Narada Purana · Chapter 1.52
iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvitīyapāde eka pañcāśattamo 'dhyāyaḥ
sanandana uvāca
atha vyākaraṇaṃ vakṣye saṃkṣepāttava nārada /
siddharūpaprabandhena mukhaṃ vedasya sāṃpratam
suptiṅaṃtaṃ padaṃ vipra supāṃ sapta vibhaktayaḥ /
svaujasaḥ prathamā proktā sā prātipadikātmikā
saṃbodhane ca liṅgādāvukte karmaṇi kartari /
arthāvatprātipadikaṃ dhātupratyayavārjitam
amausaśo dvitīyā syāttatkarma kriyate ca yat /
dvitīyā karmaṇi proktāntarāntareṇa saṃyute
ṭābhyāṃbhisastṛtīyā syātkaraṇe kartarīritā /
yena kriyate tatkaraṇaṃ saḥ kartā syātkaroti yaḥ
ṅebhyāṃbhyasaścaturtho syātsaṃ pradāne ca kārake /
yasmai ditsā dhārayedvai rocate saṃpradānakam
pañcamī syānṅasibhyāṃbhyo hyapādāne ca kārake /
yato 'paiti samādatte apadatte ca yaṃ yataḥ
ṅasosāmaśca ṣaṣṭhī syātsvāmisaṃbandhamukhyake /
ṅyoḥsupaḥ saptamī tu syātsā cādhikaraṇe bhavet
ādhāre cāpi viprendra rakṣārthānāṃ prayogataḥ /
īpsitaṃ cānīpsitaṃ yattadapādānakaṃ smṛtam
pañcamī paryaṇaṅyoge itararte 'nyadiṅmukhe /
etairyoge dvitīyā syātkarmapravacanīyakaiḥ
lakṣaṇetthaṃbhūto 'bhirabhāge cānupariprati /
antareṣu sahārthe ca hīne hyupaśca kathyate
dvitīyā ca caturthī syāñceṣṭāyāṃ gatikarmaṇi /
aprāṇiṣu vibhaktī dve manyakarmaṇyanādare
namaḥsvastisvadhāsvāhālaṃvaṣaḍyoga īritā /
caturthī caiva tādarthye tumarthādbhāvavācinaḥ
tṛtīyā sahayoge syātkutsiteṃ'ge viśeṣaṇe /
kāle bhāve saptamī syādetairyoge ca ṣaṣṭhyapi
svāmīśvarodhipatibhiḥ sākṣidāyādasūtakaiḥ /
nirdhāraṇe dve vibhaktī ṣaṣṭī hetuprayogake
smṛtyarthakarmaṇi tathā karoteḥ pratiyatnake /
hiṃsārthānāṃ prayoge ca kṛtikarmaṇi kartari
na kartṛkarmaṇoḥ ṣaṣṭī niṣṭādipratipādikā /
etā vai dvividhā jñeyāḥ subādiṣu vibhaktiṣu /
bhūvādiṣu tiṅateṣu lakārā daśa vai smṛtāḥ
tipta saṃtīti prathamo madhyamaḥ sipthasthottamaḥ /
mivvasmasaḥ parasmai tu pādānāṃ cā mapanedam
ta āteṃ'te prathamo madhvaḥ se āthe dhve tathottamaḥ /
e vahe maha ādeśā jñeyā hyanye liṅādiṣu
nāmni prayujyamāne tu prathamaḥ puruṣo bhavet /
madhyamo yuṣmadi prokta uttamaḥ puruṣo 'smadi
bhūvādyā dhātavaḥ proktāḥ sanādyantāstathā tataḥ /
laḍīrito vartamāne bhūte 'nadyatane tathā
māsmayoge ca laṅ vācyo loḍāśiṣi ca dhātutaḥ /
vidhyādau syādāśiṣi ca liṅito dvividho mune
liḍatīte parokṣe syāt śvastane luṅ bhaviṣyati /
syādanadyatane ḷṭū ca bhaviṣyati tu dhātutaḥ
bhūte luṅ tipasyapau ca kriyāyāṃ ḷṅ prakīrtitaḥ /
siddhodāharaṇaṃ viddhi saṃhitādipuraḥ saram
daṇḍāgraṃ ca dadhīdaṃ ca madhūdakaṃ pitrarṣabhaḥ /
hotṝkārastathā seyaṃ lāṅgalīṣā manīṣayā
gaṅgodakaṃ tavalkāra ṛṇārṇaṃ ca munīśvara //ṭha
śītārtaśca muniśreṣṭha seṃdraḥ saukāra ityapi
vadhvāsanaṃ pitrartho nāyako lavaṇastathā /
ta ādyā viṣṇave hyatra tasmā argho gurā adhaḥ
hare 'va viṣṇo 'vetyeṣādasomādapyamī adhāḥ /
śaurī etau viṣṇu imau durge amū no arjunaḥ
ā evaṃ ca prakṛtyaite tiṣṭanti munisattama /
ṣaḍatra ṣaṇmātaraśca vākchuro vāgdhasrithā
hariḥśete vibhuścintyastaccheṣo yañcarastanthā /
praśnastvatha hariḥṣaṣṭhaḥ kṛṣṇaṣṭīkata ityapi
bhavānṣaṣṭhaśca ṣaṭ santaḥ ṣaṭte tallepa eva ca /
cakriṃśchindhi bhavāñchaurirbhavāñśaurirityapi
samyaṅṅanantoṅgacchāyā kṛṣṇaṃ vande munīśvara /
tejāṃsi maṃsyate gaṅgā hariśchettā maraḥśivaḥ
rāma kāmyaḥ kṛpa pūjyo hariḥ pūjyor'cya eva hi /
romo dṛṣṭo 'balā atra suptā iṣṭā imā yataḥ
viṣṇurnabhyo ravirayaṃ gī )( phalaṃ prātaracyutaḥ /
bhaktairvadyo 'pyantarātmā bho bho eṣa haristathā /
eṣa śārṅgī saiṣa rāmaḥ saṃhitaivaṃ prakīrtitā
rāmeṇābhihitaṃ karomi satataṃ rāmaṃ bhaje sāḍharam /
rāmeṇāpahṛtaṃ samastaduritaṃ rāmāya tubhyaṃ namaḥ /
rāmānmuktimabhīpsitā mama sadā rāmasya dāso 'smyaham /
rāme rañjat me manaḥ suviśadaṃ he rāma tubhyaṃ namaḥ
sarva ityādikā gopāḥ sakhā caiva patirhariḥ
suśrīrbhānuḥ svayaṃbhūśca kartā rau gaustu nauriti /
anaṅghāngodhugliṭ ca dve trayaścatvāra eva ca
rājā panthāstathā daṇḍī brahmahā pañca cāṣṭa ca /
aṣṭau ayaṃ mune samrāṭ savibhradvapuṅmanaḥ
pratyaṅ pumānmahān dhīmān vidvānṣaṭ pipaṭhīśca doḥ /
uśanāsāviṃme puṃsi syāraktalavirāmakāḥ
rādhā sarvā gatirgopī srī śrīrdhenurvadhūḥ svasā /
gaurnauṃrupān dūdyaurgoḥ kṣut kakupsaṃvittu vā kvacit
rugviḍudbhāḥ sriyāstapaḥ kulaṃ somapamakṣi ca /
grāmaṇyaṃburavalapvevaṃ kartṛ cātiri vātinu
svanahucca vimaladyu vāśvatvārīdameva ca /
etadbrahmāhaśca daṇḍī asṛkkiñcittyadādi ca
etadve bhidgavākgavāṅ goak goṅgok goṅ /
tiryagyakṛcchakṛccaiva dadadbhavatpacattudat
dīvyaddhanuśca pipaṭhīḥ payo 'daḥsumumāṃsi ca /
guṇadravya kriyāyogāṃsriliṅgāṃśca kati bruve
śuktaḥ kīlālapāścaiva śuciśca grāmaṇīḥ sudhīḥ /
paṭuḥ svayaṃbhūḥ kartā ca mātā caiva va pitā ca nā
satyānāgyāstathā puṃso matabhramaradīrghapāt /
dhanākṛsomau cāgarhastavirgrathāsvarṇanbahū
rimapavviṣādvajātānaho tathā sarvaṃ viśvobhaye cobhau anyāntaretarāṇi ca
uttaraścottamo nemastvasamo 'tha samā iṣaḥ /
pūrvottarottarāścaiva dakṣiṇaścottarādharau
aparaścaturo 'pyetadyāvattatkimasau dvayam /
yuṣmadasmañca prathamaścaramolpastathārdhakaḥ
noraḥ katipayo dve ca trayo śuddhādayastathā /
svekābhuvirodhapari viparyayaścāvyayāstathā
taddhitāścāpyapatyārthe pāṇḍavāḥ śraidharastathā /
gārgyo nāḍāyanātreyau gāṅgeyaḥ paitṛṣvasrīyaḥ
devatārthe cedamarthe hyaidraṃ brāhmo havirbalī /
kriyāyujoḥ karmakartrordhairiyaḥ kauṅkumaṃ tathā
bhavādyarthe tu kānīnaḥ kṣatriyo vaidikaḥ svakaḥ /
svārthe caurastu tulyārthe candravanmukhamīkṣate
brāhmaṇatvaṃ brāhmaṇatā bhāve brāhmaṇyameva ca /
gomāndhanī ca dhanavānastyarthe pramitau kiyān
jātārthe tundilaḥ śraddhāluraunnattye tu danturaḥ /
sragvī tapasvī medhāvī māyāvyastyartha eva ca
vācālaścaiva vācāṭo bahukutsitabhāṣiṇi /
īṣadaparisamāptau kalpavdeśīya eva ca
kavikalpaḥ kavideśyaḥ prakāravacane tathā /
paṭujātīyaḥ kutsāyāṃ vaidyapāśaḥ praśaṃsane
vaidyarūpo bhūtapūrve mato dṛṣṭacaro mune /
prācuryādiṣvannamayo mṛṇmayaḥ srīmayastathā
jātārthe lajjito 'tyarthe śreyāñchreṣṭaśca nārada /
kṛṣṇataraḥ śuklatamaḥ kima ākhyānato 'vyayān
kintarāṃ caivātitarāmabhihyuccaistarāmapi /
parimāṇe jānudaghnaṃ jānudvayasamityapi
jānumātraṃ ca nirddhāre bahūnāṃ ca dvayoḥ kramāt /
katamaḥ kataraḥ saṃkhyeyaviśeṣāvadhāraṇe
dvitīyaśca tṛtīyaśca caturthaḥ ṣaṣṭapañcamau /
etādaśaḥ katipayaḥ katithaḥ kati nārada
viṃśaśca viṃśatitamastathā śatatamādayaḥ /
dvedhā dvaidhā dvidhā saṃkhyā prakāre 'tha munīśvara
kriyāvṛttau pañcakṛtvo dvisrirbahuśa ityapi /
dvitayaṃ tritapaṃ cāpi saṃkhyāyāṃ hi dvayaṃ trayam
kuṭīraśca śamīraśca śuṇḍāro 'lpārthake mataḥ /
traiṇaḥ pauṣṇastuṇḍibhaśca vṛndārakakṛṣīvalau
malino vikaṭo gomī bhaurikīvidhamutkaṭam /
avaṭīṭovanāṭe nibiḍaṃ cekṣuśākinam
nibirīsameṣukārī vittovidyāñcaṇastathā /
vidyāthuñcurbahutithaṃ parvataḥ śṛṅgiṇastathā
svāmī viṣamarūpyaṃ copatyakādhityakā tathā /
cillaśca cipiṭaṃ cikvaṃ vātūlaḥ kutapastathā
vallaśva himeluśca kahoḍaścopaḍastataḥ /
ūrṇāyuśca marūtaścaikākī carmaṇvatī tathā
jyotsnā tamisrāṣṭīvacca kakṣīvardṣamaṇvatī /
āsaṃdī vañca cakrīvattūṣṇīkāṃ jalpatakyapi
kaṃbhaśca kaṃyuḥ kaṃvaśca nāradaketiḥ kantuḥ kantakaṃpau śaṃvastathaiva ca /
śantaḥ śantiḥ śaṃyaśantau śaṃyohaṃyuḥ śubhaṃyuvat
bhavati bagabhūva bhavitā bhaviṣyati bhavatvabhavadbhaghaveccāpi
bhūyādabhūdabhaviṣaayallādāvetāni rūpāṇi /
atti jaghāsāttātsyatyattvādadadyāddviraghasadātsyat
juhito juhāva juhavāñcakāra hotā hoṣyati juhotu /
ajuhojjuhuyāddhūyādahauṣīdahoṣyaddīvyati /
dideva devitā deviṣyati ca adīvyaddīvyeddīvyādvai
adevīdadevīṣyatsunoti suṣāva sotā soṣyati vai /
sunotvasunotsunuyātsūyādaśāvīdasoṣyuttudati ca
tutoda tottā totsyati tudatvatudattudettudyāddhi /
atautsīdatotsyaditi ca ruṇaddhi rūrodha roddhā rotsyati vai
ruṇaddhu aruṇadrudhyādarautsīdārotsyañca /
tanoti tatāna tanitā taniṣyati tanotvatanottanuyāddhi
atanīñcātānīdataniṣyatkrīṇāti cikrāya kretā kreṣyati krīṇātviti ca /
akrīṇātkrīṇātkrīṇīyātkrīyādakraiṣīdakreṣyañcorayati corayāmāsa corayitā corayiṣyati corayatu
acorayañcorayeccoryāt acūcuradacoriṣyadityevaṃ daśa vai gaṇāḥ /
prayojake bhāvayati sanīcchāyāṃ bubhūṣati /
kriyāsamabhihāre tu paṇḍito bobhūyate mune
tathā yaṅluki bobhavīti ca paṭhyate /
putrīyatītyātmanīcchāyāṃ tathācāre 'pi nārada /
anudāttañito dhātoḥ kriyāvinimaye tathā
niviśādestathā vipra vijānīhyātmanepadam /
parasmaipadamākhyātaṃ śeṣātkartāri śābdikaiḥ
ñitsvaritetaśca ubhe yakca syādbhāvakarmaṇoḥ /
saukaryātiśayaṃ caiva yadādyotayituṃ mune
vivakṣyate na vyāpāro lakṣye kartustadāpare /
labhante kartṛte paśya pacyate hyodanaḥ svayam
sādhu vāsiśchinattyevaṃ sthālī pacati vai mune /
dhātoḥ sakarmakādbhāve karmaṇyapi lapratyayāḥ
tasmai vākarmakādvipra bhāve kartari kīrtitaḥ /
phalavyāparayorekaniṣṭatāyāmakarmakaḥ
dhātustayorddharmibhede sakarmaka udāhṛtaḥ /
gauṇe karmaṇi druhyādeḥ pradhāne nīhṛkṛṣvahām
buddhibhakṣārthayoḥ śabdakarmakāṇāṃ nijecchayā /
prayojya karmaṇyanyeṣāṃ ṇyantānāṃ lādayo matāḥ
phalavyāpārayorddhāturāśraye tu tiṅaḥ smṛtāḥ /
phale pradhānaṃ vyāpārastirṅthastu viśeṣaṇam
edhitavyamedhanīyamiti kṛtye nidarśanam /
bhāve karmaṇi kṛtyāḥ syuḥ kṛtaḥ kartari kīrtitāḥ
kartā kāraka ityādyā bhūte bhūtādi kīrtitam /
gamyādigamye nirdiṣṭaṃ śeṣamadyatane matam
adhisrītyavyayībhāve yathāśakti ca kīrtitam /
rāmāśritastatpuruṣe dhānyārtho yūpadāru ca
vyāghrabhī rājapuruṣo 'kṣaśaiṇḍo dvigurucyate /
pañcagavaṃ daśagrāmī triphaleti tu rūḍhitaḥ
nīlotpalaṃ mahāṣaṣṭī tulyārthe karmadhārayaḥ /
abrāhmaṇo na ñi proktaḥ kuṃbhakārādikaḥ kṛtā
anyārthe tu bahuvrīhau grāmaḥ prāptodako dvija /
pañcagū rūpavadbhāryo madhyāhnaḥ sasutādikaḥ
samuccaye guruṃ ceśaṃ bhajasvānvācaye tvaṭa // ca dvayoḥ kramāt /
bhikṣāmānaya gāṃ cāpi vākyamevānayorbhavet
itaretarayoge tu rāmakṛṣṇau samāhṛtau /
rāmakṛṣṇaṃ dvija dvai dvai brahma caikamupāsyate
Original text: Nāradapurāṇa (or Nāradīyapurāṇa) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0