Narada Purana · Chapter 1.49

iti śṛbṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvi.pā.ṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ
sanandana uvāca
niśamya tasyeti vacaḥ paramārthasamanvitam /
praśrayāvanato bhūtvā tamāha nṛpatirdvijam

rājovāca
bhagavanyattvayā prokta paramārthamayaṃ vacaḥ /
śrute tasminbhramantīva manaso mama vṛttayaḥ

etadvivekavijñānaṃ yadi śeṣeṣu jantuṣu /
bhavatā darśitaṃ vipra tatparaṃ prakṛtermahat

nāhaṃ vahāmi śibikāṃ śibikā mayi na sthitā /
śarīramanyadasmatto yeneyaṃ śibikā dhṛtā

guṇa pravṛttirbhūtānāṃ pravṛttiḥ karmacoditā /
pravartante guṇāścaite kiṃ mameti tvayoditam

etasminparamārthajña mama śrotrapathaṃ gate /
mano vihvalatāmeti paramārthārthatāṃ gatam

pūrvameva mahābhāga kapilarṣimahaṃ dvija /
praṣṭumabhyudyato gatvā śreyaḥ kintvatra saṃśaye

tadantare ca bhavatā yadidaṃ vākyamīritam /
tenaiva paramārthārthaṃ tvayi cetaḥ pradhāvati

kapilarṣirbhagavataḥ sarvabhūtasya vai kila /
viṣṇoraṃśo jaganmohanāśāya samupāgataḥ

sa eva bhagavānnūnamasmākaṃ hitakāmyayā /
pratyakṣatāmanugatastathaitadbhavatocyate

tanmahyaṃ mohanāśāya yacchreyaḥ paramaṃ dvija /
tadvadākhila vijñānajalavīcyujadhirbhavān

brāhmaṇa uvāca
bhūyaḥ pṛcchasi kiṃ śreyaḥ paramārthena pṛcchasi /
śreyāṃsi paramārthāni hyaśeṣāṇyena bhūpate

devatārādhanaṃ kṛtvā dhanasaṃpadamicchati /
putrānicchati rājyaṃ ca śreyastasyaiva tannṛpa

vivakinastu saṃyogaḥ śreyo 'sau paramātmanā /
karmayajñādikaṃ śreyaḥ svarlokapaladāyi yat

śreyaḥ pradhānaṃ ca phale tadevānabhisaṃhite /
ātmā dhyeyaḥ sadā bhūpa yogayuktaistathā paraiḥ

śreya stasyaiva saṃyogaḥ śreyo yaḥ paramātmanaḥ /
śreyāṃsyevamanekāni śataśo 'tha sahasraśaḥ

saṃtyatra paramārthāstu na tvete śrūyatāṃ ca me /
dharmo 'yaṃ tyajate kiṃ tu paramārtho dhanaṃ yadi

vyayaścakriyata kasmātkāmaprāptyupalakṣaṇaḥ /
mutraścetparamārthākhyaḥ so 'pyanyasya nareśvara

paramārthabhūtaḥ so 'nyasya paramārtho hi naḥ pitā /
evaṃ na paramārtho 'sti jagatyatra carācare

paramārtho hi kāryāṇi karaṇānāmaśeṣataḥ /
rājyādiprāptiratroktā paramārthatayā yadi

paramārthā bhavantyatra na bhavanti ca vai tataḥ /
ṛgyajuḥsāmaniṣpādyaṃ yajñakarma mataṃ tava

paramārthabhūtaṃ tatrāpi śrūyatāṃ gadato mama /
yattu niṣpādyate kāryaṃ mṛdā kāraṇabhūtayā

tatkāraṇānugamanājjāyate nṛpa mṛnmayam /
evaṃ vināśibhirdravyaiḥ samidājyakuśādibhiḥ

niṣpādyate kriyā yā tu sā bhavitrī vināśinī /
anāśī paramārthastu prājñairabhyupagamyate

yattuṃ nāśi na saṃdeho nāśidravyopapāditam /
tadevāpaladaṃ karma paramārtho mato mama

muktisādhanabhūtatvātparamārtho na sādhanam /
dhyānamevātmano bhūpaparamārthārthaśabditam

bhedakāri parebhyastu paramārtho na bhedavān /
paramārthātmanoryogaḥ paramārtha itīṣyate

mithyaitadanyaddravyaṃ hi naitaddravyamayaṃ yataḥ /
tasmācchreyāṃsyaśeṣāṇi nṛpaitāni na saṃśayaḥ

paramārthastu bhūpāla saṃkṣepācchrūyatāṃ mama /
eko vyāpī samaḥ śuddho nirguṇa prakṛteḥ paraḥ

janmavṛddhyādirahita ātmā sarvagato nṛpa /
parijñānamayo sadbhirnāmajātyādibhivibhuḥ

na yogavānna yukto 'bhūnnaiva pārthivaḥ yokṣyati /
tasyātmaparadeheṣu sato 'pyekamayaṃ hi tat

vijñānaṃ paramārtho 'sau vetti no 'tathyadarśanaḥ /
veṇuraṅghravibhedena bhedaḥ ṣaṅjādisaṃjñitaḥ

abhedo vyāpino vāyostathā tasya mahātmanaḥ /
ekatvaṃ rūpabhedaśca vāhyakarmapravṛttijaḥ

devādibhedamadhyāste nāstyevācaraṇo hi saḥ /
śṛṇvatra bhūpa prāgvṛttaṃ yadgītamṛbhuṇā bhavet

avabodhaṃ janayato nidādhasya dvijanmanaḥ /
ṛbhurnāmābavatputro brahmaṇaḥ parameṣṭinaḥ

vijñāta tattvasadbhāvo nisargādeva bhūpate /
tasya śiṣyo nidāgho 'bhūtpulastyatanayaḥ purā

prādādaśeṣavijñānaṃ sa tasmai parayā mudā /
avāptajñāna tattvasya na tasyādvaitavāsanā

sa ṛbhustarkayāmāsa nidāghasya nareśvara /
devikāyāstaṭe vīra nāgaraṃ nāma vai puram

samṛddhamatiramyaṃ ca pulastyena niveśitam /
ramyopavanaparyantaṃ sa tasminpārthavottama

nidādhanāmāyogajñastasya śiṣyo 'bhavatpurā /
divye varṣasahasre tu samatīte 'sya tatpuram

jagāma sa ṛbhuḥ śiṣyaṃ nidāghamavalokitum /
sa tasya vaiśvadevanti dvārālokanagocaraḥ

sthita stena gṛhītārtho nijaveśma praveśitaḥ /
prakṣālitāṅghripāṇiṃ ca kṛtāsanaparigraham

uvāca sa dvijaśreṣṭho bhujyatāmiti sādaram /
ṛbhuruvāca
bho vipravarya bhoktavyaṃ yadatra bhavato gṛhe

tatkathyatāṃ kadanneṣu na prītiḥ satataṃ mama /
nidāgha uvāca
saktuyāvakavrīhīnāmapūpānāṃ ca me gṛhe

yadrocate dvijaśreṣṭha tāvadbhuṅkṣva yathecchayā /
ṛbhuruvāca
kadannāni dijaitāni miṣṭamannaṃ prayaccha me

saṃyāvapāyasādīni cekṣukā rasavanti ca /
nidāgha uvāca
gṛhe śālini madgehe yatkiñcidati śobhanam

bhojyeṣu sādhanaṃ miṣṭaṃ tenāsyānnaṃ prasādhaya /
ityuktā tena sā patnī miṣṭamannaṃ dvijasya tat

prasādhitavatī tadvai bharturvacanagauravāt /
na bhuktavantamicchāto miṣṭamannaṃ mahāmunim

nidāghaḥ prāhabhūpāla praśrayāvanataḥ sthitaḥ /
nidāgha uvāca
api te paramā tṛptirutpannā puṣṭireva

api te mānasaṃ svasthamāhāreṇa kṛtaṃ dvija /
kva nivāsī bhavānvipra kva vā gantuṃ samudyataḥ

āgamyate ca bhavatā yatastaśca nivedyatām /
ṛmuruvāca
kṣudhitasya ca bhukte 'nne tṛptirbrahmanvijāyate

na me kṣudhā bhavettṝptiḥ kasmānmāṃ dvija pṛcchati /
vahninā pārthivenādau dagdhe vai kṣurāpīśvaḥ

bhavatyaṃbhasi ca kṣīṇe nṛṇāṃ tṛṣṇāsamudbhavaḥ /
kṣuttṛṣṇe dehadharmākhye na mamaite yato dvija

tataḥ kṣutsaṃbhavābhāvāttṛptirastyeva me sadā /
manasaḥ svasthatā tuṣṭiścittadharmāvimau dvija

cetaso yasya yatpṛṣṭaṃ pumānebhirna yujyate /
kva nivāsastavetyuktaṃ kva gantāsi ca yattvayā

kutaścāgamyate tvetātrritaye 'pi nibodha me /
pumānsavargato vyāpītyākāśavadayaṃ yataḥ

kutaḥ kutra kva gantāsītyetadapyarthavatkatham /
so 'haṃ gantā na cāgantā naikadeśaniketanaḥ

tvaṃ cānye ca na ca tvaṃ tvaṃ nānye naivāhamapyaham /
miṣṭanne miṣṭamityeṣā jihvā sā me kṛtā tava

kiṃ vakṣyatīti tatrāpi śrūyatāṃ dvijasattamā /
miṣṭameva yadāmiṣṭaṃ tadevodvegakāraṇam

amiṣṭaṃ jāyate miṣṭaṃ miṣṭādudvijate janaḥ /
ādimadhyāvasāneṣu kimannaṃ rucikāraṇam

mṛṇmayaṃ hi mṛdā yadvadgṛhaṃ liptaṃ sthirībhavet /
pārthivo 'yaṃ tathā dehaḥ pārthivaiḥ paramāṇubhiḥ

yavagodhūmamudgādir ghṛtaṃ tailaṃ payo dadhi /
guḍaḥ phalānīti tathā pārthivāḥ paramāṇavaḥ

tadetadbhavatā jñātvā miṣṭāmiṣṭavicāri yat /
tanmanaḥ śamanālabi kāryaṃ prāpyaṃ hi muktaye

ityākarṇya vacastasya paramārthāśritaṃ nṛpa /
praṇipatya mahābhāgo nidāgho vākyamabravīt

prasīda maddhitārthāya kathyatāṃ yastvamāgataḥ /
naṣṭo mohastavākarṇya vacāṃsyetāni me dvija

ṛbhuruvāca
ṛbhurasmi tavācāryaḥ prajñādānāya te dvija /
ihāgato 'haṃ dāsyāmi paramārthaṃ subodhitam

eka evamidaṃ viddhi na bhedi sakalaṃ jagat /
vāsudevābhidheyasya svarupaṃ parātmanaḥ

brahmaṇa uvāca
tathetyuktvā nidādhena praṇipātapuraḥ saram /
pūjitaḥ parayā bhaktyānicchitaḥ prayayau vibhuḥ

punavaṣasahasrante samāyāto nareśvara /
nidāghajñānadānāya tadeva nagaraṃ guruḥ

nagarasya bahiḥ so 'tha nidāghaṃ dṛṣṭavān munim /
mahābalaparīvāre puraṃ viśati pārthive

dūrasthitaṃ mahābhāge janasaṃmardavarjakam /
kṣutkṣāmakaṇṭhamāyāntamaraṇyātsasamitkuśam

dṛṣṭvā nidāghaṃ sa ṛbhurupāgatyābhivādya ca /
uvāca kasmādekāntaṃ sthīyata bhavatā dvija

// nidāgha uvāca
bho vipra janasaṃmarddo mahāneṣa janeśvare /
pravivakṣau pure ramye tenātra sthīyate mayā

ṛbhuruvāca
narādhipo 'tra katamaḥ katamaścetaro janaḥ /
kathyatāṃ me dvijaśreṣṭha tvamabhijño mato mama

nidāgha uvāca
yo 'yaṃ gajendramunmattamadriśṛṅgasamucchrayam /
adhiruḍho narendro 'yaṃ parito yastathetaraḥ

ṛbhuruvāca
etau hi gajarājānau dṛṣṭau hi yugapanmayā /
bhavatā nirviśeṣeṇa pṛthagvedopalakṣitau

tatkathyatāṃ mahābhāga viśeṣo bhavatānayoḥ /
jñātumicchāmyahaṃ ko 'tra gajaḥ ko vā narādhipaḥ

nidādha uvāca
gajoyo 'yamadho brahmannuparyasyaiṣa bhūpatiḥ /
vāhyavāhakasaṃbandhaṃ ko na jānāti vai dvija

ṛbhuruvāca
brahmanyathāhaṃ jānīyāṃ tathā māmavabodhaya /
adhaḥ sattvavibhāgaṃ kiṃ kiṃ corddhamabhidhīyate

brāhmaṇa uvāca
ityuktvā sahasāruhya nidāghaḥ prāha taṃ ṛbhum /
śrayatāṃ kathayāmyeṣa yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

uparyahaṃ yathā rājā tvamadhaḥkuñjaro yathā /
avabodhāya te brahmandṛṣṭānto darśito mayā

ṛbhuruvāca
tvaṃ rājeva dvijaśreṣṭha sthito 'haṃ gajavadyadi /
tadevaṃ tvaṃ samācakṣva katamastvamahaṃ tathā

brāhmaṇa uvāca
ityuktaḥ satvarastasya caraṇāvabhivandya saḥ /
nidādhaḥ prāha bhagavannācāryastvamṛbhurmam

nānyasyādvai vasaṃskārasaṃskṛtaṃ mānasaṃ tathā /
yathācāryasya tena tvāṃ manye prāptamahaṃ gurum

ṛbhuruvāca
tavopadeśadānāya pūrvaśuśrūṣaṇāttava /
gurusnehādṛbhurnāmanidāghaṃ samupāgataḥ

tadetadupadiṣṭaṃ te saṃkṣepeṇa mahāmate /
paramārthasārabhūtaṃ yattadadvaitamaśeṣataḥ

brāhmaṇa uvāca
evamuktvā dadau vidyāṃ nidāghaṃ sa ṛbhurguruḥ /
nidāgho 'pyupadeśena tenādvaitaparo 'bhavat

sarvabhūtānyabhedena dadṛśe sa tadātmanaḥ /
tathā brahmatanau muktimavāca paramādvijaḥ

tathā tvamapi dharmajña tulyātmaripubāndhavaḥ /
bhava sarvagataṃ jñānamātmānamavanīpate

sitanīlādibhedena yathaikaṃ dṛśyate nabhaḥ /
bhrāntadṛṣṭibhirātmāpi tathaikaḥ sanpṛthak pṛthak

ekaḥ samastaṃ yadihāsti kiñcittadacyuto nāsti paraṃ tato 'nyat /
so 'haṃ sa ca tvaṃ sa ca sarvametadātmāṃsvayaṃ bhātyapabhedamohaḥ

sanandana uvāca
itīritastena sa rājavaryastatyāja bhedaṃ paramārthadṛṣṭiḥ /
sa cāpi jātismaraṇāvabodastatraiva janmanyapavargamāpa

paramārthādhyātmametattubhyamuktaṃ munīśvara /
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śrortṛāṇāṃ cāpi muktidam

yathā pṛṣṭaṃ tvayā brahmaṃstathā te gaditaṃ mayā /
brahmajñānamidaṃ śuddhaṃ kimanyatkathayāmi vai