નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.50

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને દ્વિ.પા.એકોનપઞ્ચાશત્તમોધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
શ્રુત્વા સનન્દનસ્યેત્થં વચનં નારદો મુનિઃ ।
અસંતુષ્ટ ઇવ પ્રાહ ભ્રાતરં તં સનન્દનમ્

નારદ ઉવાચ
ભગવન્સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટં ભવતો મયા ।
તથાપિ નાત્મા પ્રીયેત શૃણ્વન્હરિકથાં મુહુઃ

શ્રૂયતે વ્યાસપુત્રસ્તુ શુકઃ પરમધર્મવિત્ ।
સિદ્ધિં સુમહતીં પ્રાપ્તો નિર્વિણ્ણો ઽવાન્તરં બહિઃ

બ્રહ્મન્પુંસસ્તુ વિજ્ઞાનં મહતાં સેવનં વિના ।
ન જાયતે કથં પ્રાપ્તો જ્ઞાનં વ્યાસાત્મજઃ શિશુઃ

તસ્ય જન્મરહસ્યં મે કમચાપ્યસ્ય શૃણ્વતે ।
સમાખ્યાહિ મહાભાગ મો7શાસ્ત્રાર્થવિદ્ભવાન્

સનન્દન ઉવાચ
શૃણુ વિપ્રપ્રવક્ષ્યામિ શુકોત્પત્તિં સમાસતઃ ।
યાં શ્રુત્વા બ્રહ્મતત્ત્વજ્ઞો જાયતે માનવો મુને

ન હાયનૈર્ન પલિતૈર્ન વિત્તેન ન બન્ધુભિઃ ।
ઋષયશ્ચક્રિરે ધર્મં યો ઽનૂચાનઃ સ નો મહાન્

નારદ ઉવાચ
અનૂચાનઃ કથંબ્રહ્મન્પુમાન્ભવતિ માનદ ।
તન્મે કર્મ સમાચક્ષ્વ શ્રોતું કૌતૂહલં મમ

સનન્દન ઉવાચ
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ હ્યનૂચાનસ્ય લક્ષણમ્ ।
યજ્જ્ઞાત્વા સાઙ્ગવેદાનામભિજ્ઞો જાયતે નરઃ

શિક્ષા કલ્પો વ્યાકરણં નિરુક્તં જ્યોતિષં તથા ।
છન્દઃશાસ્ત્રં ષડેતાનિ વાદાઙ્ગાનિ વિદુર્બુધાઃ

ઋગ્વેદ્રો ઽથ યદુર્વેદઃ સામવેદો હ્યથર્વણઃ ।
વેદાશ્ચત્વાર એવૈતે પ્રોક્તા ધર્મનિરૂપણે

સાંગાન્વેદાન્ગુરોર્યસ્તુ સમધીતે દ્વિજોત્તમઃ ।
સો ઽનૂચાનઃ પ્રભવતિ નાન્યથા ગ્રન્થકોટિભિઃ

નારદ ઉવાચ
અઙ્ગાનાં લક્ષણં બ્રૂહિ વેદાનાં ચાપિ વિસ્તરાત્ ।
ત્વંમસ્માસુ મહાવિજ્ઞઃ સાંગેષ્વેતેષુ માનદ

સનન્દન ઉવાચ
પ્રશ્નભારો ઽયમતુલસ્ત્વયા મમ કૃતો દ્વિજ ।
સંક્ષેપાત્કથયિષ્યામિ સારમેષાં સુનિશ્ચિતમ્

સ્વરઃ પ્રધાનઃ શિક્ષાયાં કીર્ત્તિતો મુનિભિર્દિજૈઃ ।
વેદાનાં વેદવિદ્ભિસ્તુ તચ્છૃણુષ્વ વદામિ તે

આર્ચિકં ગાથિકં ચૈવ સામિકં ચ સ્વરાન્તરમ્ ।
કૃતાન્તે સ્વરશાસ્ત્રાણાં પ્રયોક્તવ્ય વિશેષતઃ

એકાન્તરઃ સ્વરો હ્યપ્સુ ગાથાસુદ્વ્યન્તરઃ સ્વરઃ ।
સામસુ ત્ર્યન્તરં વિદ્યાદેતાવત્સ્વરતો ઽન્તરમ્

ઋક્સામયજુરઙ્ગાનિ યે યજ્ઞેષુ પ્રયુઞ્જતે ।
અવિજ્ઞાનાદ્ધિ શિક્ષાયાસ્તેષાં ભવતિ વિસ્વરઃ

મન્ત્રો હીનઃ સ્વરતો વર્ણતો વા મિથ્યાપ્રયુક્તો ન તમર્થમાહ ।
સ વાગ્વજ્રો યજમાનં હિર્નાસ્તિ યથેન્દ્રશત્રુઃ સ્વરતો ઽપરાધાત્

ઉરઃ કણ્ઠઃ શિરશ્ચૈવ સ્થાનાનિ ત્રીણિ વાઙ્ક્યે ।
સવનાન્યાહુરેતાનિ સામ વાપ્યર્દ્ધતોંઽતરમ્

ઉરઃ સપ્તવિવારં સ્યાત્તથા કણ્ઠસ્તથા શિરઃ ।
ન ચ શક્તો ઽસિ વ્યક્તસ્તુ તથા પ્રાવચના વિધિઃ

કઠકાલાપવૃત્તેષુ તૈત્તિરાહ્વરકેષુ ચ ।
ઋગ્વેદે સામવેદે ચ વક્તવ્યઃ પ્રથમઃ સ્વરઃ

ઋગ્વેદસ્તુ દ્વિતીયેન તૃતીયેન ચ વર્તતે ।
ઉચ્ચમધ્યમસંઘાતઃ સ્વરો ભવતિ પાર્થિવઃ

તૃતીય પ્રથમક્રુષ્ટા કુર્વન્ત્યાહ્વરકાન્ સ્વરાન્ ।
દ્વિતીયાદ્યાસ્તુ મદ્રાન્તાસ્તૈત્તિરીયાશ્ચતુઃસ્વરાન્

પ્રથમશ્ચ દ્વિતીયશ્ચ તૃતીયો ઽથ ચતુર્થકઃ ।
મન્દ્રઃ ક્રુષ્ટો મુનીશ્વર એતાન્કુર્વન્તિ સામગાઃ

દ્વિતીયપ્રથમાવેતૌ નાણ્ડિભાલ્લવિનૌ સ્વરૌ ।
તથા શાતપથાવેતૌ સ્વરૌ વાજસનેયિનામ્

એતે વિશેષતઃ પ્રોક્તાઃ સ્વરા વૈ સાર્વવૈદિકાઃ ।
ઇત્યેતઞ્ચરિતં સર્વં સ્વરાણાં સાર્વવૈદિકમ્

સામવેદે તુ વક્ષ્યામિ સ્વરાણાં ચરિતં યથા ।
અલ્પગ્રન્થં પ્રભૂતાર્થં સામવેદાઙ્ગમુત્તમમ્

તાનરાગસ્વરગ્રામમૂર્ચ્છનાનાં તુ લક્ષણમ્ ।
પવિત્રં પાવનં પુણ્યં યથા તુભ્યં પ્રકીર્તિતમ્

શિક્ષામાહુર્દ્વિજાતીનામૃગ્યજુઃ સામલક્ષણમ્ ।
સપ્ત સ્વરાસ્રયો ગ્રામા મૃર્છનાસ્ત્વેકવિંશતિઃ

તાના એકોનપઞ્ચાશદિત્યેતઃસ્વરમણ્ડલમ્ ।
ષઙ્જશ્ચ ઋષભશ્ચૈવ ગાન્ધારો મધ્યમસ્તથા

પઞ્ચમો ધૈવતશ્ચૈવં નિષાદઃ સપ્તમઃ સ્વરઃ ।
ષઙ્જમધ્યમગાન્ધારાસ્રરયો ગ્રામાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

ભૂર્લ્લોકાજ્જાયતે ષઙ્જો ભુવર્લોકાઞ્ચ મધ્યમઃ ।
સ્વર્ગાભ્રાઞ્ચૈવ ગાન્ધારો ગ્રામસ્થાનાનિ ત્રીણિ હિ

સ્વરાણાં ચ વિશેષેણ ગ્રામરાગા ઇતિ સ્મૃતાઃ ।
વિંશતિર્મધ્યમગ્રામે ષઙ્જગ્રામે ચતુર્દશ

તાનાન્પં ચદશેચ્છન્તિ ગાન્ધારે સામગાયિનામ્ ।
નદી વિશાલા સુમુખી ચિત્રા ચિત્રવતી મુખા

બલા ચાપ્યથ વિજ્ઞેયા દેવાનાં સપ્ત મૂર્છનાઃ ।
આપ્યાયિની વિશ્વભૃતા ચન્દ્રા હેમા કપર્દિની

મૈત્રી ચ બાર્હતી ચૈવ પિતૄણાં સપ્ત મૂર્છનાઃ ।
ષઙ્જે તૂત્તરમન્દ્રા સ્યાદૃષભે ચાભિરૂહતા

અશ્વક્રાન્તા તુ ગાન્ધારે તૃતીયા મૂર્ચ્છના સ્મૃતા ।
મધ્યમે ખલુ સૌવીરા હૃષિકા પઞ્ચમે સ્વરે

ધૈવતે ચાપિ વિજ્ઞેયા મૂર્છના તૂત્તરા મતા ।
નિષાદે રજનીં વિદ્યાદૃષીણાં સપ્ત મૂર્છનાઃ

ઉપજીવન્તિ ગન્ધર્વા દેવાનાં સપ્ત મૂર્છનાઃ ।
પિતૄણાં મૂર્ચ્છાનાઃ સપ્ત તથા યક્ષા ન સંશયઃ

ઋષીણાં મૂર્છનાઃ સપ્ત યાસ્ત્વિમા લૌકિકાઃ સ્મૃતાઃ ।
ષઙ્જઃ પ્રીણાતિ વૈ દેવાનૃષીન્પ્રીણાતિ ચર્ષભઃ

પિતૄન્ પ્રીણાતિ ગાન્ધારો ગન્ધર્વાન્મધ્યમઃ સ્વરઃ ।
દેવાન્પિતૄનૃષીંશ્ચૈવ સ્વરઃ પ્રીણાતિ પઞ્ચમઃ

યક્ષાન્નિષાદઃ પ્રીણાતિ ભૂતગ્રામં ચ ધૈવતઃ ।
ગાનસ્ય તુ દશવિધા ગુણવૃત્તિસ્તુ તદ્યથા

રક્તં પૂર્ણમલઙ્કૃતં પ્રસન્નં વ્યક્તં વિક્રુષ્ટં શ્લક્ષ્ણં સમં સુકુમારં મધુરમિતિ ગુણાસ્તત્ર રક્તં નામ વેણુવીણાસ્વરાણામેકીભાવં રક્તમિત્યુચ્યતે પૂર્ણં નામ સ્વરશ્રુતિપૂરણાચ્છન્દઃ પાદાક્ષરં સંયોગાત્પૂર્ણમિત્યુચ્યતે અલઙ્કૃતં નામોરસિ શિરસિ કણ્ઠયુક્તમિત્યલઙ્કૃતં પ્રસન્નં નામાપગતાગદ્ગદનિર્વિશઙ્કં પ્રસન્નમિત્યુચ્યતે વ્યક્તં નામ પદપદાર્થપ્રકૃતિવિકારાગમનોપકૃત્તદ્ધિતસમાસધાતુનિપાતોપસર્ગસ્વરલિઙ્ગં વૃત્તિવાર્ત્તિકવિભક્ત્યર્થવચનાનાં સમ્યગુપપાદનં વ્યક્તમિત્યુચ્યતે વિક્રુષ્ટં નામોઞ્ચૈરુઞ્ચારિતં વ્યક્તપદાક્ષરં વિક્રુષ્ટમિત્યુચ્યતે શ્લેક્ષ્ણં નામ દ્રુતમવિલંબિતમુચ્ચનીચપ્લુતસમાહારહેલતાલોપનયાદિભિરુપપાદનાભિઃ શ્લક્ષ્ણમિત્યુચ્યતે સમં નામાવાપનિર્વાપપ્રદેશે પ્રત્યન્તરસ્થાનાનાં સમાસઃ સમમિત્યુચ્યતે સુકુમારં નામ મૃદુપદવર્ણસ્વરકુહગરણયુક્તં સુકુમારમિત્યુચ્યતે મધુરં નામ સ્વભાવોપનીતલલિતપદાક્ષરગુણસમૃદ્ધં મધુરમિત્યુચ્યતે એવમેતૈર્દશભિર્ગુણૈર્યુક્તં ગાનં ભવતિ ॥ 1॥
બવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ
શઙ્કિતં ભીષણં ભીતમુદ્ધુષ્ટમનુનાસિકમ્ ।
કાકસ્વરં મૂર્દ્ધગતં તથા સ્થાનવિવર્જિતમ્

વિસ્તરં વિરસં ચૈવ વિશ્લિષ્ટં વિષમાહતમ્ ।
વ્યાકુલં તાલહીનં ચ ગીતિદોષાશ્ચતુર્દશ

આચાર્યાઃ સમમિચ્છન્તિ પદચ્છેદં તુ પણ્ડિતાઃ ।
સ્રિયો મધુરમિચ્છન્તિ વિક્રુષ્ટમિતરે જનાઃ

પદ્મપત્રપ્રભઃ ષઙ્જ ઋષભઃ શુકપિઞ્જરઃ ।
કનકાભસ્તુ ગાન્ધારો મધ્યમઃ કુન્દસન્નિભઃ

પઞ્ચમસ્તુ ભવેત્કૃષ્ણઃ પીતકં ધૈવતં વિદુઃ ।
નિષાદઃ સર્વવર્ણઃ સ્યાદિત્યેતાઃ સ્વરવર્ણતાઃ

પચમો મધ્યમઃ ષઙ્જ ઇત્યેતે બ્રાહ્મણાઃ સ્મૃતાઃ ।
ઋષભો ધૈવતશ્ચાપીત્યેતૌ વૈ ક્ષત્રિયાવુભૌ

ગાન્ધારશ્ચ નિષાદશ્ચ વૈશ્યાવર્દ્ધેન વૈ સ્મૃતો ।
શૂદ્રત્વં વિધિનાર્દ્ધેન પતિતત્વાન્ન સંશયઃ

ઋષભો મૂર્છિતવર્જિતો ધૈવતસહિતશ્ચ પઞ્ચમો યત્ર ।
નિપતતિ મધ્યમરાગે સ નિષાદં ષાઙ્જવં વિદ્યાત્

યદિ પઞ્ચમો વિરમતે ગાન્ધારશ્ચાન્તરસ્વરો ભવતિ ।
ઋષભો નિષાદસહિતસ્તં પઞ્ચમમીદૃશં વિદ્યાત્

ગાન્ધારસ્યાધિપત્યેન નિષાદસ્ય ગતાગતૈઃ ।
ધૈવતસ્ય ચ દૌર્બલ્યાન્મધ્યમગ્રામ ઉચ્યતે

ઈષત્પૃષ્ટો નિષાદસ્તુ ગાન્ધારશ્ચાધિકો ભવેત્ ।
ધૈવતઃ કંપિતો યત્ર સ ષઙ્ગયામ ઈરિતઃ

અન્તરસ્વરસંયુક્તઃ કાકલિર્યત્ર દૃશ્યતે ।
તં તુ સાધારિતં વિદ્યાત્પઞ્ચમસ્થં તુ કૈશિકમ્

કૈશિકં ભાવયિત્વા તુ સ્વરૈઃ સર્વૈઃ સમન્તતઃ ।
યસ્મા ત્તુ મધ્યમે ન્યાસસ્તસ્માત્કૈશિકમધ્યમઃ

કાકલિર્દૃશ્યતે યત્ર પ્રાધાન્યં પઞ્ચમસ્ય તુ ।
કશ્યપઃ કૈશિકં પ્રાહ મધ્યમગ્રામસંભવમ્

ગેતિ ગેયં વિદુઃ પ્રાજ્ઞા ધેતિ કારુપ્રવાદનમ્ ।
વેતિ વાદ્યસ્ય સંજ્ઞેયં ગન્ધર્વસ્ય પ્રરોચનમ્

યઃ સામગાનાં પ્રથમઃ સ વેણોર્મધ્યમઃ સ્વરઃ ।
યો દ્વિતીયઃ સ ગાન્ધારસ્તૃતીયસ્ત્વૃષભઃ સ્મૃતઃ

ચતુર્થઃ ષઙ્જ ઇત્યાહુઃ પઞ્ચમો ધૈવતો ભવેત્ ।
ષષ્ઠો નિષાદો વિજ્ઞેયઃ સપ્તમઃ પઞ્ચમઃ સ્મૃતઃ

ષઙ્જં મયૂરો વદતિ ગાવો રંભન્તિ ચર્ષભમ્ ।
અજાવિકે તુ ગાન્ધારં ક્રૈઞ્ચો વદતિ મધ્યમમ્

પુષ્પસાધારણે કાલે કોકિલા વક્તિ પઞ્ચમમ્ ।
અશ્વસ્તુ ધૈવતં વક્તિ નિષઆદં વક્તિ કુઞ્જરઃ

કણ્ઠાદુત્તિષ્ટતે ષઙ્જઃ શિરસસ્ત્વૃષભઃ સ્મૃતઃ ।
ગાન્ધારસ્ત્વનુનાસિક્ય ઉરસો મધ્યમઃ સ્વરઃ

ઉરસઃ શિરસઃ કણ્ઠાદુત્થિતઃ પઞ્ચમઃ સ્વરઃ ।
લલાટાદ્ધૈવતં વિદ્યાન્નિષાદં સર્વસન્ધિજમ્

નાસા કણ્ઠમુરસ્તાલુજિહ્વાદતાંશ્ચ સંશ્રિતઃ ।
ષઙ્ભિઃ સં જાયતે યસ્માત્તસ્માત્ષઙ્જ ઇતિ સ્મૃતઃ

વાયુઃ સમુત્થિતો નાભેઃ કણ્ઠશીર્ષસમાહતઃ ।
નર્દત્યૃષભવદ્યસ્માત્તસ્માદૃષેર્ભ ઉચ્યતે

વાયુઃ સમુત્થિતો નાભેઃ કણ્ઠશીર્ષસમાહતઃ ।
વાતિ ગન્ધવહઃ પુણ્યો ગાન્ધારસ્તેન હેતુના

વાયુઃ સમુત્થિતો નાભેરુરૌ હૃદિ સમાહતઃ ।
નાભિપ્રાપ્તો મધ્યવર્તી મધ્યમત્વં સમર્શ્નુતે

વાયુઃ સમુત્થિતો નાભેરુરોહૃત્કણ્ઠકાહૃતઃ ।
પઞ્ચસ્થાનોત્થિતસ્યાસ્ય પઞ્ચમત્વં વિધીયતે

ધૈવતં ચ નિષાદં ચ વર્જયિત્વા તુ તાવુભૌ ।
શેષાન્પઞ્ચ સ્વરાંસ્ત્વન્યે પઞ્ચસ્થાનોત્થિતાન્વિદુઃ

પઞ્ચસ્થાનસ્થિતત્વેન સર્વસ્થાનાનિ ધાર્યતે ।
અગ્નિગીતસ્વરઃ ષઙ્જ ઋષભો બ્રહ્મણોચ્યતે

સોમેન ગીતો ગાન્ધારો વિષ્ણુના મધ્યમઃ સ્વરઃ ।
પઞ્ચમસ્તુ સ્વરો ગીતસ્ત્વયૈવેતિ નિધારય

ધૈવતશ્ચ નિષાદશ્ચ ગીતૌ તુંબુરુણા સ્વરૌ ।
આદ્યંસ્ય દૈવતં બ્રહ્મા ષઙ્જસ્યાપ્યુચ્યતે બુધૈઃ

તીક્ષ્ણદીપ્તપ્રકાશત્વાદૃષભસ્ય હુતાશનઃ ।
ગાવઃ પ્રણીતે તુષ્યન્તિ ગાન્ધારસ્તેન હેતુના

શ્રુત્વા ચૈવોપતિષ્ટન્તિ સૌરભેયા ન સંશયઃ ।
સોમસ્તુ પઞ્ચમસ્યાપિ દૈવતં બ્રહ્મરાદ્રસ્મૃતમ્

નિહ્રાસો યસ્ય વૃદ્ધિશ્ચ ગ્રામમાસાદ્ય સોમવત્ ।
અતિસંધીયતે યસ્માદેતાન્પૂર્વોત્થિતાન્સ્વરાન્

તસ્માદસ્ય સ્વરસ્યાપિ ધૈવતત્વં વિધીયતે ।
નિષીદન્તિ સ્વરા યસ્માન્નિષાદસ્તેન હેતુના

સર્વાંશ્ચાભિભવત્યેષ યદાદિત્યો ઽસ્ય દૈવતમ્

દારવી ગાત્રવીણા ચ દ્વે વીણે ગાનજાતિષુ

સામની ગાત્રવીણા તુ તસ્યાસ્ત્વં શૃણુ લક્ષણમ્ ।
ગાત્રવીણા તુ સા પ્રોક્તા યસ્યાં ગાયન્તિ સામઙ્ગાઃ

સ્વરવ્યઞ્જનસંયુક્તા અઙ્ગુલ્યઙ્ગુષ્ટરઞ્જિતા ।
હસ્તૌ તુ સંયતૌ ધાર્યૌં જાનુભ્યામુપરિસ્થિતૌ

ગુરોરનુકૃતિં કુર્યાદ્યથાન્યા ન મતિર્ભવેત્ ।
પ્રણવં પ્રાક્પ્રયુઞ્જીત વ્યાહૃતીસ્તદનન્તરમ્

સાવિત્રીં ચાનુવચનં તતો વૈ ગાનમારભેત્ ।
પ્રસાર્ય ચાઙ્ગુલીઃ સર્વા રોપયેત્સ્વરમણ્ડલમ્

ન ચાઙ્ગુલીભિરઙ્ગુષ્ટમઙ્ગુષ્ટેનાગુલીઃ સ્પૃશેત્ ।
વિરલા નાઙ્ગુલીઃ કુર્યાન્મૂલે ચૈતાં ન સંસ્પૃશેત્

અઙ્ગુષ્ઠાગ્રેણ તા નિત્યં મધ્યમે પર્વણિ સ્પૃશેત્ ।
માત્રાદ્વિમાત્રવૃદ્ધાનાં વિભાગાર્થે વિભાગવિત્

અઙ્ગુલીભિર્દ્વિમાત્રં તુ પાણેઃ સવ્યસ્ય દર્શયેત્ ।
ત્રિરેખા યસ્ય દૃશ્યતે સિદ્ધિં તત્ર વિનિર્દિશેત્

સ પર્વ ઇતિ વિજ્ઞેયઃ શેષમન્તરમન્તરમ્ ।
પર્વાન્તરં સામસુ ચ ઋક્ષુ કુર્યાત્તિલાન્તરમ્

સ્વરાન્મધ્યમપર્વસુ સુનિવિષ્ટં નિવેશયેત્ ।
ન ચાત્ર કંપયેત્કિઞ્ચિદઙ્ગસ્યાવયવં બુધઃ

અધસ્તનં મૃદં ન્યસ્ય હસ્તમાત્રે યથાક્રમમ્ ।
અભ્રમધ્યે યથા વિદ્યુદૃશ્યતે મણિસૂત્રવત્

પૃષચ્છેદવિવૃત્તીનાં યથા બાલેષુકર્તરી ।
કૂર્મો ઽગાનિ ચ સંહૃત્ય ચેતોદૃષ્ટિં દિશન્મનઃ

સ્વસ્થઃ પ્રશાન્તો નિર્ભીકો વર્ણાનુઞ્ચારયેદ્બુધઃ ।
નાસિકાયાસ્તુ પૂર્વેણ હસ્તં ગોકર્ણવદ્ધરેત્

નિવેશ્ય દૃષ્ટિં હસ્તાગ્રે શાસ્ત્રાર્થમનુચિન્તયેત્ ।
સમ્યક્પ્રચારયેદ્વાક્યં હસ્તેન ચ મુખેન ચ

યથૈવોચ્ચારયેદ્વર્ણાંસ્તથૈવૈનાં સમાપયેત્ ।
નાત્યાહન્યાન્ન નિર્હણ્યાન્ન પ્રગાયેન્ન કંપયેત્

સમં સામાનિ ગાયેત વ્યોમ્નિ સ્વેન ગાતિર્યથા ।
યથા સુચરતાં માર્ગો મીનાનાં નોપલભ્યતે

આકાશે વા વિહૄઙ્ગાનાં તદ્વત્સ્વરગતા શ્રુતિઃ ।
યથા દધિનિ સર્પિઃ સ્યાત્કાષ્ટસ્થો વા યથાનલઃ

પ્રયત્નેનોપલભ્યેત તદ્વત્સ્વરગતા શ્રુતિઃ ।
સ્વરાત્સ્વરસ્ય સંક્રામંસ્વરસંધિમનુલ્બણમ્

અવિચ્છિન્નં સમં કુર્યાત્સૂક્ષ્મચ્છાયાતપોપમમ્ ।
અનાગતમતિક્રાન્તં વિચ્છિન્નં વિષમાહતમ્

તન્વન્તમસ્થિતાન્તં ચ વર્જયેત્કર્ષણં બુધઃ ।
સ્વરઃ સ્થાનાચ્ચ્યુતો યસ્તુ સ્વં સ્થાનમતિવર્તતે

વિસ્તરં સામગા બ્રૂયુર્વિરક્તમિતિ વીણિનઃ ।
અભ્યાસાર્થે દ્રુતાં વૃત્તિં પ્રયોગાર્થે તુ મધ્યમામ્

શિષ્યણામુપદેશાર્થં કુર્યાદ્વૃત્તિં વિલંબિતામ્ ।
ગૃહીતગ્રન્થ એવં તુ ગ્રન્થોઞ્ચારણશૈક્ષકાન્

હસ્તે નાધ્યાપયેચ્છિષ્યાન્ શૈક્ષેણ વિધિના દ્વિજઃ ।
ક્રુષ્ટસ્ય મૂર્દ્ધનિ સ્થાનં લલાટે પ્રથમસ્ય તુ

ભ્રુવોર્મધ્ય દ્વિતીયસ્ય તૃતીયસ્ય તુ કર્ણયોઃ ।
કણ્ઠસ્થાનં ચતુર્થસ્ય મન્દ્રસ્ય રસનોચ્યતે

અતિસ્વરસ્ય નીચસ્ય હૃદિ સ્થાનં વિધીયતે ।
અઙ્ગુષ્ટસ્યોત્તમે વ્રુષ્ટો હ્યઙ્ગુષ્ટં પ્રથમઃ સ્વરઃ

પ્રદેશિન્યાં તુ ગાન્ધાર ઋષભસ્તદનન્તરમ્ ।
અનામિકાયાં ષઙ્ગસ્તુ કનિષ્ટાયાં તુ ધૈવતઃ

તસ્યાધસ્તાઞ્ચ યોન્યાસ્તુ નિષાદં તત્ર નિર્દિશેત્ ।
અપર્વત્વાદમધ્યત્વા દવ્યયત્વાઞ્ચ નિત્યશઃ

મન્દ્રો હિ મન્દીભૂતસ્તુ પરિસ્વાર ઇતિ સ્મૃતઃ ।
ક્રુષ્ટેન દેવા જીવન્તિ પ્રથમેન તુ માનુષાઃ

પશવસ્તુ દ્વિતીયેન ગન્ધર્વાપ્સરસસ્ત્વનુ ।
અન્ધજાઃ પિતરશ્ચૈવ ચતુર્થસ્વરજીવિનઃ

મન્દ્રત્વેનોપજીવન્તિ પિશાચાસુરરાક્ષસાઃ ।
અતિસ્વરેણ નીચેન જગત્સ્થાવરજઙ્ગમાઃ

સર્વાણિ ખલુ ભૂતાનિ ધાર્યન્તે સામિકૈઃ સ્વરૈઃ ।
દીપ્તાયતાકરુણાનાં મૃદુમધ્યમયોસ્તથા

શ્રુતીનાં યો વિશેષજ્ઞો ન સ આચાર્ય ઉચ્યતે ।
દીપ્તા મન્દ્રે દ્વિતીય ચ પ્રચતુર્થે તથૈવ ચ

અતિસ્વરે તૃતીયે ચ ક્રુષ્ટે તુ કરુણા શ્રુતિઃ ।
શ્રુતયો યા દ્વિતીયસ્ય મૃદુમધ્યાયતાઃ સ્મૃતાઃ

તાસામપિ તુ વક્ષ્યામિ લક્ષણાનિ પૃથક્ પૃથક્ ।
આયતાત્વં ભવેન્નીચે મૃદુતા તુ વિપર્યયે

સ્વે સ્વરે મધ્યમાત્વં તુ તત્સમીક્ષ્ય પ્રયોજયેત્ ।
દ્વિતીયે વિરતા યા તુ ક્રુષ્ટશ્ચ પરતો ભવેત્

દીપ્તાં તાં તુ વિજાનીયાત્પ્રાથમ્યેન મૃદુઃ સ્મૃતઃ ।
અત્રૈવ વિરતા યા તુ ચતુર્થેન પ્રવર્તતે

તથા મન્દ્રે ભવેદ્દીપ્તા સામ્નશ્ચૈવ સમાપને ।
નાતિતારશ્રુતિં કુર્યાત્સ્વરયોર્નાપિ ચાન્તરે

તં ચ હ્રસ્વે ચ દીર્ઘે ચ ન ચાપિ ઘુટિસજ્ઞકે ।
દ્વિવિધા ગતિઃ પદાન્તસ્થિતસંધિઃ સહોષ્મભિઃ

સ્થાનેષુ પઞ્ચસ્વેતેષુ વિજ્ઞેય ઘુટિસંજ્ઞકમ્ ।
સ્વરાન્તરાવિરતાનિ હ્રસ્વદીર્ઘઘુટાનિ ચ

સ્થિતિસ્થાનેષ્વશેષાણિ શ્રુતિવત્સ્વરતો વદેત્ ।
દીપ્તામુદાત્તે જાનીયાદ્દીપ્તાં ચ સ્વરિતે વિદુઃ

અનુદાત્તે મૃદુર્જ્ઞેયા ગન્ધર્વાઃ શ્રુતિસંપદે ।
ઉદાત્તશ્ચાનુદાત્તશ્ચ સ્વરિતપ્રચિતે તથા

નિઘાતશ્ચેતિ વિજ્ઞેયઃ સ્વરભેદશ્ચ પઞ્ચધા ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ આચિકસ્ય સ્વરત્રયમ્

ઉદાત્તશ્ચાનુદાત્તશ્ચ તૃતીયઃ સ્વરિતઃ સ્વરઃ ।
ય એવોદાત્ત ઇત્યુક્તઃ સ એવ સ્વરિતાત્પરઃ

પ્રચયઃ પ્રોચ્યતે તજ્જ્ઞૈર્ન ચાત્રાન્યત્સ્વરાન્તરમ્ ।
વર્ણસ્વરો ઽતીતસ્વરઃ સ્વરિતો દ્વિવિધઃ સ્મૃતઃ

માત્રિકો વર્ણ એવં તુ દીર્ઘસ્તૂઞ્ચરિતાદનુ ।
સ તુ સપ્તવિધો જ્ઞેયઃ સ્વરઃ પ્રત્યયદર્શનાત્

પદેન તુ સ વિજ્ઞેયો ભવેદ્યો યત્ર યાદૃશઃ ।
સપ્તસ્વરાન્પ્રયુઞ્જીત દક્ષિણં શ્રવણં પ્રતિ

આચાર્યૈર્વિહિતં શાસ્ત્રં પુત્રશિષ્યહિતૈષિભિઃ ।
ઉચ્ચાદુઞ્ચતરં નાસ્તિ નીચાન્નીચતરં તથા

વૈસ્વર્યસ્વારસંજ્ઞાયાં કિંસ્થાનઃ સ્વાર ઉચ્યતે ।
ઉચ્ચનીચસ્ય યન્મધ્યે સાધારણમિતિ શ્રુતિઃ

તં સ્વારં સ્વારસંજ્ઞાયાં પ્રતિજાનન્તિ શૈક્ષિકાઃ ।
ઉદાત્તે નિષાદગાન્ધારાવનુદાત્તેં ઋષભધૈવતો

સ્વરિતપ્રભવા હ્યેતે ષઙ્જમધ્યમપઞ્ચમાઃ ।
યત્ર કખપરા ઊષ્મા જિહ્વામૂલપ્રયોજનાઃ

તાનપ્યાજ્ઞાપયેન્માત્રાપ્રકૃત્યૈવ તુ સા કલા ।
જાત્યઃ ક્ષૈપ્રો ઽભિનિહિત સ્તૈરવ્યઞ્જન એવ ચ

તિરોવિરામઃ પ્રશ્લિષ્ટો ઽપાદવૃત્તશ્ચ સપ્તમઃ ।
સ્વરાણામહમેતેષાં પૃથગ્વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

ઉદ્દિષ્ટાનાં તથા ન્યાયમુદાહરણમેવ ચ ।
સપકારં સવં વાપિ હ્યક્ષરં સ્વરિતં ભવેત્

ન ચોદાત્તં પુરો યસ્ય જાત્યઃ સ્વારઃ સ ઉચ્યતે ।
ઇઉવર્ણો યદોદાત્તાવાપદ્યેતે પવૌ ક્વચિત્

અનુદાત્તં પ્રત્યયે તુ વિદ્યાત્ક્ષૈપ્રસ્ય લક્ષણમ્ ।
એઓ આભ્યામુદાત્તાભ્યામકારો નિહિતશ્ચ યઃ

અકારો યત્ર લુંપતિ તમભિનિહિતં વિદુઃ ।
ઉદાત્તપૂર્વે યત્કિઞ્ચિચ્છન્દસિ સ્વરિતં ભવેત્

એષ સર્વબહુસ્વારસ્તૈરવ્યઞ્જન ઉચ્યતે ।
અવગ્રહાત્પરં યત્ર સ્વરિતં સ્યાદનન્તરમ્

તિરોવિરામં તં વિદ્યાદુદાત્તો યદ્યવગ્રહઃ ।
ઇકારં યત્ર પશ્યેયુરિકારેણૈવ સંયુતમ્

ઉદાત્તમનુદાત્તેન પ્રશ્લિષ્ટં તં વિચારય ।
સ્વરે ચેત્સ્વરિતં યત્ર વિવૃતા યત્ર સંહિતા

એતત્પાદાન્તવૃત્તસ્ય લક્ષણં શાસ્ત્રનોદિતમ્ ।
તાન્યઃ સ્વારઃ સ જાત્યેન શ્રુત્યગ્રે ક્ષૈપ્ર ઉચ્યતે

તે મન્વતાભિનિતસ્તૈરવ્યઞ્જન ઊતયે ।
તિરોવિરામો વિષ્કષિતે પ્રશ્લિષ્ટો હીઈગોવર્ણઃ

પાદવૃત્તઃ કન્દવિદેસ્વરાઃ સપ્તૈવમાદયઃ ।
ઉઞ્ચાદેકાક્ષરાત્પૂર્વાત્સ્વરં યદ્યદિહાક્ષરમ્

સ્વારાણાં જાત્યવર્જાનામેષા પ્રકૃતિરુચ્યતે ।
ચત્વારસ્ત્વાદિતઃ સ્વારાઃ કંષંપુંશ્ફુતિશાસ્ત્રતઃ

ઉદાત્તે ચૈકનીચે વા જુહ્વો ઽગ્નિસ્તન્નિદર્શનમ્ ।
ઇકારાન્તે પદે પૂર્વ ઉકારે પરતઃ સ્થિતે

હ્રસ્વં કંપં વિજાનીયાન્મેધાવી નાત્ર સંશયઃ ।
ઇકારાન્તે પદે ચૈવોકારદ્વયં પરે પદે

દીર્ઘં કંપં વિજાનીયાચ્છાગ્ધૂષ્વિતિ નિદર્શનમ્ ।
ત્રયો દીર્ઘાસ્તુ વિજ્ઞેયા યે ચ સંધ્યક્ષરેષુ વૈ

મન્યા યથા ન ઇન્દ્રાભ્યાં શેષા હ્રસ્વાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
અનેકાનામુદાત્તાનામનુદાત્તઃ પ્રત્યયો યદિ

શિવકંપં વિજાનીયાદુદાત્તઃ પ્રત્યયો યદિ ।
યત્ર દ્વિપ્રભૃતીનિ સ્યુરુદાત્તાન્યક્ષરાણિ તુ

નીચં વોઞ્ચં ચ પરતસ્તત્રોદાત્તં વિદુર્બુધાઃ ।
ન રેફે વા હકારે વા દ્વિર્ભાવો જાયતે ક્વચિત્

ન ચ વર્ગદ્વિતીયેષુ ન ચતુર્થે કદાચન ।
ચતુર્થં તુ તૃતીયેન દ્વિતીયઃ પ્રથમેન તુ

આદ્યમન્ત્યં ચ મધ્યં ચ સ્વારાક્ષરેણ પીડયેત્ ।
અનન્ત્યશ્ચ ભવેત્પૂર્વો હ્યન્તશ્ચ પરતો યદિ

તત્ર મધ્યે યમસ્તિષ્ઠેત્સ્વવર્ણઃ પૂર્વવણયોઃ ।
વર્ગાન્ત્યાન્ શષસૈઃ સાર્દ્ધમન્તસ્થૈર્વાપિ સંયુતાન્

દૃષ્ટ્વા યમા નિવર્તન્તે અદેશિકમિવાધ્વગાઃ ।
તૃતીયશ્ચ ચતુર્થશ્ચ ચતુર્થાદિપરં પદમ્

દ્વૌ તૃતીયૌ હકારશ્ચ હકારાદિપરં પદમ્ ।
અનુસ્વારોપધામૂલા તાન્ ક્વચિત્ક્રમતઃ પરમ્

રહપૂર્વસંયુતે ચાપ્યુત્તરં ક્રમતે ઽક્ષરમ્ ।
સંયોગો યત્ર દૃશ્યેત ર્વ્યઞ્જનં વિરતે પદે

પૂર્વાઙ્ગમાદિતઃ કૃત્વા પરાઙ્ગાદૌ નિવેશયેત્ ।
સંયોગે સ્વરિતં યત્ર ઉદ્વાતઃ પ્રતનં તથા

પૂર્વાઙ્ગં તદ્વિજાનીયાદ્યેનારંભઃ પરં હિ તત્ ।
સંયોગાત્તુ વિજાનીયાત્પરં સંયોગનાયકમ્

સંયુક્તસ્ય તુ વર્ણસ્ય તત્પરં પૂર્વમક્ષરમ્ ।
અનુસ્વારઃ પદાન્તશ્ચ ક્રમજં પ્રત્યયે સ્વકે

સ્વરભક્તિસ્તથારેફઃ પૂર્વપૂર્વાઙ્ગમુચ્યતે ।
પાદાદૌ ચાપાદાદૌ સંયોગાવગ્રહેષુ ચ

યશબ્દ ઇતિ વિજ્ઞેયો યો ઽન્યઃસય ઇતિ સ્મૃતઃ ।
પાદાદાવપ્યવિચ્છેદેસંયોગાન્તે ચ તિષ્ટતામ્

વર્જયિત્વા રહપાણામુપાદેશઃ પ્રદૃશ્યતે ।
સ્વસંયુક્તો ગુરુર્જ્ઞેયઃ સાનુસ્વારા ગ્રિમઃ સ્ફુટઃ ।
અણુશેષો હ્રિગો વાપિ યુગલાદિરવિસ્ફુટઃ

યદુદાત્તમુદાત્તં તદ્યત્સ્વરિતં તત્પદે ભવતિ ।
યન્નીચં નીચમેવ તદ્યત્પ્રચયસ્થં તદપિ નીચમ્

અગ્નિઃ સુતો મિત્રમિદં તથા વયમયાવહાઃ ।
પ્રિયં દૂતં ઘૃતં ચિત્તમતિશબ્દસ્તુ નીચતઃ

અક્વેષ્વેવ સુતેષ્વેવ યજ્ઞેષુ કલશેષુ ચ ।
શતેષુ સપવિત્રેષુ નીચાદુઞ્ચાર્યતે શ્રુતિઃ

હારિવરુણવરેણ્યેષુ ધારાપુરુષેષુ સ્વરતિરેફઃ ।
વિશ્વાનરોનકારશ્ચ શેષાસ્તુસ્વરિતા નરાઃ

દ્વૌ વરુણૌ વસ્વરત ઉદુત્તમન્ત્વં વરુણધાર ચૌરુધારામુરુધારેસ્વદોહતે ।
માત્રિકં વા દ્વિમાત્રં વા સ્વર્યતે યદિહાક્ષરમ્ ।
તસ્યાદિતોર્ઽદ્ધમાત્રં વૈ શેષં તુ પરતો ભવેત્ ।
અદીર્ઘં દીર્ઘવત્કુર્યાદ્દ્વિસ્વરં યત્પ્રયુજ્યતે

કંપોત્સ્વરિતાભિગીતં હ્રસ્વકર્ષણમેવ ચ ।
નિમેષકાલો માત્રા સ્યાદ્વિદ્યુત્કાલેતિ ચાપરે

ઋક્સ્વરા તુલ્યયોગા વા કૈશ્ચિદેવમુદીર્યતે

સમાસે ઽવગ્રહં કુર્યાત્પદં ચાત્રાનુસંહિતમ્ ।
યેતીક્ષરાદિકરણં પદાન્તસ્યેતિ તં વિદુઃ

(સર્વત્ર મિત્રપુત્રસખિશબ્દા અહિશતક્રતોરવગ્રાહ્યાઃ ।
આદિત્યવિપ્રજાતવેદાશ્ચ સત્પતિગોપતિવૃત્રહાસમુદ્રાશ્ચ ।
સ્વરયુપુવોદેવયવશ્ચારિતં દેવતાતપે ) ચિકિતિશ્ચ ધચૈવ નાવગૃહ્ણન્તિ પણ્ડિતાઃ ।
વિવૃતયશ્ચતસ્રો વૈ વિજ્ઞેયા ઇતિ મે મતમ્

અક્ષરાણાં નિયોગેન તાસાં નામાનિ મે શૃણુ ।
હ્રસ્વાદિવત્સાનુસૃતા વત્સાનુસારિણી ચાગ્રે

પાકવત્યુભયોર્હ્રસ્વા દીર્ઘા વૃદ્ધા પિપીલિકાઃ ।
ચતસૃણાં વિવૃતીના મન્તરં માત્રિકં ભવેત્

અર્દ્ધમાત્રિકમન્યેષામન્યેષામણુમાત્રિકમ્

આપદ્યતે મકારો રેફોષ્મસુ પ્રત્યયે ઽપ્યનુસ્વારમ્ ।
પવેષુ પરસવર્ણં સ્પર્શેષુ ચોત્તમાપતિમ્

નકારાન્તે પદા પૂર્વે સ્વરે ચ પરતઃ સ્થિતે ।
અકારં રક્તમિત્યાહુસ્તકારેણ તુ રજ્યતે

નકારાન્તે પદે પૂર્વે વ્યઞ્જનૈશ્ચ યવોહિષુ ।
અર્દ્ધમાત્રા તુ પૂર્વસ્ય રજ્યતે ત્વણુમાત્રયા

નકારસ્વરસંયુક્તશ્ચતુર્યુક્તો વિધીયતે ।
રેફો રઙ્ગશ્ચ લોપશ્ચ સાનુસ્વરો ઽપિ વા ક્વચિત્

હૃદયાદુત્તિષ્ટતેરઙ્ગઃ કાંસ્યેન તુ સમન્વિતઃ ।
મૃદુશ્ચૈવ દ્વિમાત્રશ્ચ દધન્વાં ઇતિ નિદર્શનમ્

યથા સૌરાષ્ટ્રિકા નારી અરાં ઇત્યભિભાષતે ।
એવં રઙ્ગઃ પ્રયોક્તવ્યો નારદૈતન્મતં મમ

સ્વરા ગડદબાશ્ચૈવ ઙણનમાઃ સહોષ્મભિઃ ।
ચતુર્ણાં પદજાતીનાં પદાન્તા દશ કીર્તિતાઃ

સ્વર ઉચ્ચઃ સ્વરો નીચઃ સ્વરઃ સ્વરિત એવ ચ ।
વ્યઞ્જના ન તુ વર્તન્તે યત્ર તિષ્ટતિ સ સ્વરઃ

સ્વરપ્રધાનં ત્રૈસ્વર્યમાચાર્યાઃ પ્રતિજાનતે ।
મણિવદ્વ્યઞ્જનં વિદ્યાત્સૂત્ર વઞ્ચ સ્વરં વિદુઃ

દુર્બલસ્ય યથા રાષ્ટ્રં હરતે બલવાન્નૃપઃ ।
દુર્બલં વ્યજનં તદ્વદ્ધરેત બલવાન્સ્વરઃ

ઉભાવશ્ચ વિવૃત્તિશ્ચ શષસારેફ એવ ચ ।
જિહ્વામૂલમુપધ્મા ચ ગતિરષ્ટવિધોષ્મણઃ

સ્વરપ્રત્યયાવિવૃતિઃ સંહિતાયાં તુ યા ભવેત્ ।
વિસર્ગસ્તત્ર મન્તવ્યરતાલવ્યશ્ચાત્ર જાયતે

સંધ્યક્ષરે પરે સંધૌ પ્રાપ્તસુપ્તૌ યવૌ યદિ ।
વ્યઞ્જનાખ્યા વિવૃત્તિસ્તુ સ્વરાખ્યા પ્રતિસંહિતા

ઊષ્માન્તં વિરતે યત્ર સંભાવો ભવતિ ક્વચિત્ ।
વિવૃત્તિર્યા ભવેત્તત્ર સ્વરાખ્યાં તાં વિનિર્દ્દિશેત્

યદ્યોભાવપ્રસંધાનમૃકારાદિપરં પદમ્ ।
સ્વરાન્તં તાદૃશં વિદ્યાદ્યદન્યવ્દ્યક્તમૂષ્મણઃ

પ્રથમા ઉત્તમાશ્ચૈવ પદાન્તેષુ યદિ સ્થિતાઃ ।
દ્વિતીયં સ્થાનમાપન્નાઃ શષસપ્રત્યયા યદિ

પ્રથમાનૂષ્મસંયુક્તાન્ દ્વિતીયાનિવ દર્શયેત્ ।
ન ચૈતાન્પ્રતિજાનીયાદ્યથા મત્સ્યઃ ક્ષુરોપ્સરાઃ

છન્દોમાનં ચ વૃત્તં ચ પાદસ્થાનં ત્રિકારણમ્ ।
ઋચઃ સ્વચ્છન્દવૃત્તાસ્તુ પાદાસ્ત્વક્ષરમાનતઃ

ઋગ્વર્ય્યાન્ સ્વરભક્તિં ચ છન્દોમાનેન નિર્દ્દિશેત્ ।
પ્રત્યયેત સહારેફમિમીતે સ્વરભક્તયા

ઋવર્ણે તુ પૃથગ્રેફઃ પ્રત્યયસ્તુ વૃથા ભવેત ।
વિદ્યાલ્લઘુમૃકારં તુ યદિ તૂષ્માણસંયુતઃ

ઊષ્મણૈવ હિ સંયુક્ત ઋકારો યત્ર પીડ્યતે ।
ગુરુવર્ણઃ સ વિજ્ઞેયસ્તૃચં ચાત્ર નિદર્શનમ્

ઋષભં ચ ગૃહીતં ચ બૃહસ્પતિં પૃથિવ્યાં ચ ।
નિરૃતિપઞ્ચમા હ્યત્ર ઋકારા નાત્ર સંશયઃ

શષસહ રાદૌ રેફઃ સ્પરભક્તિર્જાયતે દ્વિપદસંધૌ ।
ઇઉવર્ણાભ્યાં હીના ક્વચિદેકપદાક્રમવિયુક્તા

સ્વરભક્તિર્દ્વિધા પ્રોક્તાઋકારે રેફ એવ ચ ।
સ્વરોદા વ્યઞ્જનોદા ચ વિહિતાક્ષરચિન્તકૈઃ

શષસેષુ સ્વરોદયાં હકારે વ્યઞ્જનોદયામ્ ।
શષસેષુ વિવૃતાં તુ હકારે સંવૃતાં વિદુઃ

સ્વરભક્તિં પ્રયુઞ્જાન સ્રીન્દોષાન્પરિવર્જયેત્ ।
ઇકારં ચાપ્યુકારં ગ્રસ્તદોષં તથૈવ ચ

સંયોગપરં છપરં વિસર્જનીયં દ્વિમાત્રકં ચૈવ ।
અથ સાન્તિક ચ નઙ્મસાનુસ્વારં ઘુટતં ચ

યસ્યાઃ પાદઃ પ્રથમો દ્વાદશમાત્રસ્તથા તૃતીયો ઽપિ ।
અષ્ટાદશો દ્વિતીયઃ સમાપન્નઃ પઞ્ચદશમાત્રઃ ।
યસ્યા લક્ષણમુક્તં યા ત્વન્યા સા સ્મૃતા વિપુલા

અક્ષરાણાં લઘુહ્રસ્વમસંયોગપરં યદિ ।
તત્સંયોગોત્તરં વિદ્યાદ્ગુરુદાર્ઘાક્ષરાણિ તુ

વિવૃત્તિર્ યત્ર દૃશ્યતે સ્વારસ્યૈવાગ્રતઃ સ્થિતઃ

ગુરુસ્વારઃ સવિજ્ઞેયઃ ક્ષૈપ્રસ્તત્ર ન વિદ્યતે ॥અ
અષ્ટપ્રકારં વિજ્ઞેયં પદાનાં સ્વરલક્ષણમ્

અન્તો દાત્તમાદ્યુદાત્તમુદાત્તમનુદાત્તં નીચસ્વરિતમ્ ।
મધ્યોદાત્તં સ્વરિતં દ્વિરુદાત્તમિત્યેતા અષ્ટૌ પદસંજ્ઞાઃ

અગ્નિઃ સોમઃ પ્રવો વીર્યં હવિષા સ્વર્વનસ્પતિઃ ।
અન્તર્મધ્યમયોતામ્યુદમનુનિપાત્ય આદ્યાત્સ્વરિતમુપસર્ગે દ્વિર્ન્નીચમાખ્યાત ઇતિ સ્વરિતાત્પરાણિ યાનિ સ્યુર્દ્ધારાપક્ષરાણિ તુ ।
સર્વાણિ પ્રચયસ્થાન્યુપોદાત્તં નિહન્યતે

પ્રચયો યત્ર દૃશ્યેત તત્ર હન્યાત્સ્વરં બુધઃ ।
સ્વરિતઃ કેવલો યત્ર મૃદુસ્તત્ર નિપાતયેત્

પઞ્ચવિધમાચાર્યકં નામ સુખં ન્યાસઃ કરણં પ્રતિજ્ઞોચ્ચારણા ।
અત્રોચ્યતે શ્રેયઃ ખલુ વૈશ્યાઃ પ્રતિજ્ઞાતોચ્ચારણા યસ્ય કસ્યચિદ્વર્ણસ્ય કરણં નોપલભ્યતે પ્રતિજ્ઞા તત્ર વોઢવ્યાકરણં હિ તદાત્મકમ્

તુંબુરુભવદ્વિશિષ્ટવિશ્વાવસ્વાદયશ્ચ ગન્ધર્વાઃ ।
સામસુ નિભૃતં કરણં સ્વરસૌક્ષ્મ્યાન્નૈવ જાનીયુઃ

કૌક્ષેયાગ્નિં સદા રક્ષેદશ્રીપાદર્શનં હેતુમ્ ।
જીર્ણો હારઃ પ્રબુદ્ધઃ ખલૂષસિન્બ્રહ્મ ચિન્તયેત્

શરદ્વિષુવતોતીતાદુષસ્યુત્થાનમિષ્યતે ।
યાવદ્વાસંતિકી રાત્રિર્મધ્યમા પર્યુપસ્થિતા

આમ્રપાલાશબિલ્વાનામપામાર્ગશિરીષયોઃ ।
વાગ્યતઃ પ્રાતરુત્થાય ભક્ષયેદ્દ્વતધાવનમ્

ખાદિરશ્ચ કદમ્બશ્ચ કરવીરકરઞ્જયોઃ ।
સર્વે કણ્ટકિનઃ પુણ્યાઃ ક્ષીરિણશ્ચ યશસ્વિનઃ

તેનાસ્ય કરણે સૌક્ષ્મ્યં માધુર્યં ચોપ જાયતે ।
વર્ણાંશ્ચ કુરુતે સમ્યક્પ્રાચીનૌદવતિર્યથા

ત્રિફલાં લવણાખ્યેન ભક્ષયેચ્છિષઅયકઃ સદા ।
અગ્નિમેધાજનન્યેષા સ્વરવર્ણકરી તથા

કૃત્વા ચાવશ્યકાન્ધર્માઞ્જાઠરં પર્યુપાસ્ય ચ ।
પીત્વા મધું ઘૃતં ચૈવ શુચિર્ભૂત્વા તતો વદેત્

મન્દ્રેણોપક્રમેત્પૂર્વં સર્વશાખાસ્વયં વિધિઃ ।
સપ્તમન્ત્રાનતિક્રમ્ય યથેષ્ટાં વાચમુત્સૃજેત્

ન તાં સમીરયેદ્વાચં ન પ્રાણમુપરોધયેત્ ।
પ્રાણાનામુપરોધેન વૈસ્વર્યં ચોપજાયતે ।
સ્વરવ્યણ્ડજનમાધુર્યં લુપ્યતે નાત્ર સંશયઃ

કુતીર્થાદાગતં દગ્ધમપવર્ણૈશ્ચ ભક્ષિતમ્
ન તસ્ય પરિમોક્ષો ઽસ્તિ પાપાહેરિવ કિલ્બિષાત્

સુતીર્થાદાગતં જગ્ધું સ્વામ્નાતં સુપ્રતિષ્ટિતમ્ ।
સુસ્વરેણ સ્વવક્રેણ પ્રયુક્તં બ્રહ્મ રાજતિ
ન તકાલો ન લંબોષ્ટો ન ચ સર્વાનુનાસિકઃ

ગદ્ગદો બદ્ધજિહ્વશ્ચ પ્રયોગાન્વક્તુમર્હતિ

એકચિત્તો નિરુદ્ધાન્તઃ સ્નાતો ગાનવિવર્જ્જિતઃ ।
સ તુ વર્ણાન્પ્રયુઞ્જીત દેતોષ્ઠં યસ્ય શોભનમ્

પઞ્ચવિદ્યાં ન ગૃહ્ણન્તિ ચણ્ડા સ્તબ્ધાશ્ચ યે નરાઃ ।
અલસાશ્ચ સરોગાશ્ચ યેષાં ચ વિસૃતં મનઃ

શનૈર્વિદ્યાં શનૈરર્થાનારોહેત્પર્વતં શનૈઃ ।
શનૈરધ્વસુ વર્તેત યોજનાન્ન પરં વ્રજેત્

યોજનાનાં સહસ્રં તુ શનૈર્યાતિ પિપીલિકા ।
અગચ્છન્વૈનતેયો ઽપિ પદમેકં ન ગચ્છતિ

નહિ પાપહતા વાણી પ્રયોગાન્વક્તુમર્હતિ ।
બધિરસ્યેવ જલ્પસ્ય વિદગ્ધા વામલોચના

ઉપાંશુચરિતં ચૈવ યો ઽધીતે વિત્રસન્નિવ ।
અપિ રૂપસહસ્રેષુ સંદેહેષ્વેવ વર્તતે

પુસ્તકપ્રત્યયાધીતં નાધીતં ગુરુસન્નિધૌ ।
રાજતે ન સભામધ્યેજારગર્ભેવ કામિની

અઞ્જનસ્ય ક્ષયં દૃષ્ટ્વા વલ્મીકસ્ય તુ સંચયમ્ ।
અવન્ધ્યં દિવસં કુર્યાદ્દાનાધ્યયનકર્મસુ

યત્કીટૈઃ પાંશુભિઃ શ્લક્ષ્ણૈર્વલ્મીકઃ ક્રિયતે મહાન્ ।
ન તત્ર બલસામર્થ્યમુદ્યોગસ્ગતત્ર કારણમ્

સહસ્રગુણિતા વિદ્યા શતશઃ પરિકીર્તિતા ।
આગમિષ્યતિ જિહ્વાગ્રે સ્થલાન્નિમ્નમિવોદકમ્

હયનામિવ જાત્યાનામર્દ્ધરાત્રાર્દ્ધશાયિનામ્ ।
નહિ વાદ્યાર્થિનાં નિદ્રા ચિરં નેત્રેષુ તિષ્ટતિ

ન ભોજનબિલંવી સ્યાન્ન ચ નારીનિવન્ધનઃ ।
સમુદ્રમપિ વિદ્યાર્થી વ્રજેદ્ગરુડહંસવત્

અહિરિવ ગણાદ્ભિતઃ સાહિત્યાન્નરકાદિવ ।
રાક્ષસીભ્ય ઇવ સ્રિભ્યઃ સ વિદ્યામધિગચ્છતિ

ન શઠાઃ પ્રાન્પુવન્ત્યર્થાન્ન ક્લિબા ન ચ માનિનઃ ।
ન ચ લોકરવા દીના ન ચ સ્વસ્વપ્રતીક્ષકાઃ

યથા ખનનન્ખનિત્રેણ ભૂપલં વારિ વિન્દતિ ।
એવં ગુરુગતાં વિદ્યાં શૂશ્રૂષુરધિગચ્છતિ

ગુરુશુશ્રૂષયા વિદ્યા પુષ્કલેન ધનેન વા ।
અથવા વિદ્યયા વિદ્યા હ્યન્યથા નોપપદ્યતે

શુશ્રૂષારહિતા વિદ્યા યદ્યપિ મેધાગુણૈઃ સમુપયાતિ ।
વન્ધ્યેવ યૌવનવતી ન તસ્ય સાફલ્યવતિ ભવતિ

ઇતિ દિઙ્માત્રમુદ્દિષ્ટં શિક્ષાગ્રન્થં મયા તવ ।
જ્ઞાત્વા વેદાઙ્ગમાદ્યં તુ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે