નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.47

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને દ્વિતીયપાદે ષટ્ચત્વારિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ
સનન્દન ઉવાચ
એતદધ્યાત્મમાનાઢ્યં વચઃ કેશિધ્વજસ્ય સઃ ।
ખાણ્ડિક્યો ઽમૃતવચ્છ્રત્વા પુનરાહ તમીરયન્

ખાણ્ડિક્ય ઉવાચ
તદ્ બ્રૂહિ ત્વં મહાભાગ યોગં યોગવિદુત્તમ ।
વિજ્ઞાતયો ગશાસ્ત્રાર્થસ્ત્વમસ્યાં નિમિસંતતૌ

કેશિધ્વજ ઉવાચ
યોગસ્વરૂપં ખાણ્ડિક્ય શ્રૂયતાં ગદતો મમ ।
યત્ર સ્થિતો ન ચ્યવતે પ્રાપ્ય બ્રહ્મલયં મુનિઃ

મન એવ મનુષ્યાણાં કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ ।
બન્ધસ્ય વિષયાસંગિ મુક્તેર્નિર્વિષયં તથા

વિષયેભ્યઃ સમાહૃત્ય વિજ્ઞાનાત્મા બુધો મનઃ ।
ચિન્તયેન્મુક્તયે તેન બ્રહ્મભૂતં પરેશ્વરમ્

આત્મભાવં નયેત્તેન તદ્બ્રીહ્યધ્યાપનં મનઃ ।
વિકાર્યમાત્મનઃ શક્ત્યા લોહમાકર્ષકો યથા

આત્મપ્રયત્નસાપેક્ષા વિશિષ્ટા યા મનોગતિઃ ।
તસ્યા બ્રહ્મણિ સંયોગો યોગ ઇત્યભિધીયતે

એવમત્યન્તવૈશિષ્ટ્યયુક્તધર્મોપલક્ષણમ્ ।
યસ્ય યોગઃ સ વૈ યોગી મુમુક્ષુરમિધીયતે

યોગયુક્ પ્રથમં યોગી યુઞ્જમાનો ઽભિધીયતે ।
વિનિષ્યન્નસમાધિસ્તુ પરબ્રહ્મોપલબ્ધિમાન્

યદ્યન્તરાયદોષેણ દૂષ્યતે નાસ્ય માનસમ્ ।
જન્માન્તરૈરભ્યસનાન્મુક્તિઃ પૂર્વસ્ય જાયતે

વિનિષ્પન્નસમાધિસ્તુ મુક્તિસ્તત્રૈવ જન્મનિ ।
પ્રાપ્નોતિ યોગી યોગાગ્નિદગ્ધકર્મચયો ઽચિરાત્

બ્રહ્મચર્યમહિંસાં ચ સત્યાસ્તેયાપરિગ્રહાન્ ।
સેવેત યોગી નિષ્કામો યિગિતાં સ્વમનો નયન્

સ્વાધ્યાયશૌચસંતોષતપાંસિ નિયમાન્યમાન્ ।
કુર્વ્વીત બ્રહ્મણિ તથા પરિસ્મિન્પ્રવણં મનઃ

એતે યમાશ્ચ નિયમાઃ પઞ્ચ પઞ્ચપ્રકીર્તિતાઃ ।
વિશિષ્ટફલદાઃ કામ્યા નિષ્કામાનાં વિમુક્તિદાઃ

એવં ભદ્રાસનાદીનાં સમાસ્થાય ગુણૈર્યુતઃ ।
યમાખ્યૈર્નિયમાખ્યૈશ્ચ યુઞ્જીત નિયતો યતિઃ

પ્રાણાખ્યમવલંબસ્થમભ્યાસાત્કુરુતે તુ યત્ ।
પ્રાણાયામઃ સ વિજ્ઞેયઃ સબીજો ઽબીજ એવ ચ

પરસ્પરેણાભિભવં પ્રાણાપાનૌ યદા નિલૌ ।
કુરુતઃ સદ્વિધાનેન તૃતીયઃ સંયમાત્તયોઃ

તસ્ય ચાંલબનવત્સ્થૂલં રૂપં દ્વિષત્પતે ।
આલંબનમનન્તસ્ય યોગિનો ઽભ્યસતઃ સ્મૃતમ્

શબ્દાદિષ્વનુરક્તાનિ નિગૃહ્યાક્ષાણિ યોગવિત્ ।
કુર્ય્યાઞ્ચિત્તાનુકારીણિ પ્રત્યાહારપરાયણઃ

વશ્યતા પરમા તેન જાયતે નિશ્ચલા ત્મનામ્ ।
ઇન્દ્રિયાણામવશ્યૈસ્તૈર્ન યોગી યોગસાધકઃ

પ્રાણાયામેન પવનૈઃ પ્રત્યાહરેણ ચેન્દ્રિયૈઃ ।
વશીકૃતૈસ્તતઃ કુર્યાત્સ્થિરં ચેતઃ શુભાશ્રયે

ખાણ્ડિક્ય ઉવાચ
કથ્યતાં મે મહાભાગ ચેતસો યઃ શુભાશ્રયઃ ।
યદાધારમશેષં તુ હૄન્તિ દોષસમુદ્ભવમ્

કેશિધ્વજ ઉવાચ
આશ્રયશ્ચેતસો જ્ઞાનિન્ દ્વિધા તઞ્ચ સ્વરૂપતઃ ।
રૂપં મૂર્તમમૂર્તં ચ પરં ચાપરમેવ ચ

ત્રિવિધા ભાવના રૂપં વિશ્વમેતત્ત્રિધોચ્યતે ।
બ્રહ્માખ્યા કર્મસંજ્ઞા ચ તથા ચૈવોભયાત્મિકા

કર્મભાવાત્મિકા હ્યેકા બ્રહ્મભાવાત્મિકાપરા ।
ઉભયાત્મિકા તથૈવાન્યા ત્રિવિધા ભાવભાવના

સનકાદ્યા સદા જ્ઞાનિન્ બ્રહ્મભાવનયા યુતાઃ ।
કર્મભાવનયા ચાન્યે દેવાદ્યાઃ સ્થાવરાશ્ચરાઃ

હિરણ્યગર્ભાદિષુ ચ બ્રહ્મકર્માત્મિકા દ્વિધા ।
અધિકારબોધયુક્તેષુ વિદ્યતે ભાવભાવના

અક્ષીણેષુ સમસ્તેષુ વિશેષજ્ઞાનકર્મસુ ।
વિશ્વમેતત્પરં ચાન્યદ્ભેદભિન્નદૃશાં નૃપ

પ્રત્યસ્તમિતભેદં યત્સત્તામાત્રમગોચરમ્ ।
વચસામાત્મસંતોદ્યં તજ્જ્ઞાનં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્

તચ્ચ વિષ્ણોઃ પરં રૂપમરૂપસ્યાજનસ્ય ચ ।
વિશ્વસ્વરૂપં વૈરૂપ્યલક્ષણં પરમાત્મનઃ

ન તદ્યોગયુજા શક્યં નૃપ ચિન્તયિતું યતઃ ।
તતઃ સ્થૂલં હરે રૂપં ચિન્ત્યં યઞ્ચક્ષુગોચરમ્

હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્વાસવો ઽથ પ્રજાપતિઃ ।
મરુતો વસવો રુદ્રા ભાસ્કારાસ્તારકા ગ્રહાઃ

ગન્ધર્વા યક્ષદૈત્યાશ્ચ સકલા દેવયોતયઃ ।
મનુષ્યાઃ પશવઃ શૈલાસમુદ્રાઃ સરિતો દ્રુમાઃ

ભૂપ ભૂતાન્યશેષાણિ ભૂતાનાં યે ચ હેતવઃ ।
પ્રધાનાદિવિશેષાન્તાશ્ચેતનાઞ્ચેતનાત્મકમ્

એકપાદં દ્વિપાદં ચ બહુપાદમપાદકમ્ ।
મૂર્ત્તમેતદ્ધરે રૂપં ભાવનાત્રિતયાત્મકમ્

એતત્સર્વમિદં વિંશ્વં જગદેતઞ્ચરાચરમ્ ।
પરબ્રહ્મસ્વરૂપસ્ય વિષ્ણોઃ શક્તિસમન્વિતમ્

વિષ્ણુશક્તિઃ પરા પ્રોક્તા ક્ષેત્રજ્ઞાખ્યા તથાપરા ।
અવિદ્યાકર્મસંજ્ઞાન્યા તૃતીયા શક્તિરિષ્યતે

યેયં ક્ષેત્રજ્ઞશક્તિઃ સા ચેષ્ટિતા નૃપ કર્મજા ।
અસારભૂતે સંસારે પ્રોક્તા તત્ર મહામતે

સંસારતાપાનખિલાનવાપ્નોત્યનુસંજ્ઞિતાન્ ।
તયા તિરોહિતત્વાત્તુ શક્તિઃ ક્ષેત્રજ્ઞ સંજ્ઞિતા

સર્વભૂતેષુ ભૂપાલ તારતમ્યેન લક્ષ્યતે ।
અપ્રાણવત્સુ ખલ્વલ્પા સ્થાવરેષુ તતો ઽધિકા

સરીસૃપેષુ તેભ્યો ઽન્યાપ્યતિશક્ત્યા પતત્રિશુ ।
પતત્ર્રિભ્યો મૃગાસ્તેભ્યઃ સ્વશક્ત્યા પશવો ઽધિકાઃ

પશુભ્યો મનુજાશ્ચાતિશક્ત્યા પુંસઃપ્રભાવિતાઃ ।
તેભ્યો ઽપિ નાગગન્ધર્વયક્ષાદ્યા દેવતા નૃપ

શક્રઃ સમસ્તદેવેભ્યસ્તતશ્ચાતિપ્રજાપતિઃ ।
હિરણ્યગર્ભો ઽપિ તતઃ પુંસઃ શક્ત્યુપલક્ષિતઃ

એતાન્યશેષરૂપાણિ તસ્ય રૂપાણિ પાર્થિવ ।
યતસ્તચ્છક્તિયોગેન યુક્તાનિ નભસા યથા

દ્વિતીયં વિષ્ણુસંજ્ઞસ્ય યોગિધ્યેયં મહામતે ।
અમૃર્તં બ્રહ્મણો રૂપં યત્સદિત્યુચ્યતે બુધૈઃ

સમસ્તાઃ શક્તયશ્ચૈતા નૃપ યત્ર પ્રતિષ્ટિતાઃ ।
નહિ સ્વરૂપરૂપં વૈ રૂપમન્યદ્ધરેર્મહત્

સમસ્તશક્તિરૂપાણિ તત્કરોતિ જનેશ્વર ।
દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાદિચેષ્ટાવન્તિ સ્વલીલયા

જગતામુપકારાય તસ્ય કર્મનિમિત્તજા ।
ચેષ્ટા તસ્યાપ્રમેયસ્ય વ્યાપિન્યવિહિતાત્મિકા

તદ્રૂપં વિશ્વરૂપાય ચિન્ત્યં યોગ યુજા નૃપ ।
તસ્ય હ્યાત્મવિશુદ્ધ્યર્થં સર્વકિલ્બિષનાશનમ્

યથાગ્નિરૂદ્ધતશિખઃ કક્ષં દહતિ સાનિલઃ ।
તથા ચિત્તસ્થિતો વિષ્ણુર્યોગિનાં સર્વકિલ્બિષમ્

તસ્માત્સમસ્તશક્તીનામાન્દ્યાન્તે તત્ર ચેતસઃ ।
કુર્વીત સંસ્થિતં સાધુ વિજ્ઞેયા શુદ્ધલક્ષણા

શુભાંશ્રયઃ સચિત્તસ્ય સર્વગસ્ય તથાત્મનઃ ।
ત્રિભાવભાવનાતીતો મુક્તયે યોગિનાં નૃપ

અન્યે તુ પુરુષવ્યાઘ્ર ચેતસો યે વ્યાપા8યાઃ ।
અશુદ્ધાસ્તે સમસ્તાસ્તુ દેવાદ્યાઃ કર્મયોનયઃ

મૂર્ત્તં ભગવતો રૂપં સર્વાપાશ્રયનિસ્પૃહઃ ।
એષા વૈ ધારણા જ્ઞેયા યઞ્ચિતં તત્ર ધાર્યતે

તત્ર મૂર્ત્તં હરે રૂપં યાદૃક્ ચિન્ત્યં નરાધિપ ।
તચ્છ્રૂયતા મનાધારે ધારણા નોપપદ્યતે

પ્રસન્નચારુવદનં પદ્મપત્રાયતેક્ષણમ્ ।
સુકપોલં સુવિસ્તીર્ણં લલાટફલકોજ્જ્વમ્

સમકર્ણાંસવિન્ય સ્તચારુકર્ણોપભૂષણમ્ ।
કમ્બુગ્રીવં સુવિસ્તીર્ણશ્રીવત્સાંકિતવક્ષસમ્

બલિત્રિંભાગિના ભુગ્નનાભિના ચોદરેણ વૈ ।
પ્રલંબાષ્ટભુજં વિષ્ણુમથ વાપિ ચતુર્ભુજમ્

સમસ્થિતોરુજઘનં સુસ્થિરાઙ્ઘ્રિકરાંબુજંમ્ ।
ચિન્તયેદ્બૂહ્યભૂતં તં પીતનિર્મલવાસસમ્

કિરીટચારુકેયૂરકટકાદિવિભૂષિતમ્ ।
શાર્ઙ્ગશઙ્ખગદાખડ્ગપ્રકાશવલયાઞ્ચિતમ્

ચિન્તયેત્તન્મયો યોગી સમાધાયાત્મમાનસમ્ ।
તાવદ્યાવદ્ દૃઢીભૂતા તત્રૈવ નૃપ ધારણા

વદતસ્તિષ્ટતો યદ્વા સ્વેચ્છયા કર્મ કુર્વતઃ ।
નાપયાતિ યદા ચિત્તાત્સિદ્ધાં મન્યેત તાં તદા

તતઃ શઙ્ખગદાચક્રશાર્ઙ્ગાદિ રહિતં બુધઃ ।
ચિન્તયે દ્ભગવદ્રૂપં પ્રશાન્તં સાક્ષસૂત્રકમ્

સા યદા ધારણા તદ્વદવસ્થાનવતી તતઃ ।
કિરીટકેયૂરમુખૈર્ભૂષણૈ રહિતં સ્મરેત્

તદેકાવયવં ચૈવં ચેતસા હિ પુનર્બુધઃ ।
કુર્યાત્તતો ઽવયવિનિ પ્રાણિધાનપરો ભવેત્

તદ્રૂપપ્રત્યયે ચૈકસંનતિશ્ચાન્યનિઃસ્પૃહા ।
તદ્ધ્યાનં પ્રથમૈરઙ્ગૈઃ ષઙ્ભિર્નિષ્પાદ્યતે નૃપ

તસ્યૈવં કલ્પનાહીનં સ્વરૂપગ્રહણં હિ યત્ ।
મનસા ધ્યાનનિષ્પાદ્યં સમાધિઃ સો ઽભિધીયતે

વિજ્ઞાનં પ્રાપકં પ્રાપ્યે પરં બ્રહ્મણિ પાર્થિવ ।
પ્રાપણીયસ્તથૈવાત્મા પ્રક્ષીણાશેષભાવનઃ

ક્ષેત્રજ્ઞકરણીજ્ઞાનં કરણં તેન તસ્ય તત્ ।
નિષ્પાદ્ય મુક્તિકાર્યં વૈ કૃતકૃત્યો નિવર્તતે

તદ્ભાવભાવનાપન્નસ્તતો ઽસૌ પરમાત્મનઃ ।
ભવત્યભેદી ભેદશ્ચ તસ્યાજ્ઞાનકૃતો ભવેત્

વિભેદજનકે જ્ઞાને નાશ માત્યન્તિકં ગતે ।
આત્મનો બ્રહ્મણાભેદં સંમતં કઃ કરિષ્યતિ

ઇત્યુક્તસ્તે મયા યોગઃ ખાણ્ડિક્ય પરિપૃચ્છતઃ ।
સંક્ષેપવિસ્તરાભ્યાં તુ કિમન્યત્ક્રિયતાં તવ

ખાણ્ડિક્ય ઉવાચ
કથિતો યોગસદ્ભાવઃ સર્વમેવ કૃતં મમ ।
તવોપદેશાત્સકલો નષ્ટશ્ચિત્તમલો મમ

મમેતિ યન્મયા પ્રોક્તમસદેતન્ન ચાન્યથા ।
નરેદ્રં ગદિતું શક્યમપિ વિજ્ઞેયવેદભિઃ

અહં મમેત્યવિદ્યેયં વ્યવહારસ્તથાનયોઃ ।
પરમાર્થસ્ત્વ સંલાપ્યો વચસાં ગોચરો ન યઃ

તદ્ગુચ્છ શ્રેયસે સર્વં મમૈતદ્ભવતા કૃતમ્ ।
યદ્વિમુક્તિપરો યોગઃ પ્રોક્તઃ કેશિદ્વજાવ્યયઃ

સનન્દન ઉવાચ
યથાર્હપૂજયા તેન ખાણ્ડિક્યેન સ પૂજિતઃ ।
આજગામ પુરં બ્રહ્મંસ્તતઃ કેશિધ્વજો નૃપઃ

ખાણ્ડિક્યો ઽપિ સુતં કૃત્વા રાજાનં યોગસિદ્ધયે ।
વિશાલામગમત્કૃષ્ણે સમાવેશિતમાનસઃ

સ તત્રૈકાન્તિકો ભૂત્વા યમાદિગુણસંયુતઃ ।
વિષ્ણ્વાખ્યે નિર્મલે બ્રહ્મણ્યવાપ નૃપતિર્લયમ્

કેશિધ્વજો ઽપિ મુક્તયર્થં સ્વકર્મક્ષપણોન્મુખઃ ।
બુભુજે વિષયાન્કર્મ ચક્રે ચાનભિસંધિતમ્

સ કલ્યાણોપભોગૈશ્ચ ક્ષીણપાપો ઽમલસ્તતઃ ।
અવાપ સિદ્ધિમત્યન્તત્રિતાપક્ષપણીં મુને

એતત્તે કથિતં સર્વં યન્માં ત્વં પરિપૃષ્ટવાન્ ।
તાપત્રયચિકિત્સાર્થં કિમન્યત્કથયામિ તે