નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.51

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને દ્વિતીયપાદે પઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ કલ્પગ્રન્થં મુનીશ્વરર ।
યસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રેણ સ્યાત્કર્મકુશલો નરઃ

નક્ષત્રકલ્પો વેદાનાં સંહિતાનાં તથૈવ ચ ।
ચતુર્થઃ સ્યાદાઙ્ગિરસઃ શાન્તિકલ્પશ્ચ પઞ્ચમઃ

નક્ષત્રાધીશ્વરાખ્યાનં વિસ્તરેણ યથાતથમ્ ।
નક્ષત્રકલ્પે નિર્દિષ્ટં જ્ઞાતવ્યં તદિહાપિ ચ

વેદકલ્પે વિધાનં તુ ઋગાદી નાં મુનીશ્વર ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં સિદ્ધ્યૈ પ્રોક્તં સવિસ્તરમ્

મન્ત્રાણામૃષયશ્ચૈવ છદાંસ્યથ ચ દેવતાઃ ।
નિર્દિષ્ટાઃ સંહિતાકલ્પે મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

તથૈવાઙ્ગિરસે કલ્પે ષટ્કર્માણિ સવિસ્તરમ્ ।
અભિચારવિધાનેન નિર્દિષ્ટાનિ સ્વયંભુવા

શાન્તિકલ્પે તુ દિવ્યાનાં ભૌમાનાં મુનિસત્તમ ।
તથાન્તરિક્ષોત્પાતાનાં શાન્તયો હ્યુદિતાઃ પૃથક્

સંક્ષેપેણૈતદુદ્દિષ્ટં લક્ષણં કલ્પલક્ષણે ।
વિશેષઃ પૃથગેતેષાં સ્થિતઃ શઙ્ખાન્તરેષુ ચ

ગૃહ્યકલ્પે તુ સર્વેષામુપયોગિતયાધુના ।
વક્ષ્યામિ તે દ્વિજશ્રેષ્ઠ સાવધાનતયા શૃણુ

ઓઙ્કારશ્ચાથ શબ્દશ્ચ દ્વાવેતૌ બ્રહ્મણઃ પુરા ।
કણ્ઠં ભિત્ત્વા વિનિર્યાતૌ તસ્માન્માઙ્ગલ્યકાવિમૌ

કૃત્વા પ્રોક્તાનિ કર્માણિ તદ્વર્દ્ધ્વાનિ કરોતિ યઃ ।
સો ઽથ શબ્દં પ્રંયુજીત તદાનન્ત્યાર્થમિષ્યતે

કુશાઃ પરિસમૂહાય વ્યસ્તશાખાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
ન્યૂનાધિકા નિષ્ફલાય કર્મણો ઽભિમતસ્ય ચ

કૃમિકીટપતઙ્ગાદ્યા ભ્રમન્તિ વસુધાતલે ।
તેષાં સંરક્ષણાર્થાય પ્રોક્તં પરિસમૂહનમ્

રેખાઃ પ્રોક્તાશ્ચ યાસ્તિસ્રઃ કર્તવ્યાસ્તાઃ સમા દ્વિજ ।
ન્યૂનાધિકા ન કર્ત્તવ્યા ઇત્યેવ પરિભાષિતમ્

મેદિની મેદસા વ્યાપ્તા મધુકૈટભદૈત્યયોઃ ।
ગોમયેનોપલેપ્યેયં તદર્થમિતિ નારદ

વન્ધ્યા દુષ્ટા ચ દીનાઙ્ગી મૃતવત્સા ચ યા ભવેત્ ।
યજ્ઞાર્થં ગોમયં તસ્યા નાહરેદિતિ ભાષિતમ્

યે ભ્રમન્તિ સદાઽકાશે પતઙ્ગાદ્યા ભયઙ્કરાઃ ।
તષાં પ્રહરણાર્થાય મતં પ્રોદ્ધરણં દ્વિજ

સ્રુવેણ ચ કુશેનાપિ કુર્યાદુલ્લેખનં ભુવઃ ।
અસ્થિકણ્ટકસિદ્ધ્યર્થં બ્રહ્મણા પરિભાષિતમ્

આપો દેવગણાઃ સર્વે તથા પિતૃગણા દ્વિજ ।
તેનાદ્ભિરુક્ષણં પ્રોક્તં મુનિભિર્વિધિ કોવિદૈઃ

અગ્નેંરાનયનં પ્રોક્તં સૌભાગ્યસ્રીભિરેવ ચ ।
શુભદે મૃણ્મયે પાત્રે પ્રોક્ષ્યાદ્ભિસ્તં નિધાયપયેત્

અમૃતસ્ય ક્ષયં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માદ્યૈઃ સર્વદૈવતૈઃ ।
વેદ્યાં નિધાપિતસ્તસ્માત્સમિદ્ગર્ભો હુતાશનઃ

દક્ષિણસ્યાં દાનવાદ્યાઃ સ્થિતા યજ્ઞસ્ય નારદ ।
તેભ્યઃ સંરક્ષણાર્થાય બ્રહ્માણં તદ્દિશિ ન્યસેત્

ઉત્તરે સર્વપાત્રાણિ પ્રણીતાદ્યાનિ પશ્ચિમે ।
યજમાનઃ પૂર્વતઃ સ્યુર્દ્વિજાઃ સર્વે ઽપિ નારદ

દ્યૂતે ચ વ્યવહારે ચ યજ્ઞકર્મણિ ચેદ્ભવેત્ ।
કર્તોદાસીન ચિત્તસ્તત્કર્મ નશ્યેદિતિ સ્થિતિઃ

બ્રહ્માચાર્યૌં સ્વશાખૌ હિ કર્ત્તવ્યૌ યજ્ઞકર્મણિ ।
ઋત્વિજાં નિયમો નાસ્તિ યથાલાભં સમર્ચયેત્

દ્વે પરિત્રે ત્ર્યઙ્ગુલે સ્તઃ પ્રોક્ષિણી ચતુરઙ્ગુલા ।
આજ્યસ્થાલી ત્ર્યઙ્ગુલાથ ચરુસ્થાલી ષડઙ્ગુલા

દ્વ્યઙ્ગુલં તૂપયમનમેકં સંમાર્જનાઙ્ગુલમ્ ।
સ્રુવં ષડઙ્ગુલ પ્રોક્તં સ્રુચં સાર્દ્ધત્રયાઙ્ગુલમ્

પ્રાદશમાત્રા સમિધઃ પૂર્ણપાત્રં ષડઙ્ગુલમ્ ।
પ્રોક્ષિણ્યા ઉત્તરે ભાગે પ્રણીતાપાત્રમષ્ટભિઃ

યાનિ કાનિ ચ તીર્થાનિ સમુદ્રાઃ સરિતસ્તથા ।
પ્રણીતાયાં સમાસન્નાસ્તસ્માત્તાં પૂરયેજ્જલૈઃ

વેદિકા વસ્રહીના ચ નગ્રા સંપ્રોચ્યતે દ્વિજ ।
પરિસ્તીર્ય્ય તતો દર્ભેઃ પરિદધ્યાદિમાં બુધઃ

ઇન્દ્રવજ્રં વિષ્ણુચક્રં વામદેવત્રિશૂલકમ્ ।
દર્ભરૂપતયા ત્રીણિ પવિત્રચ્છેદનાનિ ચ

પ્રોક્ષણી ચ પ્રકર્તવ્યા પ્રણીતોદકસંયુતા ।
તેનાતિપુણ્યદં કર્મ પવિત્રમિતિ કીર્તિતમ્

આજ્યસ્થાલી પ્રકર્તવ્યા પલમાત્રપ્રમાણિકા ।
કુલાલચક્રઘટિતં આસુરં મૃણ્મયં સ્મૃતમ્

તદેવ હસ્તઘટિતં સ્થાલ્યાદિ દૈવિકં ભવેત્ ।
સ્રુવે ચ સર્વકર્માણિ શુભાન્યપ્યશુભાનિ ચ

તસ્ય ચૈવ પવિત્રાર્થં વહ્નૌ તાપનમીરિતમ્ ।
અગ્રે ધૂતેન વૈધવ્યં મધ્યં ચૈવ પ્રજાક્ષયઃ

મૂલે ચ મ્રિયતે હોતા તસ્માદ્ધાર્યં વિચાર્ય તત્ ।
અગ્નિઃ સૂર્યશ્ચ સોમશ્ચ વિરિઞ્ચિરનિલો યમઃ

સ્રુવે ષડેતે દેવાસ્તુ પ્રત્યઙ્ગુલમુપાશ્રિતાઃ ।
અગ્નિર્ભઘોગાર્થનાશાય સૂર્યો વ્યાધિકરો ભવેત્

નિષ્ફલસ્તુ સ્મૃતઃ સોમો વિરિઞ્ચિઃ સર્વકામદઃ ।
અનિલો વૃદ્ધિદઃ પ્રોક્તો યમો મૃત્યુપ્રદો મતઃ

સંમાર્જનોપયમનં કર્ત્તવ્યં ચ કુશદ્વયમ્ ।
પૂર્વં તુ સર્વશાખં સ્યાત્પઞ્ચશાખં તથાપરમ્

શ્રીપર્ણી ચ શમી તદ્વત્ખદિરશ્ચ વિકઙ્કતઃ ।
પલાશશ્ચૈવ વિજ્ઞેયાઃ સ્રુવે ચૈવ તથા સ્રુચિ

હસ્તોન્મિતં સ્રુવં શસ્તં ત્રિન્દશાઙ્ગુલિકં સ્રુચમ્ ।
વિપ્રાણાં ચૈતદાખ્યાતં હ્યન્યેષામઙ્ગુલોનકમ્

શૂદ્રાણાં પતિતાનાં ચ ખરાદીનાં ચ નારદ ।
દૃષ્ટિદોષવિનાશાર્થં પાત્રાણાં પ્રોક્ષણં સ્મૃતમ્

અકૃતે પૂર્ણપાત્રે તુ યજ્ઞચ્છિદ્રં સમુદ્ભવેત્ ।
તસ્મિન્પૂર્ણીકૃતે વિપ્ર યજ્ઞસંપૂર્ણતા ભવેત્

અષ્ટમુષ્ટિર્ભવેત્કિઞ્ચિત્પુષ્કલં તચ્ચતુષ્ટયમ્ ।
પુષ્કલાનિ તુ ચત્વારિ પૂર્ણપાત્રં વિદુર્બુધાઃ

હોમકાલે તુ સંપ્રાપ્તે ન દદ્યાદાસનં ક્વચિત્ ।
દત્તે તૃપ્તોભવેદ્વહ્નિઃ શાપં દદ્યાઞ્ચ દારુણમ્

આધારૌ નાસિકે પ્રોક્તૌ આજ્યભાગૌ ચ ચક્ષુષી ।
પ્રાજાપત્યં મુખં પ્રોક્ત કટિર્વ્યાહૃતિભિઃ સ્મૃતા

શીર્ષહસ્તૌ ચ પાદૌ ચ પઞ્ચવારુણમીરિતમ્ ।
તથા સ્વિષ્ટકૃતં વિપ્ર શ્રોત્રે પૂર્ણાહુતિસ્તથા

દ્વિમુખં ચૈકહૃદયં ચતુઃ શ્રોત્રં દ્વિનાસિકમ્ ।
દ્વિશીર્ષકં ચ ષણ્નેત્રં પિઙ્ગલં સપ્તજિહ્વકમ્

સવ્યભાગે ત્રિહિસ્તં ચ ચતુર્હસ્તઞ્ચ દક્ષિણે ।
સ્રુક્સ્ત્રુવૌ ચાક્ષમાલા ચ યા શક્તિર્દક્ષિણે કરે

ત્રિમેખલં ત્રિપાદં ચ ઘૃતપાત્રં દ્વિચામરમ્ ।
મેષારૂઢં ચતુઃશૃઙ્ગં બાલાદિત્યસમપ્રભમ્

ઉપવીતસમાયુક્તં જટાકુણ્ડલમણ્ડિમમ્ ।
જ્ઞાત્વૈવમગ્નિદેહં તુ હોમકર્મસમાચરેત્

પયો દધિ ઘૃતં ચૈવ સ્નેહપક્વં તથૈવ ચ ।
જુહુયાદ્યસ્તુ હસ્તેન સ વિપ્રો બ્રહ્મહા ભવેત્

યદન્નં પુરુષો ઽશ્રાતિ તદન્નં તસ્ય દેવતાઃ ।
સર્વકામસમૃદ્ધ્યર્થં તિલાધિક્યં હવિર્મતમ્

હોમે મુદ્રાત્રયં પ્રોક્તં મૃગી હંસી ચ સૂકરી ।
અભિચારે સૂકરી સ્યાન્મૃગી હંસી શુભાત્મકે

સર્વાઙ્ગુલીભિઃ ક્રૌડી સ્યાદ્ધંસી મુક્તકનિષ્ટિકા ।
મધ્યમાનામિકાઙ્ગુષ્ટૈર્મૃગી સુદ્રા પ્રકીર્તિતા

પૂર્વપ્રમાણયાહુત્યા પઞ્ચાઙ્ગુલિગૃહીતયા ।
દધિમધ્વાજ્યસંયુક્ત ઋત્વિગ્ભિર્જુહુયાત્તિલૈઃ

કુશાસ્ત્વનામિકાસક્તાઃ કાર્યાઃ સ્યુઃ પુણ્યકર્મણિ

વિનાયકઃ કર્મવિઘ્નસિદ્ધ્યર્થં વિનિયોજિતઃ ।
ગણાનામાધિપત્યે ચ રુદ્રેણ બ્રહ્મણા તથા

તેનોપસૃષ્ટો યસ્તસ્ય લક્ષણાનિ નિબોધ મે ।
સ્વમેવ ગાહતેત્યર્થં જલં મુણ્ડાંશ્ચ પશ્યતિ

કામાય વાસસશ્ચૈવ ક્રવ્યાદાંશ્ચાધિરોહતિ ।
અન્ત્યજૈર્ગર્દ્દભૈરુષ્ટૈઃ સહૈકત્રાવતિષ્ટતે

વ્રજન્નપિ તથાત્માનં મન્યતે ઽનુગતં પરૈઃ વિમના વિફલારંભઃ સંસીદત્યનિમિત્તતઃ

તેનોપસૃષ્ટો લભતે ન રાજ્યં રાજનન્દનઃ ।
કુમારી ન ચ ભર્તારમપત્યં ગર્ભમઙ્ગના ।
આચાર્યત્વં શ્રોત્રિયશ્ચ ન શિષ્યો ઽધ્યયનં તથા

વણિગ્લાભં ન ચાન્પોતિ કૃષિં ચાપિ કૃષિબલઃ ।
સ્નપન તસ્ય કર્તવ્યં પુણ્યે ઽહ્રિ વિધિપૂર્વકમ્ ।
ગૌરસર્ષ પકલ્કેન સ્વસ્તિ વાચ્યા દ્વિજૈઃ શુભાઃ

અશ્વસ્થાનાદ્ગજસ્થાનાદ્વલ્મીકાત્સંગમાદ્ધ્રદાત્ ।
મૃત્તિકાં રોચનાં ગન્ધાન્ ગુગ્ગુલું ચાશુ નિક્ષિપેત્

પાત્ર્યાહૃતા હ્યેકવર્ણૈશ્ચતુર્ભિઃ કલશૈર્હ્રદાત્ ।
ચર્મણ્યાનુડુહે રક્તે સ્થાપ્યં ભદ્રાસનં તતઃ

સહસ્રાક્ષં શતધાર મૃષિભિઃ પાવનં કૃતમ્ ।
તેન ત્વામભિષિઞ્ચામિ પાવમાન્યાઃ પુંનતુ તે

ભગં તે વરુણો રાજા ભગં સૂર્યો બૃહસ્પતિઃ ।
ભગમિન્દ્રશ્ચ વાયુશ્ચ ભગં સપ્તર્ષયો દદુઃ

યત્તે કેશેષુ દૌર્ભાગ્યં સીમન્તે યચ્ચ મૂર્દ્ધનિ ।
લલાટે કર્ણયોરક્ષ્ણોરાપસ્તુદન્તુ સર્વદા

સ્નાનસ્ય સાર્ષપં તૈલં સ્રુવેણૌદુમ્બરેણ તુ ।
જુહુયાન્મૂર્દ્ધનિ કુશાન્સવ્યન પરિગૃહ્ય ચ

મિતશ્ચ સંમિતશ્ચૈવ તથા શાલકટઙ્કટૌ ।
કૂષ્માણ્ડો રાજપુત્ર શ્ચેત્યન્તે સ્વાહાસમાન્વિતૈઃ

નામભિર્બલિમન્ત્રૈશ્ચ નમસ્કારસમન્વિતૈઃ ।
દદ્યાઞ્ચતુષ્પથે સૂર્ય્યે કુશાનાસ્તીર્ય્ય સર્વતઃ

કૃતા કૃતાંસ્તણ્ડુલીશ્ચ પલલૌદનમેવ ચ ।
મત્સ્યાન્પક્વાંસ્તથૈવામાન્માંસમેતાવદેવતુ

પુષ્પં ચિત્રં સુગન્ધં ચ સુરાઞ્ચ ત્રિવિધામપિ ।
મૂલકં પૂરિકાપૂપાંસ્તથૈવોટસ્રજો ઽપિ ચ

દધ્યન્નં પાયસં ચૈવ ગુજપિષ્ટ સમોદકમ્ ।
એતાન્સર્વાનુપાહૃત્ય ભૂમૌ કૃત્વા તતઃ શિરઃ

વિનાયકસ્ય જનની મુપતિષ્ટેત્તતો ઽમ્બિકામ્ ।
દુર્વાસર્ષપપુષ્પાણાં દત્ત્વાર્ઘ્યં પૂર્ણમઞ્જલિમ્

રૂપં દેહિ યશો દેહિ ભગં ભગવતિ દેહિ મે ।
પુત્રાન્દેહિ ધનં દેહિ સર્વાન્કામાંશ્ચ દેહિ મે

ઉપસ્થાય શિવાં દુર્ગામુમાપતિમથાચેર્યત્ ।
ધૂપૈદર્પિશ્ચૈ નૈવેદ્યૈર્ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ

તતઃ શુક્લામ્બરધરઃ શુક્લમાલ્યાનુલેપનઃ ।
બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્પશ્ચાદ્વસ્ત્રયુગમં ગુરોરપિ

એવં વિનાયકં પૂજ્ય ગ્રહાંશ્ચૈવ પ્રપૂજયેત્ ।
શ્રીકામઃ શાન્તિકામો વા પુષ્ટિવૃદ્ધ્યાયુર્વીર્ય્યવાન્

સીર્ય્યઃ સોમો મહીપુત્રો બુધો જીવો ભૃગુઃ શનિઃ ।
રાહુકેતૂ નવાપ્યેતે નવાપ્યેતે સ્થાપનીયા ગ્રહાઃ ક્રમાત્

તામ્રકાદ્રજતાદ્રક્તચન્દનાત્સ્વર્ણકાદપિ ।
હેમ્નો રજતાદયસઃ સીસાત્કાર્યા શુભાપ્તયે

સ્વવર્ણૈર્વાપટે લેખ્યા ગન્ધૈર્મણ્ડલકેષુ ચ ।
યથાવર્ણં પ્રદેયાનિ વાસાંસિ કુસુમાનિ ચ

ગન્ધાશ્ચ બલયશ્ચૈવ ધૂપો દેયશ્ચ ગુગ્ગુલુઃ ।
કર્તવ્યા મન્ત્રવન્તશ્ચ ચરવઃ પ્રતિદૈવતમ્

આકૃષ્ણેન ઇમન્દેવા અગ્નિર્મૂર્દ્ધાદિવઃ કકુત્ ।
ઉદ્બુધઅયસ્વાતિ યદર્યસ્તથૈવાન્નાત્પરિસ્રુતઃ

શન્નોદેવીસ્તથા કાણ્ડાત્કેતું કૃણ્વન્નકેતવઃ

અર્કઃ પલાશઃ ખદિરસ્ત્વપામાર્ગો ઽથપિપ્પલઃ ।
ઉદુંબરઃ શમી દૂર્વા કુશાશ્ચ સમિધઃ ક્રમાત્

એકૈકસ્માદષ્ટશતમષ્ટાવિંશતિરેવ ચ ।
હોતવ્યા મધુસર્પિર્ભ્યાં દધ્ના ક્ષીરેણ વા પુનઃ

ગુડૌદનં પાયસં ચ હવિષ્યં ક્ષીરષ્યં ક્ષીરષાષ્ટિકમ્ ।
દધ્યોદનં હવિશ્ચૂર્ણં માંસં ચિત્રાન્નમેવ ચ

દદ્યા દ્ગ્રહક્રમાદેતદ્દ્વિજેભ્યો ભોજનં બુધઃ ।
શક્તિતો ઽપિ યથા લાભં સત્કૃત્ય વિધિપૂર્વકમ્

ધેનુઃ શઙ્ખસ્તથાનઙ્વાન્હિમવાસો હયઃ ક્રમાત્ ।
કૃષ્ણાગૌરાયસં છાગ એતા વૈ દક્ષિણાઃ સ્મૃતાઃ

યસ્ય યસ્ય તુ યદ્દ્રવ્યં પલેનાર્ચ્યઃ સ તેન ચ ।
બ્રહ્મન્નેષાં વરો દત્તઃ પૂજિતાઃ પૂજયિષ્યથઃ

ગ્રહાધીના નરેદ્રાણાં ધનજાત્યુચ્છ્રયાસ્તથા ।
ભાવાભાવૌ ચ જગતસ્તસ્માત્પૂજ્યતમા ગ્રહાઃ

અદિત્યસ્ય સદા પૂજા તિલકં સ્વામિનસ્તથા ।
મહાગણપતેશ્ચૈવ કુર્વન્સિદ્ધિમવાન્પુયાત્

કર્મણાં સફલત્વં ચ શ્રિયં વાપ્નોત્યનુત્તમામ્

અકૃત્વા માતૃયાગં તુ યો ગ્રહાર્ચાં સમારભેત્ ।
કુપ્યન્તિ માતરસ્તસ્ય પ્રત્યૂહં કુર્વતે તથા

વસોઃ પવિત્રમન્ત્રેણ વસોર્દ્ધારાં પ્રકલ્પ્ય ચ ।
ગૌર્યાદ્યા માતરઃ પૂજ્યા માઙ્ગલ્યેષુ શુભાર્થિભિઃ

ગૌરી પદ્મ શચી મેધા સાવિત્રી વિજયા જયા ।
દેવસેના સ્વધા સ્વાહા માતૃકા વૈધૃતિર્ધૃતિઃ

પુષ્ટિર્હૃષ્ટિસ્તથા તુષ્ટિરાત્મદેવતયા સહ ।
ગણેશેનાધિકા હ્યેતા વૃદ્ધૌ પૂજ્યાસ્તુ ષોહશ

આવાહનં તથા પાદ્યમર્ધ્યં સ્નાનં ચ ચન્દનમ્ ।
અક્ષતાંશ્ચૈવ પુષ્પાણિ ધૂપં દીપં ફલાનિ ચ

નૈવેદ્યાચમનીયં ચ તાંબૂલં પૂગમેવ ચ ।
નીરાજનં દક્ષિણાં ચ ક્રમાદ્દદ્યાઞ્ચ તુષ્ટયે

પિતૃકલ્પં પ્રક્ષ્યામિ ધનસંતતિવર્દ્ધનમ્ ।
અમાવસ્યાષ્ટકા વૃદ્ધિઃ કૃષ્ણપક્ષાયનદ્વયમ્

દ્રવ્યં બ્રાહ્મણસંપત્તિર્વિષુવત્સુર્યસંક્રમઃ ।
વ્યતીપાતો ગજચ્છાયા ગ્રહણં ચન્દ્રસૂર્યયોઃ

શ્રાદ્ધં પ્રતિરુચિશ્ચૈવ શ્રાદ્ધકાલાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
અગ્ર્યાઃ સર્વેષુ વેદેષુ શ્રોત્રિયો બ્રહ્મવિદ્યુવા

વેદાર્થવિજ્જ્યેષ્ટસામા ત્રિમધુસ્રિસુપર્ણકઃ ।
સ્વસ્રીય ઋત્વિગ્જામાતા યાજ્યશ્વશુરમાતુલાઃ

ત્રિણાચિકેતદૌહિત્રશિષ્યસંબન્ધિબાન્ધવાઃ ।
કર્મનિષ્ટાસ્તપોનિષ્ટાઃ પઞ્ચાગ્નિબ્રહ્મચારિણઃ

પિતૃમાતૃપરાશ્ચૈવ બ્રાહ્મણાઃ શ્રાદ્ધસંપદઃ ।
રોગી ન્યૂનાતિરિક્તાઙ્ગઃ કાણઃ પૌનર્ભવસ્તથા

અવકીર્ણી કુણ્ડગોલૌ કુનખી શ્યાવદઙ્કઃ ।
ભૃતકાધ્યાપકઃ ક્લીબઃ કન્યાદૂષ્યભિશસ્તકઃ

મિત્રધ્રુક્ પિશુનઃ સોમવિક્રયી પરિવિન્દકઃ ।
માતૃપિતૃગુરુત્યાગી કુણ્ડાશી વૃષલાત્મજઃ

પરપૂર્વાપતિઃ સ્તેનઃ કર્મભ્રષ્ટાશ્ચ નિન્દિતાઃ ।
નિમન્ત્રયીત પૂર્વેદ્યુર્બ્રાહ્મણાનાત્મવાન્ શુચિઃ

તૈશ્ચાપિ સંયતૈર્ ભાવ્યં મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ।
અપરાહ્ને સમઘભ્યર્ચ્ય સ્વાગતેનાગતાંસ્તુ તાન્

પવિત્રપાણિરાચાન્તાનાસને ચોપવેશયેત્ ।
વિપ્રાન્દૈવે યથાશક્તિ પિત્ર્યે ઽયુગ્માંસ્તથૈવ ચ

પરશ્રિતે શુચૌ દેશે દક્ષિણાપ્રવણં તથા ।
દ્વૌ દ્વૈવે પ્રાક્ ત્રયઃ પિત્રઘ્યે ઉદગેકૈકમેવ ચ

માતામહાનામપ્યેવં તત્ર વા વૈશ્વદૈવિકમ્ ।
પાણિપ્રક્ષાલનં દત્ત્વા વિષ્ટરાર્થં કુશાનપિ

આવાહયેદનુજ્ઞાતો વિશ્વેદેવાસ ઇત્યૃચા ।
યવૈરન્વાવકીર્યાથ ભાજને સપવિત્રકે

શન્નો દેવ્યા અપઃ ક્ષિપ્ત્વા યવો ઽસીતિ યવાંસ્તથા ।
યાદિવ્યા ઇતિ મન્ત્રેણ હસ્તે પાદ્યં વિનિઃક્ષિપેત્

દત્ત્વોદકં ગન્ધમાલ્યં પ્રદાયાન્નં સદીપકમ્ ।
અપસવ્યં તતઃ તૃત્વા પિતૄણાં સપ્રદક્ષિણમ્

દ્વિગુણાંસ્તુ કુશાન્દત્ત્વા હ્યુશન્તિસ્ત્વિત્યૃચા પિતૄન્ ।
આવાહ્ય તદનુજ્ઞાતો જપેદાયન્તુ નસ્તતઃ

યવાર્થાસ્તુ તિલૈઃ કાર્યાઃ કુર્યાદર્ધ્યાદિ પૂર્વવત્ ।
દત્ત્વાર્ધ્યં સયવાંસ્તેષાં પાત્રે કૃત્વા વિધાનતઃ

પિતૃભ્યઃ સ્થાનમસીતિ ન્યુબ્જં પાત્રં કગેત્યધઃ ।
અગ્નૌ કરિષ્યન્નાદાય પૃચ્છત્યન્નં ઘૃતપ્લુતમ્

કુરુષ્વેત્યભ્યનુજ્ઞાતો દત્તાવાગ્નૌ પિતૃયજ્ઞવત્ ।
હુતશેષં પ્રદદ્યાત્તુ ભાજનેષુ સમાહિતઃ

યથાલાભોપપન્નેષુ ગૈપ્યેષુ ચ વિશેષતઃ ।
દત્ત્વાન્નં પૃથિવીપાત્રમિતિ પાત્રા ભિમન્ત્રણમ્

કૃત્વેદં વિષ્ણુરિત્યન્ને દ્વિજાઙ્ગુષ્ટં નિવેશયેત્ ।
સવ્યાહૃતિકાં ગાયત્રીં મધુવાતા ઇતિ ત્યૃચમ્

જપ્ત્વા યથાસુખં વાચ્યં ભુઞ્જીરંસ્તે ઽપિ વાગ્યતાઃ ।
અગ્નમિષ્ટં હવિપ્યં ચ દદ્યાદક્રોધનો ઽત્વરઃ

આતૃપ્તેસ્તુ પવિત્રાણિ જપ્ત્વા પૂર્વજપં તથા ।
અન્નમાદાય તૃપ્તાઃસ્થ શેષં ચૈવાનુમાન્ય ચ

તદન્નં વિકિરેદ્ભૂમૌ દદ્યાઞ્ચાપઃ સકૃત્સકૃત્ ।
સર્વમન્નમુપાદાય સતિલં દક્ષિણામુખઃ

ઉચ્છિષ્ટસન્નિધૌ પિણ્ડાન્દદ્યાદ્વૈ પિતૃયજ્ઞવત્ ।
માતામહાનામપ્યેવં દદ્યાદાચમનં તતઃ

સ્વસ્નિવાચં તતઃ કુર્યાદક્ષય્યોદકમેવ હિ ।
દત્ત્વા ચ દક્ષિણાં શક્ત્યા સ્વધાકારમુદાહરેત્

વાચ્યતામિત્યનુજ્ઞાતઃ પ્રકૃતેભ્યઃ સ્વધોચ્યતામ્ ।
બ્રૂયુરસ્તુ સ્વધેત્યુક્તે ભૂમૌ સિંચેત્તતો જલમ્

વિશ્વેદેવાશ્વપ્રીયન્તાં વિપ્રૈશ્ચોક્ત ઇદં જપેત્ ।
દાતારોનો ઽભિવર્દ્ધન્તાં વેદાઃ સંતતિરેવ ચ

શ્રદ્ધા ચનો મા વ્યગમદ્બહુ દેયં ચ નો ઽસ્ત્વિતિ ।
ઇત્યુક્તો ક્તાઃ પ્રિયા વાચઃ પ્રણિપત્ય વિસર્જયેત્

વાજેવાજે ઇતિ પ્રીતઃ પિતૃપૂર્વં વિસર્જનમ્ ।
યસ્મિંસ્તે સંશ્રવાઃ પૂર્વમર્ધ્યપાત્રે નિવેશિતાઃ

પિતૃપાત્રં તદુત્થાનં કૃત્વા વિપ્રાન્વિસર્જયેત્ ।
પ્રદક્ષિણમનુવ્રજ્ય ભુઞ્જીત પિતૃસેવિતમ્

બ્રહ્મચારી ભવેત્તાં તુ રજનીં બ્રહ્મણૈઃ સહ ।
એવં પ્રદક્ષિણાવૃત્ત્યા વૃદ્ધૌ નાન્દીમુખાન્પિતૄન્

યજેત દધિકર્કન્ધુમિશ્રાન્પિડાન્યવૈઃ કૃતાન્ ।
એકોદ્દિષ્ટં દેવહીનમેવાર્ધ્યૈકપવિત્રકમ્

આવાહનાગ્નૌકરણરહિતં હ્યપસવ્યવત્ ।
ઉપતિષઅટતામક્ષય્યસ્થાને વિપ્રવિસર્જને

અભિરણ્યતામિતિ વદેદ્ બ્રૂયુસ્તે ઽભિરતાઃ સ્મ હ ।
ગન્ધોદકં તિલૈર્યુક્તં કુર્યાત્પાત્રચતુષ્ટયમ્

અર્ધ્યાર્થં પિતૃપાત્રેષુ પ્રેતપાત્રં પ્રેસેચયેત્ ।
યે સમાના ઇતિ દ્વાભ્યાં શેષં પૂર્વવદાચરેત્

એતન્સપિં ડીકરણમેકોષ્ટિદ્દં સ્રિયા અપિ ।
અર્વાક્સપિણ્ડીકરણં યસ્ય સંવત્સરાદ્ભવેત્

તસ્યાપ્યન્નં સોદકુંભં દદ્યાત્સંવત્સરં દ્વિજે ।
ભૃતે ઽહનિ તુ કર્તવ્યં પ્રતિમાસં તુ વત્સરમ્

પ્રતિસંવત્સરં ચૈવ માસમેકાદશે ઽહનિ ।
પિણ્ડાંશ્ચગો ઽજવિપ્રેભ્યો દદ્યાદગ્નૌ જલે ઽપિ વા

પ્રક્ષિપેત્સત્સુ વિપ્રેષુ દ્વિજોચ્છિષ્ટં ન માર્જયેત્ ।
હવિષ્યાન્નેન વૈ માસં પાયસેન તુ વત્સરમ્

માત્સ્યહારિણકૌરભ્રશાકુનચ્છાગપાર્ષતૈઃ ।
ઐણરૌરવવારાહશાશૈર્માંસૈર્યથાક્રમમ્

માસવૃદ્ધ્યાભિતૃપ્યન્તિ દત્તૈરિહ પિતામહાઃ ।
ખડ્ગામિષં મહાકલ્પં મધુ મુન્યન્નમેવ ચ

લોહામિષં મહાશાકં માંસં વાર્ધ્રીણસસ્ય ચ ।
યો દદાતિ ગયાસ્થશ્ચ સર્વમાનન્ત્યમશ્નુતે

તથા વર્ષાત્રયોદશ્યાં મઘાસુ ચ વિશેષતઃ ।
કલ્યાં કન્યાવેદિનશ્ચ પશૂન્વૈ સત્સુતાનપિ

દ્યૂતં કૃષિં ચ વાણિજ્યં દ્વિશફૈકશફઆંસ્તથા ।
બ્રહ્મવર્ચસ્વિનઃ પુત્રાન્સ્વર્ણરૂપ્યે સકુપ્યકે

જ્ઞાતિશ્રેષ્ઠ્યં સર્વકામાનાપ્નોતિ શ્રાદ્ધદઃ સદા ।
પ્રતિપત્પ્રભૃતિષ્વેકાં વર્જયિત્વા ચતુર્દશીમ્

શસ્ત્રેણ તુ હતાયે વૈ તેભ્યસ્તત્ર પ્રદીયતે ।
સ્વર્ગં હ્યપત્યમોજશ્ચ શૌર્યં ક્ષેત્રં બલં તથા

પુત્રાન્ શ્રેષ્ઠાંશ્ચ સૌભાગ્યં સમૃદ્ધિં મુખ્યતાં શુભમ્ ।
પ્રવૃત્તં ચક્રતાં ચૈવ વાણિજ્યપ્રભૃતીનિ ચ

અરોગિત્વં યશો વીતશોકતાં પરમાં ગતિમ્ ।
ધનં વિદ્યાં ભિષક્ સિદ્ધિં કુપ્યઙ્ગા અપ્યજાવિકમ્

અશ્વનાયુશ્ચ વિધિવદ્યઃ શ્રાદ્ધં સંપ્રયચ્છતિ ।
કૃત્તિકાદિ ભરણ્યન્તં સકામાનાપ્નુયાદિમાન્

આસ્તિકઃ શ્રદ્દધાનશ્ચ વ્યપેતમદમત્સરઃ ।
વસુરુદ્રાદિતિસુતાઃ પિતરઃ શ્રાદ્ધદેવતાઃ

પ્રીણયન્તિ મનુષ્યાણાં પિતૄન્ શ્રાદ્ધેન તર્પિતાઃ ।
આયુઃ પ્રજાં ધનં વિદ્યાં સ્વર્ગં મોક્ષં સુખાનિ ચ

પ્રયચ્છન્તિ તથા રાજ્યં નૃણાં પ્રીતાઃ પિતામહાઃ ।
ઇત્યેવં કથિતં કિઞ્ચિત્કલ્પાધ્યાયે વિશેષતઃ

જ્ઞાતવ્યં વૈદિકે તન્ત્રે પુરાણાન્તરકે ઽપિ ચ ।
ય ઇમં ચિન્તયેદ્વિદ્વાન્કલ્પાધ્યાયં મુનીશ્વર

સ ભવેત્કર્મકુશલ ઇહાન્યત્ર ગતિં શુભામ્ ।
યઃ શૃણોતિ નરો ભક્ત્યા દૈવે પિત્ર્યે ચ કર્મણિ

કલ્પાધ્યાયં સ લભતે દૈવપિત્ર્ય ક્રિયાફલમ્ ।
ધનં વિદ્યાં યશઃ પુત્રાન્પરત્ર ચ ગતિં પરામ્

અતઃ પરં વ્યાકરણં તુભ્યં વેદમુખાભિધમ્ ।
કથયિષ્યે સમાસેન શૃણુષ્વ સુસમાહિતઃ