નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.43

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે દ્વિતીયપાદે ભૃગુભરદ્વાજસંવાદે જગદુત્પત્તિવર્ણનં નામ દ્વિચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
ભરદ્વાજ ઉવાચ
યદિ પ્રાણપતિર્વાયુર્વાયુરેવ વિચેષ્ચતે ।
શ્વસિત્યાભાષતે ચૈવ તતો જીવો નિરર્થકઃ

ય ઊષ્મભાવ આગ્નેયો વહ્નિનૈવોપલભ્યતે ।
અગ્નિર્જરયતે ચૈતત્તદા જીવો નિરર્થકઃ

જન્તોઃ પ્રમ્નિયમાણસ્ય જીવો નૈવોપલભ્યતે ।
વાયુરેવ જહાત્યેનમૂષ્મભાવશ્ચ નશ્યતિ

યદિ વાથુમયો જીવઃ સંશ્લેષો યદિ વાયુના ।
વાયુમઞ્જલવત્પશ્યેદ્ગચ્છેત્સહ મરુદ્ગુણૈઃ

સંશ્લેષો યદિ વા તેન યદિ તસ્માત્પ્રણશ્યતિ ।
મહાર્ણવવિમુક્તત્વાદન્યત્સલિલભાજનમ્

કૃપે વા સલિલં દદ્યાત્પ્રદીપં વા હુતાશને ।
ક્ષિપ્રં પ્રવિશ્ય નશ્યેત યથા નશ્યત્યસૌ તથા

પઞ્ચધારણકે હ્યસ્મિઞ્છરીરે જીવિતં કૃતમ્ ।
યેષામન્યતરાભાવાઞ્ચતુર્ણાં નાસ્તિ સંશયઃ

નશ્યન્ત્યાપો હ્યનાહારાદ્વાયુરુચ્છ્વાસનિગ્રહાત્ ।
નશ્યતે કોષ્ટભેદાર્થમગ્રિર્નશ્યત્યભોજનાત્

વ્યાધિત્રણપરિક્લેશૈર્મેદિની ચૈવ શીર્યતે ।
પીડિતે ઽન્યતરે હ્યેષાં સંઘાતો યાતિ પઞ્ચતામ્

તસ્મિન્પઞ્ચત્વમાપન્ને જીવઃ કિમનુધાવતિ ।
કિં ખેદયતિ વા જીવઃ કિં શૃણોતિ બ્રવીતિ ચ

એષા ગૌઃ પરલોકસ્થં તારયિષ્યતિમામિતિ ।
યો દત્ત્વા મ્રિયતે જન્તુઃ સા ગૌઃ કં તારયિષ્યતિ

ગૌશ્ચપ્રતિગ્રહીતા ચ દાતા ચૈવ સમં યદા ।
ઇહૈવ વિલયં યાન્તિ કુતસ્તેષાં સમાગમઃ

વિહગૈરુપભુક્તસ્ય શૈલાગ્રાત્પતિતસ્ય ચ ।
અગ્નિના ચોપયુક્તસ્ય કુતઃ સંજીવનં પુનઃ

છિન્નસ્ય યદિ વૃક્ષસ્ય ન મૂલં પ્રતિરોહતિ ।
જીવન્યસ્ય પ્રવર્તન્તે મૃતઃ ક્વ પુનરેષ્યતિ

જીવમાત્રં પુરા સૃષ્ટં યદેતત્પરિવર્તતે ।
મૃતાઃ પ્રણશ્યન્તિ બીજાદ્બીજં પ્રણશ્યતિ

ઇતિ મે સંશયો બ્રહ્મન્હૃદયે પરિધાવતિ ।
ત નિવર્તય સર્વજ્ઞ યતસ્ત્વામાશ્રિતો હ્યહમ્

સનન્દન ઉવાચ
એવં પૃષ્ટસ્તદાનેન સ ભૃગર્બ્રહ્મણઃ સુતઃ ।
પુનરાહુ મુનિશ્રેષ્ઠ તત્સંદેહનિવૃત્તયે

ભૃગુરુવાચ
ન પ્રાણાઃ સન્તિ જીવસ્ય દત્તસ્ય ચ કૃતસ્ય ચ ।
યાતિ દેહાન્તરં પ્રાણી શરીરં તુ વિશીર્યતે

ન શરીરાશ્રિતો જીવસ્તસ્મિન્નષ્ટે પ્રણશ્યતિ ।
સમિધામગ્નિદગ્ધાનાં યથાગ્રિર્દ્દશ્યતે તથા

ભરદ્વાજ ઉવાચ
અગ્નેર્યથા તસ્ય નાશાત્તદ્વિનાશો ન વિદ્યતે ।
ઇન્ધનસ્યોપયોગાન્તે સ વાગ્નિર્નોપલભ્યતે

નશ્યતીત્યેવ જાનામિ શાન્તમગ્નિમનિન્ધનમ્ ।
ગતિર્યસ્ય પ્રમાણં વા સંસ્થાનં વા ન વિદ્યતે

ભૃગુરુવાચ
સમિધામુપયોગાન્તે સ ચાગ્નિર્નોપલભ્યતે ।
નશ્યતીત્યેવ જાનામિ શાન્તમગ્નિમનિન્ધનમ્

ગતિર્યસ્ય પ્રમાણં વા સંસ્થાનં વા ન વિદ્યતે ।
સમિધામુપયોગાન્તે યથાગ્નિર્નોપલભ્યતે

આકાશાનુગતત્વાદ્ધિ દુર્ગ્રાહ્યો હિ નિરાશ્રયઃ ।
તથા શરીરસંત્યાગે જીવો હ્યાકાશવત્સ્થિતઃ

ન નશ્યતે સુસૂક્ષ્મત્વાદ્યથા જ્યોતિર્ન સંશયઃ ।
પ્રાણાન્ધારયતે હ્યગ્નિઃ સ જીવ ઉપધાર્યતામ્

વાયુસંધારણો હ્યગ્નિર્નશ્યત્યુચ્છ્વાસનિગ્રહાત્ ।
તસ્મિન્નષ્ટે શરીરાગ્નૌ તતો દેહમચેતનમ્

પતિતં યાતિ ભૂમિત્વમયનં તસ્ય હિ ક્ષિતિઃ ।
જગમાનાં હિ સર્વેષાં સ્થાવરાણાં તથૈવ ચ

આકાશં પવનો ઽન્વેતિ જ્યોતિસ્તમનુગચ્છતિ ।
તેષાં ત્રયાણામેકત્વાદ્વયં ભૂમૌ પ્રતિષ્ટિતમ્

યત્ર ખં તત્ર પવનસ્તત્રાગ્નિર્યત્ર મારુતઃ ।
અમૂર્તયસ્તે વિજ્ઞેયા મૂર્તિમન્તઃ શરીરિણઃ

ભરદ્વાજ ઉવાચ
યદ્યગ્નિમારુતૌ ભૂમિઃ ખમાપશ્ચ શરીરિષુ ।
જીવઃ કિંલક્ષણસ્તત્રેત્યેતદાચક્ષ્વ મે ઽનઘ

પઞ્ચાત્મકે પઞ્ચરતૌ પઞ્ચવિજ્ઞાનસંજ્ઞકે ।
શરીરે પ્રાણિનાં જીવં વેત્તુભિચ્છામિ યાદૃશમ્

માંસશોણિતસંઘાતે મેદઃસ્નાય્વસ્થિસંચયે ।
ભિદ્યમાને શરીરે તુ જીવો નૈવોપલભ્યતે

યદ્યજીવશરીરં તુ પઞ્ચભૂતસમન્વિતમ્ ।
શરીરે માનસે દુઃખ કસ્તાં વેદયતે રુજમ્

શૃણોતિ કથિતં જીવઃ કર્ણાભ્યાંન શૃણોતિ તત્ ।
મહર્ષે મનસિ વ્યગ્રે તસ્માજ્જીવો નિરર્થકઃ

સર્વે પશ્યન્તિ યદૃશ્યં મનોયુક્તેન ચક્ષુષા ।
મનસિ વ્યાકુલે ચક્ષુઃ પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ

ન પશ્યતિ ન ચાઘ્રાતિ ન શૃણોતિ ન ભાષતે ।
ન ચ સ્મર્શમસૌ વેત્તિ નિદ્રાવશગતઃ પુનઃ

હૃષ્યતિ ક્રુદ્ધ્યતે કો ઽત્ર શોચત્યુદ્વિજતે ચ કઃ ।
ઇચ્છતિ ધ્યાયતિ દ્વેષ્ટિ વાક્યં વાચયતે ચ કઃ

ભૃગુરુવાચ
તં પઞ્ચસાધારણમત્ર કિઞ્ચિચ્છરીરમેકો વહતેંઽતરાત્મા ।
સ વેત્તિ ગન્ધાંશ્ચ રસાઞ્છુતીશ્ચ સ્પર્શં ચ રૂપં ચ ગુણાંશ્ચ યે ઽલ્યે

પઞ્ચાત્મકે પઞ્ચગુણપ્રદર્શી સ સર્વગાત્રાનુગતોંઽતરાત્મા ।
સવેતિ દુઃખાનિ સુખાનિ ચાત્ર તદ્વિપ્રયોગાત્તુ ન વેત્તિ દેહમ્

યદા ન રૂપં ન સ્પર્શો નોષ્યભવશ્ચ પાવકે ।
તદા શાન્તે શરીરાગ્નૌ દેહત્યાગેન નશ્યતિ

આપોમયમિદં સર્વમાપોમૂર્તિઃ શરીરિણામ્ ।
તત્રાત્મા માનસો બ્રહ્મા સર્વભૂતેષુ લોકકૃત્

આત્માનં તં વિજાનીહિ સર્વલોકહિતાત્મકમ્ ।
તસ્મિન્યઃ સંશ્રિતો દેહે હ્યબ્બિન્દુરિવ પુષ્કરે

ક્ષેત્રજ્ઞં તં વિજાનીહિ નિત્યં લોકહિતાત્મકમ્ ।
તમોરજશ્ચ સત્ત્વં ચ વિદ્ધિ જીવગુણાનિમામ્

અચેતનં જીવગુણં વદન્તિ સ ચેષ્ટતે ચેષ્ટયતે ચ સર્વમ્ ।
અતઃ પરં ક્ષેત્રવિદો વદન્તિ પ્રાવર્તયદ્યો ભુવનાનિ સપ્ત

ન જીવનાશો ઽસ્તિ હિ દેહભેદે મિથ્યૈતદાહુર્મુન ઇત્યબુદ્ધાઃ ।
જીવસ્તુ દેહાન્તરિતઃ પ્રયાતિ દશાર્દ્ધતસ્તસ્ય શરીરભેદઃ

એવં ભૂતેષુ સર્વેષુ ગૂઢશ્ચરતિ સર્વદા ।
દૃશ્યતે ત્વગ્ર્યા બુધ્યાસૂક્ષ્મયા તત્ત્વદર્શિભિઃ

તં પૂર્વાપરરાત્રેષુ યુઞ્જાનઃ સતતં બુધઃ ।
લબ્ધાહારો વિશુદ્ધાત્મા પશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ

ચિત્તસ્ય હિ પ્રસાદેન હિત્વા કર્મ શુભાશુભમ્ ।
પ્રસન્નાત્માત્મનિ સ્થિત્વા સુખમાનન્ત્યમશ્નુતે

માનસો ઽગ્નિઃ શરીરેષુ જીવ ઇત્યભિધીયતે ।
સૃષ્ટિઃ પ્રજાપતેરેષા ભૂતાધ્યાત્મવિનિશ્ચયે

અસૃજદ્બ્રાહ્મણાનેવ પૂર્વં બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ ।
આત્મતેજો ઽભિનિર્ વૃત્તાન્ભાસ્કરાગ્નિસમપ્રભાન્

તતઃ સત્યં ચ ધર્મં ચ તથા બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્ ।
આચારં ચૈવ શૌચં ચ સ્વર્ગાય વિદધે પ્રભુઃ

દેવદાન વગન્ધર્વા દૈત્યાસુરમહોરગાઃ ।
યક્ષરાક્ષસનાગાશ્ચ પિશાચા મનુજાસ્તથા

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાણામસિતસ્તથા ।
ભરદ્વાજ ઉવાચ
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય વર્ણેન યદિ વર્ણો વિભિદ્યતે

સ્વેદમૂત્રપુરીષાણિ શ્લેષ્મા પિત્ત સશોણિતમ્ ।
ત્વન્તઃ ક્ષરતિ સર્વેષાં કસ્માદ્વર્ણો વિભજ્યતે

જઙ્ગમાનામસંખ્યેયાઃ સ્થાવરાણાં ચ જાતયઃ ।
તેષાં વિવિધવર્ણાનાં કુતો વર્ણવિનિશ્ચયઃ

ભૃગુરુવાચ
ન વિશેષો ઽસ્તિ વર્ણાનાં સર્વં બ્રહ્મમયં જગત્ ।
બ્રહ્મણા પૂર્વસૃષ્ટં હિ કર્મણા વર્ણતાં ગતમ્

કામભોગાઃ પ્રિયાસ્તીક્ષ્ણાઃ ક્રોધતાપ્રિયસાહસાઃ ।
ત્યક્તસ્વકર્મરક્તાઙ્ગાસ્તે દ્વિજાઃ ક્ષત્રતાં ગતાઃ

ગોભ્યો વૃત્તિં સમાસ્થાય પીતાઃ કૃષ્યુપજીવિનઃ ।
સ્વધર્ંમન્નાનુતિષ્ટન્તિ તે દ્વિજા વૈશ્યતાં ગતાઃ

ર્હિસાનૃતપરા લુબ્ધાઃ સર્વકર્મોપજીવિનઃ ।
કૃષ્ણાઃ શૌચપારિભ્રાષ્ટાસ્તે દ્વિજાઃ શૂદ્રતાં ગતાઃ

ઇત્યેતૈઃ કર્મભિર્વ્યાપ્તા દ્વિજા વર્ણાન્તરં ગતાઃ ।
બ્રાહ્મણા ધર્મતન્ત્રસ્થાસ્તપસ્તેષાં ન નશ્યતિ

બ્રહ્મ ધારયતાં નિત્યં વ્રતાનિ નિયભાંસ્તથા ।
બ્રહ્મ ચૈવ પુરા સૃષ્ટં યેન જાનન્તિ તદ્વિદઃ

તેષાં બહુવિધાસ્ત્વન્યાસ્તત્ર તત્ર દ્વિજાતયઃ ।
પિશાચજા રાક્ષસાઃ પ્રેતા વિવિધા મ્લેચ્છજાતયઃ ।
સા સૃષ્ટિર્માનસી નામ ધર્મતન્ત્રપરાયણા

ભરદ્વાજ ઉવાચ
બ્રાહ્મણઃ કેન ભવતિ ક્ષત્રિયો વા દ્વિજોત્તમ ।
વૈશ્યઃ શૂદ્રશ્ચ વિપ્રર્ષે તદ્બ્રૂહિ વદતાં વર

ભૃગુરુવાચ
જાતકર્માદિભિર્યસ્તુ સંસ્કારૈઃ સંસ્કૃતઃ શુચિઃ ।
વેદાધ્યયનસંપન્નો બ્રહ્મકર્મસ્વવસ્થિતઃ

શૌચાચારસ્થિતઃ સમ્યગ્વિદ્યાભ્યાસી ગુરુપ્રિયઃ ।
નિત્યવ્રતી સત્યપરઃ સ વૈ બ્રાહ્મણ ઉચ્યતે

સત્યં દાનમથો ઽદ્રોહ આનૃશંસ્યં કૃપા ઘૃણા ।
તપસ્યાં દૃશ્યતે યત્ર સ બ્રાહ્મણ ઇતિ સ્મૃતઃ

ક્ષત્રજં સેવતે કર્મ વેદાધ્યયનસંગતઃ ।
દાનાદાનરતિર્યસ્તુ સ વૈ ક્ષત્રિય ઉચ્યતે

વિશત્યાશુ પશુભ્યશ્ચ કૃષ્યાદાનરતિઃ શુચિઃ ।
વેદાધ્યયનસંપન્નઃ સ વૈશ્ય ઇતિ સંજ્ઞિતઃ

સર્વઘભક્ષરતિર્નિત્યં સર્વકર્મકરો ઽશુચિઃ ।
ત્યક્તવેદસ્ત્વનાચારઃ સ વૈ શૂદ્ર ઇતિ સ્મૃતઃ

શૂદ્રે ચૈતદ્ભવેલ્લક્ષ્મ દ્વિજે તચ્ચ ન વિદ્યતે ।
ન વૈ શૂદ્રો ભવેચ્છૂદ્રો બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણો ન ચ

સર્વોપાયૈસ્તુ લોભસ્ય ક્રોધસ્ય ચ વિનિગ્રહઃ ।
એતત્પવિત્રં જ્ઞાનાનાં તથા ચૈવાત્મસંયમઃ

વર્જ્યૌ સર્વાત્મના તૌ હિ શ્રેયોઘાતાર્થમુદ્યતૌ ।
નિત્યક્રોધાચ્છ્રિયં રક્ષેત્તપો રક્ષેત્તુ મત્સરાત્

વિદ્યાં માનાપમાનાભઘ્યામાત્માનં તુ પ્રમાદતઃ

યસ્ય સર્વે સમારંભઘા નિરાશીર્બન્ધના દ્વિજ ।
ત્યાગે યસ્ય હુતં સર્વં સ ત્યાગી સ ચ બુદ્ધિમાન્

અહિંસ્ત્રઃ સર્વભૂતાનાં મૈત્રાયણ ગતશ્ચરેત્ ।
પરિગ્રહાત્પરિત્યજ્ય ભવેદ્બદ્ધ્યા જિતેન્દ્રિયઃ

અશોકસ્થાનમાતિ વેદિહ ચામુત્ર ચાભયમ્ ।
તપોનિત્યેન દાન્તેન મુનિના સંયતાત્મમના

અજિતં જેતુકામેન વ્યાસંગેષુ હ્યસંગિના ।
ઇન્દ્રિયૈર્ગૃહ્યતે યદ્યત્તત્તવ્દ્યક્તમિતિ સ્થિતિઃ

અવ્યક્તમિતિ વિજ્ઞેયં લિઙ્ગગ્રાહ્યમતીન્દ્રિયમ્ ।
અવિશ્રંભેણ મન્તવ્યં વિશ્રંભે ધારયેન્મનઃ

મનઃ પ્રાણેન ગૃહ્ણીયાત્પ્રાણં બ્રહ્મણિ ધારયેત્ ।
નિવેદાદેવ નિર્વાણં ન ચ કિઞ્ચિદ્વિચ્ચિતયેત્

સુખં વૈ બ્રહ્મણો બ્રહ્મન્નિર્વેદેનાધિગચ્છતિ ।
શૌચે તુ સતતં યુક્તઃ સદાચારસમન્વિતઃ

સ્વનુક્રોશશ્ચ ભૂતેષુ તદ્દ્વિજાતિષુ લક્ષણમ્ ।
સત્યંવ્રતં તપઃ શૌચં સત્યં વિસૃજતે પ્રજા

સત્યેન ધાર્યતે લોકઃ સ્વઃ સત્યેનૈવ ગચ્છતિ ।
અનૃતં તમસો રૂપં તમસા નીયતે હ્યધઃ

તમોગ્રસ્તાન પશ્યન્તિ પ્રકાશન્તમસાવૃતાઃ ।
સુદુષ્પ્રકાશ ઇત્યાહુર્નરકં તમ એવ ચ

સત્યાનૃતં તદુભઘયં પ્રાપ્યતે જગતીચરૈઃ ।
તત્રાપ્યેવંવિધા લોકે વૃત્તિઃ સત્યાનૃતે ભવેત્

ધર્માધર્મૌં પ્રકાશશ્ચ તમો દુઃખસુખં તથા ।
શારીરૈર્માનસૈર્દુઃખૈઃ સુખૈશ્ચાપ્યસુખોદયૈઃ

લોકસૃષ્ટં પ્રપશ્યન્તો ન મુહ્યન્તિ વિચક્ષણાઃ ।
તત્ર દુઃખવિમોક્ષાર્થં પ્રયતેત વિચક્ષણઃ

સુખં હ્યનિત્યં ભૂતાનામિહ લોકે પરત્ર ચ ।
રાહુગ્રસ્તસ્ય સોમસ્ય યથા જ્યોત્સ્ના ન ભાસતે

તથા તમોભિભૂતાનાં ભૂતાનાં નશ્યતે સુખમ્

તત્ખલુ દ્વિવિધં સુખમુચ્યચતે શરીરં માનસં ચ ।
ઇહ ખલ્વમુષ્મિંશ્ચ લોકે વસ્તુપ્રવૃત્તયઃ સુખાર્થમભિધીયન્તે નહીતઃ પરત્રાપર્વગફલાદ્વિશિષ્ટતરમસ્તિ ।
સ એવ કામ્યો ગુણવિશેષો ધર્માર્થગુણારંભગસ્તદ્ધેતુરસ્યોત્પત્તિઃ સુખપ્રયોજનાર્થમારંભાઃ ।
ભરદ્વાજ ઉવાચ
વદૈતદ્ભવતાભિહિતં સુખાનાં પરમા સ્થિતિરિતિ

ન તદુપગૃહ્ણીમો ન હ્યેષામૃષીણાં મહતિ સ્થિતાનામ્

અપ્રાપ્ય એષ કામ્ય ગુણવિશેષો ન ચૈનમભિશીલયન્તિ ।
તપસિ શ્રૂયતે ત્રિલોકકૃદ્બ્રહ્મા પ્રભુરેકાકી તિષ્ટતિ બ્રહ્મચારી ન કામસુખોષ્વાત્માનમવદધાતિ

અપિ ચ ભગવાન્વિશ્વેશ્વર ઉમાપતિઃ કામમભિવર્તમાનમનઙ્ગત્વેન સમમનયત્

તસ્માદ્ભૂમૌ ન તુ મહાત્મભિરઞ્જયતિ ગૃહીતો ન ત્વેષ તાવદ્વિશિષ્ટો ગુણવિશેષ ઇતિ

નૈતદ્ભગવતઃ પ્રત્યેમિ ભવતા તૂક્તં સુખાનાં પરમાઃ સ્ત્રિય ઇતિ લોકપ્રવાદો હિ દ્વિવિધઃ ફલોદયઃ સુકૃતાત્સુખમવાપ્યતે ઽન્યથા દુઃખમિતિ

ભૃગુરુવાચ
અત્રોચ્યતે અનૃતાત્ખલુ તમઃ પ્રાદુર્ભૂતં તતસ્તમોગ્રસ્તા અધર્મમેવાનુવર્તન્તે ન ધર્મં ક્રોધલોભમોહહિંસાનૃતાદિભિખચ્છન્નાઃ ખલ્વસ્મિંલ્લોકે નામુત્ર સુખમાપ્નુવન્તિ વિવિધવ્યાધિરુજોપતાપૈરવકીર્યન્તે વધબન્ધનપરિક્લેશાદિભિશ્ચ ક્ષુત્પિપાસાશ્રમકૃતૈરુપતાપૈરુપતપ્યન્તે વર્ષવાતાત્યુષ્ણાતિશીતકૃતૈશ્ચ પ્રતિભયૈઃ શારીરૈર્દુઃખૈરુપતપ્યન્તે બન્ધુધનવિનાશવિપ્રયોગકૃતૈશ્ચ માનસૈઃ શૌકૈરભિભૂયન્તે જરામૃત્યુકૃતૈશ્ચાન્યૈરિતિ યસ્ત્વેતૈઃ

શારીરં માનસં નાસ્તિ ન જરા ન ચ પાતકમ્ ।
નિત્યમેવ સુખં સ્વર્ગે સુખં દુઃખમિહોભયમ્

નરકે દુઃખમેવાહુઃ સુખં તત્પરમં પદમ્ ।
પૃથિવી સર્વભૂતાનાં જનિત્રી તદ્વિધાઃ સ્ત્રિયઃ

પુમાન્પ્રજાપતિસ્તત્રશુક્રં તેજોમયં વિદુઃ ।
ઇત્યેતલ્લોકનિર્માતા ધર્મસ્ય ચરિતસ્ય ચ

તપસશ્ચ સુતપ્તસ્ય સ્વાધ્યાયસ્ય હુતસ્ય ચ ।
હુતેન શામ્યતે પાપં સ્વાધ્યાયે શાન્તિરુત્તમા

દાનેન ભોગાનિત્યાહુસ્ત પસા સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ ।
દાનં તુ દ્વિવિધં પ્રાહુઃ પરત્રાર્થમિહૈવ ચ

સદ્ભ્યો યદ્દીયતે કિઞ્ચિત્તત્પરત્રોપતિષ્ટતે ।
અસદ્ભ્યો દીયતે યત્તુ તદ્દાનમિહ ભુજ્યતે ।
યાદૃશં દીયતે દાનં તાદૃશં ફલમશ્નુતે

ભરદ્વાજ ઉવાચ
કિં કસ્ય ધર્મચરણં કિં વા ધર્મસ્ય લક્ષણમ્ ।
ધર્મઃ કતિવિધો વાપિ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ

ભૃગુરુવાચ
સ્વધર્માચરણે યુક્તા યે ભવન્તિ મનીષિણઃ ।
તેષાં સ્વર્ગપલાવાપ્તિર્યો ઽન્યથા સ વિમુહ્યતે

ભરદ્વાજ ઉવાચ
યદેતઞ્ચાતુરાશ્રમ્યં બ્રહ્મર્ષિવિહિતં પુરા ।
તેષાં સ્વે સ્વે સમાચારાસ્તન્મે વક્તુમિહાર્હસિ

ભૃગુરુવાચ
પૂર્વમેવ ભગવતા બ્રહ્મણા લોકહિતમનુતિષ્ટતા ધર્મસંરક્ષણાર્થમાશ્રમાશ્ચત્વારો ઽભિનિર્દ્દિષ્ટાઃ

તત્ર ગુરુકુલવાસમેવ પ્રથમમાશ્રમમાહરન્તિ સમ્યગત્ર શૌચસસ્કારનિયમવ્રતવિનિયતાત્મા ઉભે સંધ્યે ભાસ્કરાગ્નિદૈવતાન્યુપસ્થાય વિહાય તદ્ધ્યાલસ્યં ગુરોરભિવાદનવેદાબ્યાસશ્રવણપવિત્રઘીકૃતાન્તરાત્મા ત્રિષવણમુપસ્પૃશ્ય બ્રહ્મચર્યાગ્નિપરિચરણગુરુશુશ્રૂષા નિત્યભિક્ષાભૈક્ષ્યાદિસર્વનિવેદિતાન્તરાત્મા ગુરુવચનનિદેશાનુષ્ટાનાપ્રતિકૂલો ગુરુપ્રસાદલબ્ધસ્વાધ્યાયતત્પરઃ સ્યાત્

ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ
ગુરું યસ્તુ સમારાધ્ય દ્વિજો વેદમાવાન્પુયાત્ ।
તસ્ય સ્વર્ગફલાવાપ્તિઃ સિદ્ધ્યતે ચાસ્ય માનસમ્ ।
ઇતિ ગાર્હસ્થ્યં ખલુ દ્વિતીયમાશ્રમં વદન્તિ

તસ્ય સદા ચારલક્ષણં સર્વમનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
સમાવૃતાનાં સદાચારાણાં સહધર્મચર્યફલાર્થિનાં ગૃહાશ્રમો વિધીયતે

ધર્માર્થકામાવાપ્તિર્હ્ય.ત્ર ત્રિવર્ગસાધનમપેક્ષ્યાગર્હિતકર્મણા ધનાન્યાદાય સ્વાધ્યાયોપલબ્ધપ્રકર્ષેણ વા બ્રહ્મર્ષિનિર્મિતેન વા અદ્ભિઃ સાગરગતેન વા દ્રવ્યનિયમાભ્યાસદૈવતપ્રસાદોપલબ્ધેન વા ધનેન ગૃહસ્થો ગાર્હસ્થ્યં વર્તયેત્

તદ્ધિ સર્વાશ્રમણાં મૂલમુદાહરન્તિ ગુરુકુલનિવાસિનઃ પરિવ્રાજકા યે ઽન્યે સંકલ્પિતવ્રતનિયમધર્માનુષ્ટાનિનસ્તેષામપ્યન્તરા ચ ભિક્ષાબલિસંવિભાગાઃ પ્રવર્તન્તે

વાનપ્રસ્થાનાં ચ દ્રવ્યોપસ્કાર ઇતિ પ્રાયશઃ ખલ્વેતે સાધવઃ સાધુપથ્યોદનાઃ સ્વાધ્યાયપ્રસંગિનસ્તીર્થાભિગમનદેશદર્શનાર્થં પૃથિવીં પર્યટન્તિ

તેષાં પ્રત્યુત્થાનાભિગમનમનસૂયાવાક્યદાનસુખસત્કારાસનસુખશયનાભ્યવહારસત્ક્રિયા ચેતિ

ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ
અતિથિર્યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્પ્રતિનિવર્તતે ।
સ દત્ત્વા દુષ્કૃતં તસ્મૈ પુણ્યમાદાય ગચ્છતિ

અપિ ચાત્ર યજ્ઞક્રિયાભિર્દેવતાઃ પ્રીયન્તે નિવાપેન પિતરો વિદ્યાભ્યાસશ્રવણધારણેન ઋષયઃ અપત્યોત્પાદનેન પ્રજાપતિરિતિ

લોકૌ ચાત્ર ભવતઃ
વાત્સલ્યાઃ સર્વભૂતેભ્યો વાયોઃ શ્રોત્રસ્તથા ગિરા ।
પરિતાપોદપઘાતશ્ચ પારુષ્યં ચાત્ર ગર્હિતમ્

અવજ્ઞાનમહૄઙ્કારો દંભશ્ચૈવ વિગર્હિતઃ ।
અહિંસા સત્યમક્રોદં સર્વાશ્રમગતં તપઃ

અપિ ચાત્ર માલ્યાભરણવસ્ત્રાભ્યઙ્ગનિત્યોપભોગનૃત્યગીતવાદિત્રશ્રુતિસુખનયનસ્નેહરામાદર્શનાનાં પ્રાપ્તિર્ભક્ષ્યભોજ્યલેહ્યપેયચોષ્યાણામભ્યવહાર્ય્યાણાં વિવિધાનામુપભોગઃ

સ્વવિહારસંતોષઃ કામસુખાવાપ્તિરિતિ ।
ત્રિવર્ગગુણનિર્વૃત્તિર્યસ્ય નિત્યં ગૃહાશ્રમે ।
સ સુખાન્યનુભૂયેહ શિષ્ટાનાં ગતિમાપ્નુયાત્

ઉઞ્છવૃત્તિર્વૃહસ્થો યઃ સ્વધમ ચરણે રતઃ ।
ત્યક્તકામસુખારંભઃ સ્વર્ગસ્તસ્ય ન દુર્લભઃ

વાનપ્રસ્થાઃ ખલ્વપિ ધર્મમનુસરન્તઃ પુણ્યાનિ તીર્થાનિ નદીપ્રસ્ત્રવણાનિ સ્વભક્તેષ્વરણ્યેષુ મૃગવરાહમહિષ શાર્દૂલવનગજાકીર્ણેષુ તપસ્યન્તે અનુસંચરન્તિ

ત્યક્તગ્રામ્યવસ્ત્રાભ્યવહારોપભોગા વન્યૌષધિફલમૂલપર્ણપરિમિતવિચિત્રનિયતાહારાઃ સ્થાનાસનિનોભૂપાષાણસિકતાશર્કરાવાલુકાભસ્મશાયિનઃ કાશુકુશચર્મવલ્કલસંવૃતાઙ્ગાઃ કેશશ્યશ્રુનખરોમધારિણો નિયતકાલોપસ્પર્શનાઃશુષ્કબલિહોમકાલાનુષ્ટાયિનઃ ।
સમિત્કુશકુસુમાપહારસંમાર્જનલબ્ધવિશ્રામાઃ શીતોષ્ણપવનવિષ્ટં ભવિભિન્નસર્વત્વચો વિવિધનિયમયોગચર્યાનુષ્ટાનવિહિતપરિશુષ્કમાંસશોણિતત્વગસ્થિભૂતા ધૃતિપરાઃ સત્ત્વયોગાચ્છરીરાણ્યુદ્વહૄન્તે

યસ્ત્વેતાં નિયતચર્યાં બ્રહ્મર્ષિવિહિતાં ચરેત્ ।
સ દહેદગ્નિવદ્દોષાઞ્જયેલ્લોકાંશ્ચ દુર્જાયાન્

પરિવ્રાજકાનાં પુનરાચારઃ તદ્યથા ।
વિમુચ્યાગ્નિં ધનકલત્રપરિબર્હસંગેષ્વાત્માનં સ્નેહપાશાનવધૂય પરિવ્રજન્તિ ।
સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનાસ્ત્રિવર્ગપ્રવૃત્તેષ્વસક્તબુદ્ધયઃ

અરિમિત્રોદાસીનાં તુલ્યદર્શનાઃ સ્થાવરજરાયુજાણ્ડજસ્વેદજાનાં ભૂતાનાં વાઙ્મનૃઃકર્મભિરનભિરનભિદ્રોહિણો ઽનિકેતાઃ પર્વતપુલિનવૃક્ષમૂલદેવાયતનાન્યનુસંચરન્તો વા સાર્થમુપેયુર્નગરં ગ્રામં વા ન ક્રોધદર્પલોભમોહકાર્પણ્યદંભપરિવાદાભિમાનનિર્વૃત્તહિંસા ઇતિ

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ
અભયં સર્વભૂતેભ્યો દત્ત્વા યશ્ચરતે મુનિઃ ।
ન તસ્ય સર્વભૂતેભ્યો ભયમુત્પદ્યતે ક્વચિત્

કૃત્વાગ્નિહોત્રં સ્વશરીરસંસ્થં શરીરમગ્નિં સ્વમુખે જુહોતિ ।
વિપ્રસ્તુ ભૈક્ષોપગતૈર્હવિર્ભિશ્ચિતા ગ્નિના સંવ્રજતે હિ સોકાન્

મોક્ષાશ્રમં યશ્ચરતે યથોક્તં શુચિઃ સ્વસંકલ્પિતયુક્તબુદ્ધિઃ ।
અનિન્ધનં જ્યોતિરિવ પ્રશાન્તં સ બ્રહ્મલોકં શ્રયતે દ્વિજાતિઃ