નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.48

ઇતિ શ્રૂબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે દ્વિતીયપાદે સપ્તચત્વારિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ
શ્રુતં મયા મહામાગ તાપત્રયચિકિત્સિતમ્ ।
તથાપિ મે મનો ભ્રાન્તં ન સ્થિતિં લભતેંઽજસા

આત્મવ્યતિક્રમં બ્રહ્મન્દુર્જનાચરિતં કથમ્ ।
સોઢું શક્યેત મનુજૈસ્તન્મમાખ્યાહિ માનદ

સૂત ઉવાચ
તચ્છ્રૃત્વા નારદેનોક્તં બ્રહ્મપુત્રઃ સનન્દનઃ ।
ઉવાચ હર્ષસંયુક્તઃ સ્મરન્ભઘરતચેષ્ટિતમ્

સનન્દન ઉવાચ
અત્ર તે કથયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
યં શ્રુત્વા ત્વન્મનો ભ્રાન્તમાસ્થાનં લભતે ભૂશમ્

આસીત્પુરા મુનિશ્રેષ્ઠ ભરતો નામ ભૂપતિઃ ।
આર્ષભો યસ્ય નામ્નેદં ભારતં ખણ્ડમુચ્યતે

સ રાજા પ્રાપ્તરાજ્યસ્તુ પિતૃપૈતામહં ક્રમાત્ ।
પાલયામાસ ધર્મેણ પિતૃબદ્રઞ્જયન્ પ્રજાઃ

ર્દ્દજે ચ વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્ભગવન્તમધોક્ષજમ્ ।
સર્વદેવાત્મકં ધ્યાયન્નાનાકર્મસુ તન્મતિઃ

તતઃ સમુત્પાદ્ય સુતાન્વિરક્તો વિષયેષુ સઃ ।
મુક્ત્વા રાજ્યં યયૌ વિદ્વાન્પુલસ્ત્યપુહાશ્રમમ્

શાલગ્રામં મહાક્ષેત્રં મુમુક્ષુજનસેવિતમ્ ।
તત્રાસૌ તાપસો તાપસો ભૂત્વા વિષ્ણોરારાધનં મુને

ચકાર ભક્તિભાવેન યથાલબ્ધસપર્યયા ।
નિત્યં પ્રાતઃ સમાપ્લુત્ય નિર્મલે ઽભલિ નારદ

ઉપતિષ્ટેદ્રવિં ભક્ત્યા ગૃણન્બ્રહ્માક્ષરં પરમ્ ।
અથાશ્રમે સમાગત્ય વાસુદેવં જગત્પતિમ્

સમાહૃતૈઃ સ્વયં દ્રવ્યૈઃ સમિત્કુશમૃદાદિભિઃ ।
ફલૈઃ પુષ્પૈંસ્તથા પત્રૈસ્તુલસ્યાઃ સ્વચ્છવારિભિઃ

પૂજયન્પ્રયતો ભૂત્વા ભક્તિપ્રસરસંપ્લુતઃ ।
સચૈકદા મહાભાગઃ સ્નાત્વા પ્રાતઃ સમાહિતઃ

ચક્રનદ્યાં જપંસ્તસ્થૌ મુહુર્તત્રયમંબુનિ ।
અથાજગામ તત્તીરં જલં પાતું પિપાસિતા

આસન્નપ્સવા બ્રહ્મન્નૈકૈવ હિણી વનાત્ ।
તતઃ સમભવત્તત્ર પીતપ્રાયે જલે તયા

સિંહસ્ય નાદઃ સુમહાન્ સર્વપ્રાણિભયઙ્કરઃ ।
તતઃ સા સિંહસન્નાદાદુત્પ્લુતા નિમ્નગાતટમ્

અત્યુઞ્ચારોહણેનાસ્યા નદ્યાં ગર્ભઃ પપાત હ ।
તમુહ્યમાનં વેગેન વીચિમાલાપરિપ્લુતમ્

જગ્રાહ ભરતો ગર્ભાત્પતિતં મૃગપોતકમ્ ।
ગર્ભપ્રચ્યુતિદુઃખેન પ્રોત્તુઙ્ગાક્રણેન ચ

મુનીન્દ્ર સા તુ હરિણી નિપપાત મમાર ચ ।
હરિણીં તાં વિલોક્યાથ વિપન્નાં નૃપતાપસઃ

મૃગપોતં સમાગૃહ્ય સ્વમાશ્રમમુપાગતઃ ।
ચકારાનુદિનં ચાસૌ મૃગપોતસ્ય વૈ નૃપઃ

પોષણં પુષ્યમાણશ્ચ સ તેન વવૃધે મુને ।
ચચારાશ્રમપર્યન્તં તૃણાનિ ગહનેષુ સઃ

દૂરં ગત્વા ચ શાર્દૂલત્રાસાદભ્યાયયૌ પુનઃ ।
પ્રાતર્ગત્વાદિદૂરં ચ સાયમાયાત્યથાશ્રમમ્

પુનશ્ચ ભરતસ્યાભૂદાશ્રમસ્યોટજાન્તરે ।
તસ્યતસ્મિન્મૃગે દૂરસમીપપરિવર્તિનિ

આસીઞ્ચેતઃ સમાસક્તં ન તથા હ્યચ્યુતે મુને ।
વિમુક્તરાજ્યતનયઃ પ્રોજ્ઝિતાશેષબાન્ધવઃ

મમત્વ સ ચકારોઞ્ચૈસ્તસ્મિન્હરિણપોતકે ।
કિં વૃકૈભક્ષિતો વ્યાઘ્નૈઃ કિં સિંહેન નિપાતિતઃ

ચિરાયમાણે નિષ્કાન્તે તસ્યાસીદિતિ માનસમ્ ।
પ્રીતિપ્રસન્નવદનઃ પાર્શ્વસ્થે ચાભવન્મૃગે

સમાધિભઙ્ગસ્તસ્યાસીન્મમત્વાકૃષ્ટમાનસઃ ।
કાલેન ગચ્છતા સો ઽથ કાલં ચક્રે મહીપતિઃ

પિતેવ સાસ્ત્રં પુત્રેણ મૃગપોતેન વીક્ષિતઃ ।
મૃગમેવ તદાદ્રાક્ષીત્ત્યજન્પ્રાણાનસાવપિ

મૃગો બભૂવ સ મુને તાદૃશીં ભાવનાં ગતઃ ।
જાતિ સ્મરત્વાદુદ્વિગ્નઃ સંસારસ્ય દ્વિજોત્તમ

વિહાય માતરં ભૂયઃ શાલગ્રામમુપાયયૌ ।
શુષ્કૈસ્તૃણૈસ્તથા પર્ણૈઃ સ કુર્વન્નાત્મપોષણમ્

મૃગત્વહેતુભૂતસ્ય કર્મણો નિષ્કૃતિં યયૌ ।
તત્ર ચોત્સૃષ્ટદેહો ઽસૌ જજ્ઞે જાતિસ્મરો દ્વિજઃ

સદાચારવતાં શુદ્ધે યાગિનાં પ્રવરે કુલે ।
સર્વવિજ્ઞાન સંપન્નઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વવિત્

અપશ્યત્સ મુનિશ્રેષ્ઠઃ સ્વાત્માનં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ।
આત્મનોધિગતજ્ઞાનાદ્દ્વેવાદીનિ મહામુને

સર્વભૂતાન્યભે દેન દદર્શ સ મહામતિઃ ।
ન પપાઠ ગુરુપ્રોક્તં કૃતોપનયનઃ શ્રુતમ્

ન દદર્શ ચ કર્માણિ શાસ્ત્રાણિ જગૃહે ન ચ ।
ઉક્તો ઽપિ બહુશઃ કિઞ્ચિજ્જણ્ડ વાક્યમભાષત

તદપ્યસંસ્કારગુણં ગ્રામભાષોક્તિસંયુતમ્ ।
અપદ્ધસ્તવપુઃ સો ઽપિ મલિનાંબરધૃઙ્ મુને

ક્લિન્નદન્તાન્તરઃ સર્વૈઃ પરિભૂતઃ સ નાગરૈઃ ।
સંમાનેન પરાં હાનિં યોગર્દ્ધેઃ કુરુતે યતઃ

જનેનાવમતો યોગી યોગસિદ્ધિં ચ વિન્દતિ ।
તસ્માઞ્ચરેત વૈ યોગી સતાં ધર્મમદૂષયન્

જના યથાવમન્યેયુર્ગચ્છેયુર્નૈવ સંગતિમ્ ।
હિરણ્યગર્ભવચનં વિચિન્ત્યેત્થં મહામતિઃ

આત્માનં દર્શયામાસ જડોન્મત્તાકૃતિં જને ।
ભુઙ્ક્તે કુલ્માષવટકાન્ શાકં ત્રન્યફલં કણાન્

યદ્યદાપ્નોતિ સ બહૂનત્તિ વૈ કાલસંભવમ્ ।
પિતર્યુપરતે સો ઽથ ભ્રાતૃભ્રાતૃવ્યબાન્ધવૈઃ

કારિતઃ ક્ષેત્રકર્માદિ કદન્નાહારપોષિતઃ ।
સરૂક્ષપીનાવયવો જડકારી ચ કર્મણિ

સર્વલોકોપકરણં બભૂવાહારવેતનઃ ।
તં તાદૃશમસંસ્કારં વિપ્રાકૃતિવિચેષ્ટિતમ્

ક્ષત્તા સૌવીરરાજ્યસ્ય વિષ્ટિયોગ્યમમન્યત ।
સ રાજા શિબિકારૂઢો ગન્તું કૃતમતિર્દ્વિજ

બભૂવેક્ષુમતીતીરે કપિલર્ષેર્વરાશ્રમમ્ ।
શ્રેયઃ કિમત્ર સંસારે દુઃખપ્રાયે નૃણામિતિ

પ્રષ્ટું તં મોક્ષધર્મજ્ઞં કપિલાખ્યં મહામુનિમ્ ।
ઉવાહ શિબિકામસ્ય ક્ષત્તુર્વચનચોદિતઃ

નૃણાં વિષ્ટિગૃહીતાનામન્યેષાં સો ઽપિ મધ્યગઃ ।
ગૃહીતો વિષ્ટિના વિપ્ર સર્વજ્ઞાનૈકભાજનમ્

જાતિસ્મરો ઽસૌ પાપસ્ય ક્ષયકામ ઉવાહ તામ્ ।
યયૌ જડગતિસ્તત્ર યુગમાત્રાવલોકનમ્

કુર્વન્મતિમતાં શ્રેષ્ઠસ્તે ત્વન્યે ત્વરિતં યયુઃ ।
વિલોક્ય નૃપતિઃ સો ઽથ વિષમં શિબિકાગતમ્

કિમેતદિત્યાહ સમં ગમ્યતાં શિબિકાવહાઃ ।
પુનસ્તથૈવ શિબિકાં વિલોક્ય વિષમાં હસન્

નૃપઃ કિમે ઽતદિત્યાહ ભવદ્ભિર્ગમ્યતે ઽન્યથા ।
ભૂપતેર્વદતસ્તસ્ય શ્રુત્વેત્થં બહુશો વચઃ ।
શિબિકાવાહકાઃ પ્રોચુરયં યાતીત્યસત્વરમ્

રાજોવાચ
કિં શ્રાન્તો ઽસ્યલ્પમધ્વાનં ત્વયોઢા શિબિકા મમ ।
કિમાયાસસહો ન ત્વં પીવા નાસિ નિરીક્ષ્યસે

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
નાહં પીવા ન ચૈવોઢા શિબિકા ભવતો મયા ।
ન શ્રાન્તો ઽસ્મિ ન ચાયાસો વોઢાન્યો ઽસ્તિ મહીપતે

રાજોવાચ
પ્રત્યક્ષં દૃશ્યતે પીવાત્વદ્યાપિ શિબિકા ત્વયિ ।
શ્રમશ્ચ ભારો દ્વહને ભવત્યેવ હિ દેહિનામ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
પ્રત્યક્ષં ભવતા ભૂપ યદ્દૃષ્ટં મમ તદ્વદ ।
બલવાનબલશ્ચેતિ વાચ્યં પશ્ચાદ્વિશેષણમ્

ત્વયોઢા શિબિકા ચેતિ ત્વય્યદ્યાપિ ચ સંસ્થિતા ।
મિથ્યા તદપ્યત્ર ભવાન્ શૃણોતુ વચનં મમ

ભૂમૌ પાદયુગં ચાથ જઙ્ઘે પાદદ્વયે સ્થિતે ।
ઊરુ જઙ્ઘાદ્વયાવસ્થૌ તદાધારં તથોદરમ્

વક્ષસ્થલં તથા બાહૂ સ્કન્ધૌ ચોદરસંસ્થિતૌ ।
સ્કન્ધાશ્રિતયેં શિબિકા મમાધારો ઽત્ર કિઙ્કૃતઃ

શિબિકાયાં સ્થિતં ચેદં દેહં ત્વદુપલક્ષિતમ્ ।
તત્ર ત્વમહમપ્યત્રેત્યુચ્યતે ચેદમન્યથા

અહં ત્વં ચ તથાન્યે ચ ભૂતૈરુહ્યાશ્ચ પાર્થિવ ।
ગુણપ્રવાહપતિતો ભૂતવર્ગો ઽપિ યાત્યયમ્

કર્મવશ્યા ગુણશ્ચૈતે સત્ત્વાદ્યાઃ પૃથિવીપતે ।
અવિદ્યાસંચિતં કર્મતશ્ચાશેષેષુ જન્તુષુ

આત્મા શુદ્ધો ઽક્ષરઃ શાન્તો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતે પરઃ ।
પ્રવૃદ્ધ્યપચયૌ ન સ્ત એકસ્યાખિલજન્તુષુ

યદા નોપચયસ્તસ્ય નચૈવાપચયો નૃપ ।
તદાપિ બાલિશો ઽસિ ત્વં કયા યુક્ત્યા ત્વયેરિતમ્

ભૂપાદજઙ્ઘાકટ્યૂરુજઠરાદિષુ સંસ્થિતા ।
શિબિકેયં યદા સ્કન્ધે તદા ભારઃ સમસ્ત્વયા

તથાન્યજન્તુભિર્ભૂપ શિબિકોઢાન કેવલમ્ ।
શૈલદ્રુમગૃહોત્થો ઽપિ પૃથિવીસંભવો ઽપિ ચ

યથા પુંસઃ પૃથગ્ભાવઃ પ્રાકૃતૈઃ કરણૈર્નૃપ ।
સોઢવ્યઃ સુમહાન્ભારઃ કતમો નૃપ તે મયા

યદ્દ્રવ્યો શિબિકા ચેયં તદ્દ્રવ્યો ભૂતસંગ્રહઃ ।
ભવતો મે ઽખિલસ્યાસ્ય સમત્વેનોપબૃંહિતઃ

સનન્દન ઉવાચ
એવમુક્ત્વાભવંન્મૌની સ વહઞ્શિબિકાં દ્વિજઃ ।
સો ઽપિ રાજાવતીર્યોર્વ્યાં તત્પાદૌ જગૃહે ત્વરન્

રાજોવાચ
ભો ભો વિસૃજ્ય શિબિકાં પ્રસાદં કુરુ મે દ્વિજ ।
કથ્યતાં કો ભવાનત્ર જાલ્મરુપધરઃ સ્થિતઃ

યો ભવાન્યદપત્યં વા યદાગમનકારણમ્ ।
તત્સર્વં કથ્યતાં વિદ્વન્મહ્યં શુશ્રૂષવે ત્વયા

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
શ્રૂયતાં કો ઽહમિત્યેતદ્વક્તું ભૂપ ન શક્યતે ।
ઉપયોગનિમિત્તં ચ સર્વત્રાગમનક્રિયા

સુખદુઃખોપભોગૌ તુ તૌ દેહાદ્યુપપાદકૌ ।
ધર્માધર્મોદ્ભવૌ ભોક્તું જન્તુર્દેહાદિમૃચ્છતિ

સર્વસ્યૈવ હિ ભૂપાલ જન્તોઃ સર્વત્ર કારણમ્ ।
ધર્માધર્મૌં યતસ્તસ્માત્કારણં પૃચ્છ્યતે કુતઃ

રાજોવાચ
ધર્માધર્મૌં ન સંદેહઃ સર્વકાર્યેષુ કારણમ્ ।
ઉપભોગનિમિત્તં ચ દેહાદ્દેહાન્તરાગમઃ

યત્ત્વેતદ્ભવતા પ્રોક્તં કો ઽહમિત્યેતદાત્મનઃ ।
વક્તું ન શક્યતે શ્રોતું તન્મમેચ્ચા પ્રવર્તતે

યો ઽસ્તિ યો ઽહમિતિ બ્રહ્મન્કથં વક્તું ન શક્યતે ।
આત્મન્યેવ ન દોષાય શબ્દો ઽહમિતિ યો દ્વિજા

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
શબ્દો ઽહમિતિ દોષાય નાત્મન્યેવં તથૈવ તત્ ।
અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનં શબ્દો વા શ્રુતિલક્ષણઃ

જિહ્વા બ્રવીત્યહમિતિ દન્તૌષ્ટતાલુક નૃપ ।
એતેનાહં યતઃ સર્વે વાઙ્નિષ્પાદનહેતવઃ

કિં હેતુભિર્વદૂત્યેષા વાગેવાહમિતિ સ્વયમ્ ।
તથાપિ વાગહમેદ્વક્તુમિત્થં ન યુજ્યતે

પિણ્ડઃ પૃથગ્યતઃ પુંસઃ શિરઃપાણ્યાદિલક્ષણઃ ।
તતો ઽહમિતિ કુત્રૈનાં સંજ્ઞાં રાજન્કરોમ્યહમ્

યદ્યન્યો ઽસ્તિ પરઃ કો ઽપિ મત્તઃ પાર્થિવસત્તમ્ ।
ન દેહો ઽહમયં ચાન્યે વક્તુમેવમપીષ્યતે

યદા સમસ્તદેહેષુ પુમાનેકો વ્યવસ્થિતઃ ।
તદદા હિ કો ભવાન્કો ઽહમિત્યેતદ્વિફલં વચઃ

ત્વં રાજા શિબિકા ચેયં વયં વાહાઃ પુરઃ સરાઃ ।
અયં ચ ભવતો લોકો ન સદેતન્નૃપોચ્યતે

વૃક્ષાદ્દારુ તતશ્ચેયં શિબિકા ત્વદધિષ્ટિતા ।
ક્વ વૃક્ષસંજ્ઞા વૈ તસ્યા દારુસંજ્ઞાથવા નૃપ

વૃક્ષારૂઢો મહારાજો નાયં વદતિ તે જનઃ ।
ન ચ દારુણિ સર્વસ્ત્વાં બ્રવીતિ શિબિકાગતમ્

શિબિકાદારુસંઘાતો સ્વનામસ્થિતિસંસ્થિતઃ ।
અન્વિષ્યતાં નૃપશ્રેષ્ઠાનન્દદાશિબિકા ત્વયા

એવં છત્રં શલાકાભ્યઃ પૃથગ્ભાવો વિમૃશ્યતામ્ ।
ક્વ જાતં છત્રમિત્યેષ ન્યાયસ્ત્વયિ તથા મયિ

પુમાન્સ્ત્રી ગૌરજા બાજી કુઞ્જરો વિહગસ્તરુઃ ।
દેહેષુ લોકસંજ્ઞેયં વિજ્ઞેયા કર્મહેતુષુ

પુમાન્ન દેવો ન નરો ન પશુર્ન ચ પાદપઃ ।
શરીરાકૃતિભેદાસ્તુ ભૂપૈતે કર્મયોનયઃ

વસ્તુ રાજેતિ યલ્લેકે યઞ્ચ રાજભટાત્મકમ્ ।
તથાન્યશ્ચ નૃપેત્થં તન્ન સત્યં કલ્પનામયમ્

યસ્તુ કાલાન્તરેણાપિ નાશસંજ્ઞામુપૈતિ વૈ ।
પરિણામાદિસંભૂતં તદ્વસ્તુ નૃપ તઞ્ચ કિમ્

ત્વં રાજા સર્વસોકસ્ય પિતુઃ પુત્રો રિપો રિપુઃ ।
પત્ન્યાઃ પતિઃ પિતા સૂનોઃ કસ્ત્વં ભૂપ વદામ્યહમ્

ત્વં કિમેતચ્ચિરઃ કિં તુ શિરસ્તવ તથો દરમ્ ।
કિમુ પાદાદિકં ત્વેતન્નૈવ કિં તે મહીપતે

સમસ્તાવયવેભ્યસ્ત્વં પૃથગ્ભૂતો વ્યવસ્થિતઃ ।
કો ઽહમિત્યત્ર નિપુણં ભૂત્વા ચિન્તય પાર્થિવ

એવં વ્યવસ્થિતે તત્ત્વે મયાહમિતિ ભાવિતુમ્ ।
પૃથકૂચરણનિષ્પાદ્યં શક્યં તુ નૃપતે કથમ્