નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.49

ઇતિ શૃબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને દ્વિ.પા.ષ્ટચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
સનન્દન ઉવાચ
નિશમ્ય તસ્યેતિ વચઃ પરમાર્થસમન્વિતમ્ ।
પ્રશ્રયાવનતો ભૂત્વા તમાહ નૃપતિર્દ્વિજમ્

રાજોવાચ
ભગવન્યત્ત્વયા પ્રોક્ત પરમાર્થમયં વચઃ ।
શ્રુતે તસ્મિન્ભ્રમન્તીવ મનસો મમ વૃત્તયઃ

એતદ્વિવેકવિજ્ઞાનં યદિ શેષેષુ જન્તુષુ ।
ભવતા દર્શિતં વિપ્ર તત્પરં પ્રકૃતેર્મહત્

નાહં વહામિ શિબિકાં શિબિકા મયિ ન સ્થિતા ।
શરીરમન્યદસ્મત્તો યેનેયં શિબિકા ધૃતા

ગુણ પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનાં પ્રવૃત્તિઃ કર્મચોદિતા ।
પ્રવર્તન્તે ગુણાશ્ચૈતે કિં મમેતિ ત્વયોદિતમ્

એતસ્મિન્પરમાર્થજ્ઞ મમ શ્રોત્રપથં ગતે ।
મનો વિહ્વલતામેતિ પરમાર્થાર્થતાં ગતમ્

પૂર્વમેવ મહાભાગ કપિલર્ષિમહં દ્વિજ ।
પ્રષ્ટુમભ્યુદ્યતો ગત્વા શ્રેયઃ કિન્ત્વત્ર સંશયે

તદન્તરે ચ ભવતા યદિદં વાક્યમીરિતમ્ ।
તેનૈવ પરમાર્થાર્થં ત્વયિ ચેતઃ પ્રધાવતિ

કપિલર્ષિર્ભગવતઃ સર્વભૂતસ્ય વૈ કિલ ।
વિષ્ણોરંશો જગન્મોહનાશાય સમુપાગતઃ

સ એવ ભગવાન્નૂનમસ્માકં હિતકામ્યયા ।
પ્રત્યક્ષતામનુગતસ્તથૈતદ્ભવતોચ્યતે

તન્મહ્યં મોહનાશાય યચ્છ્રેયઃ પરમં દ્વિજ ।
તદ્વદાખિલ વિજ્ઞાનજલવીચ્યુજધિર્ભવાન્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
ભૂયઃ પૃચ્છસિ કિં શ્રેયઃ પરમાર્થેન પૃચ્છસિ ।
શ્રેયાંસિ પરમાર્થાનિ હ્યશેષાણ્યેન ભૂપતે

દેવતારાધનં કૃત્વા ધનસંપદમિચ્છતિ ।
પુત્રાનિચ્છતિ રાજ્યં ચ શ્રેયસ્તસ્યૈવ તન્નૃપ

વિવકિનસ્તુ સંયોગઃ શ્રેયો ઽસૌ પરમાત્મના ।
કર્મયજ્ઞાદિકં શ્રેયઃ સ્વર્લોકપલદાયિ યત્

શ્રેયઃ પ્રધાનં ચ ફલે તદેવાનભિસંહિતે ।
આત્મા ધ્યેયઃ સદા ભૂપ યોગયુક્તૈસ્તથા પરૈઃ

શ્રેય સ્તસ્યૈવ સંયોગઃ શ્રેયો યઃ પરમાત્મનઃ ।
શ્રેયાંસ્યેવમનેકાનિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

સંત્યત્ર પરમાર્થાસ્તુ ન ત્વેતે શ્રૂયતાં ચ મે ।
ધર્મો ઽયં ત્યજતે કિં તુ પરમાર્થો ધનં યદિ

વ્યયશ્ચક્રિયત કસ્માત્કામપ્રાપ્ત્યુપલક્ષણઃ ।
મુત્રશ્ચેત્પરમાર્થાખ્યઃ સો ઽપ્યન્યસ્ય નરેશ્વર

પરમાર્થભૂતઃ સો ઽન્યસ્ય પરમાર્થો હિ નઃ પિતા ।
એવં ન પરમાર્થો ઽસ્તિ જગત્યત્ર ચરાચરે

પરમાર્થો હિ કાર્યાણિ કરણાનામશેષતઃ ।
રાજ્યાદિપ્રાપ્તિરત્રોક્તા પરમાર્થતયા યદિ

પરમાર્થા ભવન્ત્યત્ર ન ભવન્તિ ચ વૈ તતઃ ।
ઋગ્યજુઃસામનિષ્પાદ્યં યજ્ઞકર્મ મતં તવ

પરમાર્થભૂતં તત્રાપિ શ્રૂયતાં ગદતો મમ ।
યત્તુ નિષ્પાદ્યતે કાર્યં મૃદા કારણભૂતયા

તત્કારણાનુગમનાજ્જાયતે નૃપ મૃન્મયમ્ ।
એવં વિનાશિભિર્દ્રવ્યૈઃ સમિદાજ્યકુશાદિભિઃ

નિષ્પાદ્યતે ક્રિયા યા તુ સા ભવિત્રી વિનાશિની ।
અનાશી પરમાર્થસ્તુ પ્રાજ્ઞૈરભ્યુપગમ્યતે

યત્તું નાશિ ન સંદેહો નાશિદ્રવ્યોપપાદિતમ્ ।
તદેવાપલદં કર્મ પરમાર્થો મતો મમ

મુક્તિસાધનભૂતત્વાત્પરમાર્થો ન સાધનમ્ ।
ધ્યાનમેવાત્મનો ભૂપપરમાર્થાર્થશબ્દિતમ્

ભેદકારિ પરેભ્યસ્તુ પરમાર્થો ન ભેદવાન્ ।
પરમાર્થાત્મનોર્યોગઃ પરમાર્થ ઇતીષ્યતે

મિથ્યૈતદન્યદ્દ્રવ્યં હિ નૈતદ્દ્રવ્યમયં યતઃ ।
તસ્માચ્છ્રેયાંસ્યશેષાણિ નૃપૈતાનિ ન સંશયઃ

પરમાર્થસ્તુ ભૂપાલ સંક્ષેપાચ્છ્રૂયતાં મમ ।
એકો વ્યાપી સમઃ શુદ્ધો નિર્ગુણ પ્રકૃતેઃ પરઃ

જન્મવૃદ્ધ્યાદિરહિત આત્મા સર્વગતો નૃપ ।
પરિજ્ઞાનમયો સદ્ભિર્નામજાત્યાદિભિવિભુઃ

ન યોગવાન્ન યુક્તો ઽભૂન્નૈવ પાર્થિવઃ યોક્ષ્યતિ ।
તસ્યાત્મપરદેહેષુ સતો ઽપ્યેકમયં હિ તત્

વિજ્ઞાનં પરમાર્થો ઽસૌ વેત્તિ નો ઽતથ્યદર્શનઃ ।
વેણુરઙ્ઘ્રવિભેદેન ભેદઃ ષઙ્જાદિસંજ્ઞિતઃ

અભેદો વ્યાપિનો વાયોસ્તથા તસ્ય મહાત્મનઃ ।
એકત્વં રૂપભેદશ્ચ વાહ્યકર્મપ્રવૃત્તિજઃ

દેવાદિભેદમધ્યાસ્તે નાસ્ત્યેવાચરણો હિ સઃ ।
શૃણ્વત્ર ભૂપ પ્રાગ્વૃત્તં યદ્ગીતમૃભુણા ભવેત્

અવબોધં જનયતો નિદાધસ્ય દ્વિજન્મનઃ ।
ઋભુર્નામાબવત્પુત્રો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ટિનઃ

વિજ્ઞાત તત્ત્વસદ્ભાવો નિસર્ગાદેવ ભૂપતે ।
તસ્ય શિષ્યો નિદાઘો ઽભૂત્પુલસ્ત્યતનયઃ પુરા

પ્રાદાદશેષવિજ્ઞાનં સ તસ્મૈ પરયા મુદા ।
અવાપ્તજ્ઞાન તત્ત્વસ્ય ન તસ્યાદ્વૈતવાસના

સ ઋભુસ્તર્કયામાસ નિદાઘસ્ય નરેશ્વર ।
દેવિકાયાસ્તટે વીર નાગરં નામ વૈ પુરમ્

સમૃદ્ધમતિરમ્યં ચ પુલસ્ત્યેન નિવેશિતમ્ ।
રમ્યોપવનપર્યન્તં સ તસ્મિન્પાર્થવોત્તમ

નિદાધનામાયોગજ્ઞસ્તસ્ય શિષ્યો ઽભવત્પુરા ।
દિવ્યે વર્ષસહસ્રે તુ સમતીતે ઽસ્ય તત્પુરમ્

જગામ સ ઋભુઃ શિષ્યં નિદાઘમવલોકિતુમ્ ।
સ તસ્ય વૈશ્વદેવન્તિ દ્વારાલોકનગોચરઃ

સ્થિત સ્તેન ગૃહીતાર્થો નિજવેશ્મ પ્રવેશિતઃ ।
પ્રક્ષાલિતાઙ્ઘ્રિપાણિં ચ કૃતાસનપરિગ્રહમ્

ઉવાચ સ દ્વિજશ્રેષ્ઠો ભુજ્યતામિતિ સાદરમ્ ।
ઋભુરુવાચ
ભો વિપ્રવર્ય ભોક્તવ્યં યદત્ર ભવતો ગૃહે

તત્કથ્યતાં કદન્નેષુ ન પ્રીતિઃ સતતં મમ ।
નિદાઘ ઉવાચ
સક્તુયાવકવ્રીહીનામપૂપાનાં ચ મે ગૃહે

યદ્રોચતે દ્વિજશ્રેષ્ઠ તાવદ્ભુઙ્ક્ષ્વ યથેચ્છયા ।
ઋભુરુવાચ
કદન્નાનિ દિજૈતાનિ મિષ્ટમન્નં પ્રયચ્છ મે

સંયાવપાયસાદીનિ ચેક્ષુકા રસવન્તિ ચ ।
નિદાઘ ઉવાચ
ગૃહે શાલિનિ મદ્ગેહે યત્કિઞ્ચિદતિ શોભનમ્

ભોજ્યેષુ સાધનં મિષ્ટં તેનાસ્યાન્નં પ્રસાધય ।
ઇત્યુક્તા તેન સા પત્ની મિષ્ટમન્નં દ્વિજસ્ય તત્

પ્રસાધિતવતી તદ્વૈ ભર્તુર્વચનગૌરવાત્ ।
ન ભુક્તવન્તમિચ્છાતો મિષ્ટમન્નં મહામુનિમ્

નિદાઘઃ પ્રાહભૂપાલ પ્રશ્રયાવનતઃ સ્થિતઃ ।
નિદાઘ ઉવાચ
અપિ તે પરમા તૃપ્તિરુત્પન્ના પુષ્ટિરેવ

અપિ તે માનસં સ્વસ્થમાહારેણ કૃતં દ્વિજ ।
ક્વ નિવાસી ભવાન્વિપ્ર ક્વ વા ગન્તું સમુદ્યતઃ

આગમ્યતે ચ ભવતા યતસ્તશ્ચ નિવેદ્યતામ્ ।
ઋમુરુવાચ
ક્ષુધિતસ્ય ચ ભુક્તે ઽન્ને તૃપ્તિર્બ્રહ્મન્વિજાયતે

ન મે ક્ષુધા ભવેત્તૄપ્તિઃ કસ્માન્માં દ્વિજ પૃચ્છતિ ।
વહ્નિના પાર્થિવેનાદૌ દગ્ધે વૈ ક્ષુરાપીશ્વઃ

ભવત્યંભસિ ચ ક્ષીણે નૃણાં તૃષ્ણાસમુદ્ભવઃ ।
ક્ષુત્તૃષ્ણે દેહધર્માખ્યે ન મમૈતે યતો દ્વિજ

તતઃ ક્ષુત્સંભવાભાવાત્તૃપ્તિરસ્ત્યેવ મે સદા ।
મનસઃ સ્વસ્થતા તુષ્ટિશ્ચિત્તધર્માવિમૌ દ્વિજ

ચેતસો યસ્ય યત્પૃષ્ટં પુમાનેભિર્ન યુજ્યતે ।
ક્વ નિવાસસ્તવેત્યુક્તં ક્વ ગન્તાસિ ચ યત્ત્વયા

કુતશ્ચાગમ્યતે ત્વેતાત્ર્રિતયે ઽપિ નિબોધ મે ।
પુમાન્સવર્ગતો વ્યાપીત્યાકાશવદયં યતઃ

કુતઃ કુત્ર ક્વ ગન્તાસીત્યેતદપ્યર્થવત્કથમ્ ।
સો ઽહં ગન્તા ન ચાગન્તા નૈકદેશનિકેતનઃ

ત્વં ચાન્યે ચ ન ચ ત્વં ત્વં નાન્યે નૈવાહમપ્યહમ્ ।
મિષ્ટન્ને મિષ્ટમિત્યેષા જિહ્વા સા મે કૃતા તવ

કિં વક્ષ્યતીતિ તત્રાપિ શ્રૂયતાં દ્વિજસત્તમા ।
મિષ્ટમેવ યદામિષ્ટં તદેવોદ્વેગકારણમ્

અમિષ્ટં જાયતે મિષ્ટં મિષ્ટાદુદ્વિજતે જનઃ ।
આદિમધ્યાવસાનેષુ કિમન્નં રુચિકારણમ્

મૃણ્મયં હિ મૃદા યદ્વદ્ગૃહં લિપ્તં સ્થિરીભવેત્ ।
પાર્થિવો ઽયં તથા દેહઃ પાર્થિવૈઃ પરમાણુભિઃ

યવગોધૂમમુદ્ગાદિર્ ઘૃતં તૈલં પયો દધિ ।
ગુડઃ ફલાનીતિ તથા પાર્થિવાઃ પરમાણવઃ

તદેતદ્ભવતા જ્ઞાત્વા મિષ્ટામિષ્ટવિચારિ યત્ ।
તન્મનઃ શમનાલબિ કાર્યં પ્રાપ્યં હિ મુક્તયે

ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય પરમાર્થાશ્રિતં નૃપ ।
પ્રણિપત્ય મહાભાગો નિદાઘો વાક્યમબ્રવીત્

પ્રસીદ મદ્ધિતાર્થાય કથ્યતાં યસ્ત્વમાગતઃ ।
નષ્ટો મોહસ્તવાકર્ણ્ય વચાંસ્યેતાનિ મે દ્વિજ

ઋભુરુવાચ
ઋભુરસ્મિ તવાચાર્યઃ પ્રજ્ઞાદાનાય તે દ્વિજ ।
ઇહાગતો ઽહં દાસ્યામિ પરમાર્થં સુબોધિતમ્

એક એવમિદં વિદ્ધિ ન ભેદિ સકલં જગત્ ।
વાસુદેવાભિધેયસ્ય સ્વરુપં પરાત્મનઃ

બ્રહ્મણ ઉવાચ
તથેત્યુક્ત્વા નિદાધેન પ્રણિપાતપુરઃ સરમ્ ।
પૂજિતઃ પરયા ભક્ત્યાનિચ્છિતઃ પ્રયયૌ વિભુઃ

પુનવષસહસ્રન્તે સમાયાતો નરેશ્વર ।
નિદાઘજ્ઞાનદાનાય તદેવ નગરં ગુરુઃ

નગરસ્ય બહિઃ સો ઽથ નિદાઘં દૃષ્ટવાન્ મુનિમ્ ।
મહાબલપરીવારે પુરં વિશતિ પાર્થિવે

દૂરસ્થિતં મહાભાગે જનસંમર્દવર્જકમ્ ।
ક્ષુત્ક્ષામકણ્ઠમાયાન્તમરણ્યાત્સસમિત્કુશમ્

દૃષ્ટ્વા નિદાઘં સ ઋભુરુપાગત્યાભિવાદ્ય ચ ।
ઉવાચ કસ્માદેકાન્તં સ્થીયત ભવતા દ્વિજ

॥ નિદાઘ ઉવાચ
ભો વિપ્ર જનસંમર્દ્દો મહાનેષ જનેશ્વરે ।
પ્રવિવક્ષૌ પુરે રમ્યે તેનાત્ર સ્થીયતે મયા

ઋભુરુવાચ
નરાધિપો ઽત્ર કતમઃ કતમશ્ચેતરો જનઃ ।
કથ્યતાં મે દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વમભિજ્ઞો મતો મમ

નિદાઘ ઉવાચ
યો ઽયં ગજેન્દ્રમુન્મત્તમદ્રિશૃઙ્ગસમુચ્છ્રયમ્ ।
અધિરુઢો નરેન્દ્રો ઽયં પરિતો યસ્તથેતરઃ

ઋભુરુવાચ
એતૌ હિ ગજરાજાનૌ દૃષ્ટૌ હિ યુગપન્મયા ।
ભવતા નિર્વિશેષેણ પૃથગ્વેદોપલક્ષિતૌ

તત્કથ્યતાં મહાભાગ વિશેષો ભવતાનયોઃ ।
જ્ઞાતુમિચ્છામ્યહં કો ઽત્ર ગજઃ કો વા નરાધિપઃ

નિદાધ ઉવાચ
ગજોયો ઽયમધો બ્રહ્મન્નુપર્યસ્યૈષ ભૂપતિઃ ।
વાહ્યવાહકસંબન્ધં કો ન જાનાતિ વૈ દ્વિજ

ઋભુરુવાચ
બ્રહ્મન્યથાહં જાનીયાં તથા મામવબોધય ।
અધઃ સત્ત્વવિભાગં કિં કિં ચોર્દ્ધમભિધીયતે

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા સહસારુહ્ય નિદાઘઃ પ્રાહ તં ઋભુમ્ ।
શ્રયતાં કથયામ્યેષ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ

ઉપર્યહં યથા રાજા ત્વમધઃકુઞ્જરો યથા ।
અવબોધાય તે બ્રહ્મન્દૃષ્ટાન્તો દર્શિતો મયા

ઋભુરુવાચ
ત્વં રાજેવ દ્વિજશ્રેષ્ઠ સ્થિતો ઽહં ગજવદ્યદિ ।
તદેવં ત્વં સમાચક્ષ્વ કતમસ્ત્વમહં તથા

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
ઇત્યુક્તઃ સત્વરસ્તસ્ય ચરણાવભિવન્દ્ય સઃ ।
નિદાધઃ પ્રાહ ભગવન્નાચાર્યસ્ત્વમૃભુર્મમ્

નાન્યસ્યાદ્વૈ વસંસ્કારસંસ્કૃતં માનસં તથા ।
યથાચાર્યસ્ય તેન ત્વાં મન્યે પ્રાપ્તમહં ગુરુમ્

ઋભુરુવાચ
તવોપદેશદાનાય પૂર્વશુશ્રૂષણાત્તવ ।
ગુરુસ્નેહાદૃભુર્નામનિદાઘં સમુપાગતઃ

તદેતદુપદિષ્ટં તે સંક્ષેપેણ મહામતે ।
પરમાર્થસારભૂતં યત્તદદ્વૈતમશેષતઃ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
એવમુક્ત્વા દદૌ વિદ્યાં નિદાઘં સ ઋભુર્ગુરુઃ ।
નિદાઘો ઽપ્યુપદેશેન તેનાદ્વૈતપરો ઽભવત્

સર્વભૂતાન્યભેદેન દદૃશે સ તદાત્મનઃ ।
તથા બ્રહ્મતનૌ મુક્તિમવાચ પરમાદ્વિજઃ

તથા ત્વમપિ ધર્મજ્ઞ તુલ્યાત્મરિપુબાન્ધવઃ ।
ભવ સર્વગતં જ્ઞાનમાત્માનમવનીપતે

સિતનીલાદિભેદેન યથૈકં દૃશ્યતે નભઃ ।
ભ્રાન્તદૃષ્ટિભિરાત્માપિ તથૈકઃ સન્પૃથક્ પૃથક્

એકઃ સમસ્તં યદિહાસ્તિ કિઞ્ચિત્તદચ્યુતો નાસ્તિ પરં તતો ઽન્યત્ ।
સો ઽહં સ ચ ત્વં સ ચ સર્વમેતદાત્માંસ્વયં ભાત્યપભેદમોહઃ

સનન્દન ઉવાચ
ઇતીરિતસ્તેન સ રાજવર્યસ્તત્યાજ ભેદં પરમાર્થદૃષ્ટિઃ ।
સ ચાપિ જાતિસ્મરણાવબોદસ્તત્રૈવ જન્મન્યપવર્ગમાપ

પરમાર્થાધ્યાત્મમેતત્તુભ્યમુક્તં મુનીશ્વર ।
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શ્રોર્તૃઆણાં ચાપિ મુક્તિદમ્

યથા પૃષ્ટં ત્વયા બ્રહ્મંસ્તથા તે ગદિતં મયા ।
બ્રહ્મજ્ઞાનમિદં શુદ્ધં કિમન્યત્કથયામિ વૈ