ સ્વયંભૂઃ કર્તા ચ માતા ચૈવ વ પિતા ચ ના

સત્યાનાગ્યાસ્તથા પુંસો મતભ્રમરદીર્ઘપાત્ ।
ધનાકૃસોમૌ ચાગર્હસ્તવિર્ગ્રથાસ્વર્ણન્બહૂ

રિમપવ્વિષાદ્વજાતાનહો તથા સર્વં વિશ્વોભયે ચોભૌ અન્યાન્તરેતરાણિ ચ

ઉત્તરશ્ચોત્તમો નેમસ્ત્વસમો ઽથ સમા ઇષઃ ।
પૂર્વોત્તરોત્તરાશ્ચૈવ દક્ષિણશ્ચોત્તરાધરૌ

અપરશ્ચતુરો ઽપ્યેતદ્યાવત્તત્કિમસૌ દ્વયમ્ ।
યુષ્મદસ્મઞ્ચ પ્રથમશ્ચરમોલ્પસ્તથાર્ધકઃ

નોરઃ કતિપયો દ્વે ચ ત્રયો શુદ્ધાદયસ્તથા ।
સ્વેકાભુવિરોધપરિ વિપર્યયશ્ચાવ્યયાસ્તથા

તદ્ધિતાશ્ચાપ્યપત્યાર્થે પાણ્ડવાઃ શ્રૈધરસ્તથા ।
ગાર્ગ્યો નાડાયનાત્રેયૌ ગાઙ્ગેયઃ પૈતૃષ્વસ્રીયઃ

દેવતાર્થે ચેદમર્થે હ્યૈદ્રં બ્રાહ્મો હવિર્બલી ।
ક્રિયાયુજોઃ કર્મકર્ત્રોર્ધૈરિયઃ કૌઙ્કુમં તથા

ભવાદ્યર્થે તુ કાનીનઃ ક્ષત્રિયો વૈદિકઃ સ્વકઃ ।
સ્વાર્થે ચૌરસ્તુ તુલ્યાર્થે ચન્દ્રવન્મુખમીક્ષતે

બ્રાહ્મણત્વં બ્રાહ્મણતા ભાવે બ્રાહ્મણ્યમેવ ચ ।
ગોમાન્ધની ચ ધનવાનસ્ત્યર્થે પ્રમિતૌ કિયાન્

જાતાર્થે તુન્દિલઃ શ્રદ્ધાલુરૌન્નત્ત્યે તુ દન્તુરઃ ।
સ્રગ્વી તપસ્વી મેધાવી માયાવ્યસ્ત્યર્થ એવ ચ

વાચાલશ્ચૈવ વાચાટો બહુકુત્સિતભાષિણિ ।
ઈષદપરિસમાપ્તૌ કલ્પવ્દેશીય એવ ચ

કવિકલ્પઃ કવિદેશ્યઃ પ્રકારવચને તથા ।
પટુજાતીયઃ કુત્સાયાં વૈદ્યપાશઃ પ્રશંસને

વૈદ્યરૂપો ભૂતપૂર્વે મતો દૃષ્ટચરો મુને ।
પ્રાચુર્યાદિષ્વન્નમયો મૃણ્મયઃ સ્રીમયસ્તથા

જાતાર્થે લજ્જિતો ઽત્યર્થે શ્રેયાઞ્છ્રેષ્ટશ્ચ નારદ ।
કૃષ્ણતરઃ શુક્લતમઃ કિમ આખ્યાનતો ઽવ્યયાન્

કિન્તરાં ચૈવાતિતરામભિહ્યુચ્ચૈસ્તરામપિ ।
પરિમાણે જાનુદઘ્નં જાનુદ્વયસમિત્યપિ

જાનુમાત્રં ચ નિર્દ્ધારે બહૂનાં ચ દ્વયોઃ ક્રમાત્ ।
કતમઃ કતરઃ સંખ્યેયવિશેષાવધારણે

દ્વિતીયશ્ચ તૃતીયશ્ચ ચતુર્થઃ ષષ્ટપઞ્ચમૌ ।
એતાદશઃ કતિપયઃ કતિથઃ કતિ નારદ

વિંશશ્ચ વિંશતિતમસ્તથા શતતમાદયઃ ।
દ્વેધા દ્વૈધા દ્વિધા સંખ્યા પ્રકારે ઽથ મુનીશ્વર

ક્રિયાવૃત્તૌ પઞ્ચકૃત્વો દ્વિસ્રિર્બહુશ ઇત્યપિ ।
દ્વિતયં ત્રિતપં ચાપિ સંખ્યાયાં હિ દ્વયં ત્રયમ્

કુટીરશ્ચ શમીરશ્ચ શુણ્ડારો ઽલ્પાર્થકે મતઃ ।
ત્રૈણઃ પૌષ્ણસ્તુણ્ડિભશ્ચ વૃન્દારકકૃષીવલૌ

મલિનો વિકટો ગોમી ભૌરિકીવિધમુત્કટમ્ ।
અવટીટોવનાટે નિબિડં ચેક્ષુશાકિનમ્

નિબિરીસમેષુકારી વિત્તોવિદ્યાઞ્ચણસ્તથા ।
વિદ્યાથુઞ્ચુર્બહુતિથં પર્વતઃ શૃઙ્ગિણસ્તથા

સ્વામી વિષમરૂપ્યં ચોપત્યકાધિત્યકા તથા ।
ચિલ્લશ્ચ ચિપિટં ચિક્વં વાતૂલઃ કુતપસ્તથા

વલ્લશ્વ હિમેલુશ્ચ કહોડશ્ચોપડસ્તતઃ ।
ઊર્ણાયુશ્ચ મરૂતશ્ચૈકાકી ચર્મણ્વતી તથા

જ્યોત્સ્ના તમિસ્રાષ્ટીવચ્ચ કક્ષીવર્દ્ષમણ્વતી ।
આસંદી વઞ્ચ ચક્રીવત્તૂષ્ણીકાં જલ્પતક્યપિ

કંભશ્ચ કંયુઃ કંવશ્ચ નારદકેતિઃ કન્તુઃ કન્તકંપૌ શંવસ્તથૈવ ચ ।
શન્તઃ શન્તિઃ શંયશન્તૌ શંયોહંયુઃ શુભંયુવત્

ભવતિ બગભૂવ ભવિતા ભવિષ્યતિ ભવત્વભવદ્ભઘવેચ્ચાપિ

ભૂયાદભૂદભવિષઅયલ્લાદાવેતાનિ રૂપાણિ ।
અત્તિ જઘાસાત્તાત્સ્યત્યત્ત્વાદદદ્યાદ્દ્વિરઘસદાત્સ્યત્

જુહિતો જુહાવ જુહવાઞ્ચકાર હોતા હોષ્યતિ જુહોતુ ।
અજુહોજ્જુહુયાદ્ધૂયાદહૌષીદહોષ્યદ્દીવ્યતિ ।
દિદેવ દેવિતા દેવિષ્યતિ ચ અદીવ્યદ્દીવ્યેદ્દીવ્યાદ્વૈ

અદેવીદદેવીષ્યત્સુનોતિ સુષાવ સોતા સોષ્યતિ વૈ ।
સુનોત્વસુનોત્સુનુયાત્સૂયાદશાવીદસોષ્યુત્તુદતિ ચ

તુતોદ તોત્તા તોત્સ્યતિ તુદત્વતુદત્તુદેત્તુદ્યાદ્ધિ ।
અતૌત્સીદતોત્સ્યદિતિ ચ રુણદ્ધિ રૂરોધ રોદ્ધા રોત્સ્યતિ વૈ

રુણદ્ધુ અરુણદ્રુધ્યાદરૌત્સીદારોત્સ્યઞ્ચ ।
તનોતિ તતાન તનિતા તનિષ્યતિ તનોત્વતનોત્તનુયાદ્ધિ

અતનીઞ્ચાતાનીદતનિષ્યત્ક્રીણાતિ ચિક્રાય ક્રેતા ક્રેષ્યતિ ક્રીણાત્વિતિ ચ ।
અક્રીણાત્ક્રીણાત્ક્રીણીયાત્ક્રીયાદક્રૈષીદક્રેષ્યઞ્ચોરયતિ ચોરયામાસ ચોરયિતા ચોરયિષ્યતિ ચોરયતુ

અચોરયઞ્ચોરયેચ્ચોર્યાત્ અચૂચુરદચોરિષ્યદિત્યેવં દશ વૈ ગણાઃ ।
પ્રયોજકે ભાવયતિ સનીચ્છાયાં બુભૂષતિ ।
ક્રિયાસમભિહારે તુ પણ્ડિતો બોભૂયતે મુને

તથા યઙ્લુકિ બોભવીતિ ચ પઠ્યતે ।
પુત્રીયતીત્યાત્મનીચ્છાયાં તથાચારે ઽપિ નારદ ।
અનુદાત્તઞિતો ધાતોઃ ક્રિયાવિનિમયે તથા

નિવિશાદેસ્તથા વિપ્ર વિજાનીહ્યાત્મનેપદમ્ ।
પરસ્મૈપદમાખ્યાતં શેષાત્કર્તારિ શાબ્દિકૈઃ

ઞિત્સ્વરિતેતશ્ચ ઉભે યક્ચ સ્યાદ્ભાવકર્મણોઃ ।
સૌકર્યાતિશયં ચૈવ યદાદ્યોતયિતું મુને

વિવક્ષ્યતે ન વ્યાપારો લક્ષ્યે કર્તુસ્તદાપરે ।
લભન્તે કર્તૃતે પશ્ય પચ્યતે હ્યોદનઃ સ્વયમ્

સાધુ વાસિશ્છિનત્ત્યેવં સ્થાલી પચતિ વૈ મુને ।
ધાતોઃ સકર્મકાદ્ભાવે કર્મણ્યપિ લપ્રત્યયાઃ

તસ્મૈ વાકર્મકાદ્વિપ્ર ભાવે કર્તરિ કીર્તિતઃ ।
ફલવ્યાપરયોરેકનિષ્ટતાયામકર્મકઃ

ધાતુસ્તયોર્દ્ધર્મિભેદે સકર્મક ઉદાહૃતઃ ।
ગૌણે કર્મણિ દ્રુહ્યાદેઃ પ્રધાને નીહૃકૃષ્વહામ્

બુદ્ધિભક્ષાર્થયોઃ શબ્દકર્મકાણાં નિજેચ્છયા ।
પ્રયોજ્ય કર્મણ્યન્યેષાં ણ્યન્તાનાં લાદયો મતાઃ

ફલવ્યાપારયોર્દ્ધાતુરાશ્રયે તુ તિઙઃ સ્મૃતાઃ ।
ફલે પ્રધાનં વ્યાપારસ્તિર્ઙ્થસ્તુ વિશેષણમ્

એધિતવ્યમેધનીયમિતિ કૃત્યે નિદર્શનમ્ ।
ભાવે કર્મણિ કૃત્યાઃ સ્યુઃ કૃતઃ કર્તરિ કીર્તિતાઃ

કર્તા કારક ઇત્યાદ્યા ભૂતે ભૂતાદિ કીર્તિતમ્ ।
ગમ્યાદિગમ્યે નિર્દિષ્ટં શેષમદ્યતને મતમ્

અધિસ્રીત્યવ્યયીભાવે યથાશક્તિ ચ કીર્તિતમ્ ।
રામાશ્રિતસ્તત્પુરુષે ધાન્યાર્થો યૂપદારુ ચ

વ્યાઘ્રભી રાજપુરુષો ઽક્ષશૈણ્ડો દ્વિગુરુચ્યતે ।
પઞ્ચગવં દશગ્રામી ત્રિફલેતિ તુ રૂઢિતઃ

નીલોત્પલં મહાષષ્ટી તુલ્યાર્થે કર્મધારયઃ ।
અબ્રાહ્મણો ન ઞિ પ્રોક્તઃ કુંભકારાદિકઃ કૃતા

અન્યાર્થે તુ બહુવ્રીહૌ ગ્રામઃ પ્રાપ્તોદકો દ્વિજ ।
પઞ્ચગૂ રૂપવદ્ભાર્યો મધ્યાહ્નઃ સસુતાદિકઃ

સમુચ્ચયે ગુરું ચેશં ભજસ્વાન્વાચયે ત્વટ ॥ ચ દ્વયોઃ ક્રમાત્ ।
ભિક્ષામાનય ગાં ચાપિ વાક્યમેવાનયોર્ભવેત્

ઇતરેતરયોગે તુ રામકૃષ્ણૌ સમાહૃતૌ ।
રામકૃષ્ણં દ્વિજ દ્વૈ દ્વૈ બ્રહ્મ ચૈકમુપાસ્યતે