નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.42

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે નામમહાત્મ્યન્નામૈકચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીનારદ ઉવાચ
કુતઃ સૃષ્ટમિદં બ્રહ્મઞ્જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
પ્રલયે ચ કમભ્યેતિ તન્મે બ્રૂહિ સનન્દન

સસાગરઃ સગગનઃ સશૈલઃ સબલાહકઃ ।
સભૂમિઃ સાગ્નિપવનો લોકો ઽયં કેન નિર્મિતઃ

કથં સૃષ્ટાનિ ભૂતાનિ કથં વર્ણવિભક્તયઃ ।
શૌચાશૌચં કથં તેષાં ધર્માધર્મવિધિઃ કથમ્

કીદૃશો જીવતાં જીવઃ ક્વ વા ગચ્છન્તિ યે મૃતાઃ ।
અસ્માલ્લોકાદમું લોકં સર્વં શંસતુ મે ભવાન્

સનન્દન ઉવાચ
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ ચેતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ભૃગુણાભિહિતં શાસ્ત્રં ભરદ્વાજાય પૃચ્છતે

કૈલાસશિખરે દૃષ્ટ્વા દીપ્યમાનં મહૌજસમ્ ।
ભૃગુમહર્ષિમાસીનં ભરદ્વાજો ઽન્વપૃચ્છત

ભરદ્વાજ ઉવાચ
કથં જીવો વિચરતિ નાનાયોનિષુ સંતતમ્ ।
કથં મુક્તિશ્ચ સંસારાજ્જાયતે તસ્ય માનદ

યશ્ચ નારાયણઃ સ્રષ્ટા સ્વયંભૂર્ભગવન્સ્વયમ્ ।
સેવ્યસેવકભાવેન વર્તેતે ઇતિ તૌ સદા

પ્રવિશન્તિ લયે સર્વે યમીશં સચરાચરાઃ ।
લોકાનાં રમણઃ સો ઽયં નિર્ગુણશ્ચ નિરઞ્જનઃ

અનીર્દશ્યો ઽપ્રતર્ક્યશ્ચ કથં જ્ઞાયેત કૈર્મુને ।
કથમેનં પરાત્માનં કાલશક્તિદુરન્વયમ્

અતર્ક્યચરિતં વેદાઃ સ્તુવન્તિ કથમાદરાત્ ।
જીવો જીવત્વમુલ્લઙ્ઘ્ય કથં બ્રહ્મ સમન્વયાત્

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું તન્મે બ્રૂહિ કૃપાનિર્ઘ ।
એવં સ ભગવાન્પૃષ્ટો ભરદ્વાજેન સંશયમ્

મહર્ષિર્બ્રહ્મસંકાશઃ સર્વં તસ્મૈ તતો ઽબ્રવીત્ ।
ભૃગુરુવાચ
માનસો નામ યઃ પૂર્વો વિશ્રુતો વે મહર્ષિભિઃ

અનાદિનિધનો દેવસ્તથા તેભ્યો ઽજરામરઃ ।
અવ્યક્ત ઇતિ વિખ્યાતઃ શાશ્વતો ઽથાક્ષયો ઽવ્યયઃ

યતઃ સૃષ્ટાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે ચ મ્રિયન્તિ ચ ।
સો ઽમૃજત્પ્રથમં દેવો મહાન્તં નામ નામતઃ

આકાશમિતિ વિખ્યાતં સર્વભૂતધરઃ પ્રભુઃ ।
આકાશાદભવદ્વારિ સલિલાદગ્નિમારુતૌ

અગ્નિમારુતસંયોગાત્તતઃ સમભવન્મહી ।
તતસ્તેજો મયં દિવ્યં પદ્મં સૃષ્ટં સ્વયંભુવા

તસ્માત્પદ્માત્સમભવદ્વ્રહ્મા વેદમયો વિધિઃ ।
અહૄઙ્કાર ઇતિ ખ્યાતઃ સર્વભૂતાત્મભૂતકૃત્

બ્રહ્મા વૈ સ મહાતેજા ય એતે પઞ્ચ ધાતવઃ ।
શૈલાસ્તસ્યાસ્થિસંધાસ્તુ મેદો મસિં ચ મેદિની

સમુદ્રાસ્તસ્ય રુધિરમાકાશમુદરં તથા ।
પવનશ્ચૈવ નિશ્વાસસ્તેજો ઽગ્નિર્નિમ્નગાઃ શિરાઃ

અગ્નીષોમૌ ચ ચન્દ્રાકારૈ નયને તસ્ય વિશ્રુતે ।
નભશ્ચોર્ધ્વશિરસ્તસ્ય ક્ષિતિઃ પદૌ ભુજૌ દિશઃ

દુર્વિજ્ઞેયો હ્યચિન્ત્યાત્મા સિદ્ધૈરપિ ન સંશયઃ ।
સ એષ ભગવાન્વિષ્ણુરનન્ત ઇતિ વિશ્રુતઃ

સર્વભૂતાત્મભૂતસ્થો દુર્વિજ્ઞેયો ઽકૃતાત્મભિઃ ।
અહૄઙ્કારસ્ય યઃ સ્રષ્ટા સર્વભૂતભઘવાયવૈ ।
તતઃ સમભવદ્વિશ્વં પૃષ્ટો ઽહં યદિહ ત્વયા

ભગ્દ્વાજ ઉવાચ
ગગનસ્ય દિશાં ચૈવ ભૂતલસ્વાનિલસ્ય ચ ।
કાન્યત્ર પરિમાણાનિ સંશયં છિન્ધિ તત્ત્વતઃ

ભૃગુરુવાચ
અનન્તમેતદાકાશં સિદ્ધદૈવતસોવિતમ્ ।
રમ્યં નાનાશ્રયાકીર્ણં યસ્યાં તો નાધિગમ્યતે

ઊર્ધ્વં ગતેરધસ્તાત્તુ ચન્દ્રાદિત્યૌ ન પશ્યતઃ ।
તત્ર દેવાઃ સ્વયં દીપ્તા ભાસ્કરાભાગ્નિવર્ચસઃ

તે ચાપ્યન્તં ન પશ્યન્તિ નભસઃ પ્રથિતૌજસઃ ।
દુર્ગમત્વાદનન્તત્વાદિતિ મે વદ માનદ

ઉપરિષ્ટોપરિષ્ટાત્તુ પ્જ્વલદ્ભિઃ સ્વયંપ્રભઘૈઃ ।
નિરુદ્ધમેતદાકાશં હ્યપ્રમેયં સુરૈરપિ

પ્રથિવ્યન્તે સમુદ્રાસ્તુ સમુદ્રાન્તે તમઃ સ્મૃતમ્ ।
તમસોંઽતે જલં પ્રાહુર્જલસ્યાન્તે ઽગ્નિરેવ ચ

રસાતલાન્તે સલિલં જલાન્તે પન્નગાધિપાઃ ।
તદન્તે પુનરાકાશમાકાશાન્તે પુનર્જલમ્

એવમન્તં ભગવતઃ પ્રમાણં સલિલસ્ય ચ ।
અગ્નિમારુતતોયેભ્યો દુર્જ્ઞેયં દૈવતૈરપિ

અગ્નિમારુતતોયાનાં વર્ણા ક્ષિતિતલસ્ય ચ ।
આકાશસદૃશા હ્યેતે ભિદ્યન્તે તત્ત્વદશનાત્

પઠન્તિ ચૈવ મુનયઃ શાસ્ત્રેષુ વિવિધેષુ ચ ।
ત્રૈલોક્યે સાગરે ચૈવ પ્રમાણં વિહિતં યથા

અદૃશ્યો યસ્ત્વગમ્યો યઃ કઃ પ્રમાણ મુદીરયેત્ ।
સિદ્ધાનાં દેવતાનાં ચ પરિમીતા યદા ગતિઃ

તદાગણ્યમનન્તસ્ય નામાનન્તેતિ વિશ્રુતમ્ ।
નામધેયાનુરુપસ્ય માનસસ્ય મહાત્મનઃ

યદા તુ દિવ્યં યદ્રૂપં હ્રસતે વર્દ્ધતે પુનઃ ।
કો ઽન્યસ્તદ્વેદિતું શક્યો યો ઽપિ સ્યાત્તદ્વિધો ઽપરઃ

તતઃ પુષ્કરતઃ સષ્ટઃ સર્વજ્ઞો મૂર્તિમાન્પ્રભુઃ ।
બ્રહ્મા ધર્મમયઃ પૂર્વઃ પ્રજાપતિરનુત્તમઃ

ભરદ્વાજ ઉવાચ
પુષ્કરો યદિ સંભૂતો જ્યેષ્ટં ભવતિ પુષ્કરમ્ ।
બ્રહ્માણં પૂર્વજં ચાહ ભવાન્સંદેહ એવ મે

ભૃગુરુવાચ
માનસસ્યેહ યા મૂર્તિર્બ્રહ્મત્વં સમુપાગતા ।
તસ્યાસનવિધાનાર્થં પૃથિવી પદ્મમુચ્યતે

કર્ણિકા તસ્ય પદ્મસ્ય મેરુર્ગગનમુચ્છ્રિતઃ ।
તસ્ય મધ્યે સ્થિતો લોકાન્સૃજત્યેષ જગદ્વિધિઃ

ભરદ્વાજ ઉવાચ
પ્રજાવિસર્ગં વિવિધં કથં સ સૃજતિ પ્રભુઃ ।
મેરુમધ્યે સ્થિતો બ્રહ્મા તદ્વહિર્દ્વિજસત્તમ

ભૃગુરુવાચ
પ્રજાવિસર્ગં વિવિધં માનસો મનસાસૃજત્ ।
સંરક્ષણાર્થં ભૂતાનાં સૃષ્ટં પ્રથમતો જલમ્

યત્પ્રાણાઃ સર્વભૂતાનાં સૃષ્ટં પ્રથમતો જલમ્ ।
યત્પ્રાણાઃ સર્વભૂતાનાં વર્દ્ધન્તે યેન ચ પ્રજાઃ

પરિત્યક્તાશ્ચ ન શ્યન્તિ તેનદં સર્વમાવૃત્તમ્ ।
પૃથિવી પર્વતા મેઘા મૂર્તિમન્તશ્ચ યે પરે ।
સર્વં તદ્વારુણં જ્ઞેયમાપસ્તસ્તંભિરે પુનઃ

ભરદ્વાજ ઉવાચ
કથં સલિલમુત્પન્નં કથં ચૈવાગ્નિમારુતૌ ।
કથં વા મેદિની સૃષ્ટેત્યત્ર મે સંશયો મહાન્

ભૃગુરુવાચ
બ્રહ્મકલ્પે પુરા બ્રહ્મન્ બ્રહ્મર્ષીણાં સમાગમે ।
લોકસંભવસંદેહઃ સમુત્પન્નો મહાત્મનામ્

તે ઽતિષ્ટન્ધ્યાનમાલંબ્ય મૌનમાસ્થાય નિશ્ચલાઃ ।
ત્યક્તાહારાઃ સ્પર્દ્ધમાના દિવ્યં વિર્ષશતં દ્વિજાઃ

તેષાં બ્રહ્મમયી વાણી સર્વેષાં શ્રોત્રમાગમત્ ।
દિવ્યા સરસ્વતી તત્ર સંબભૂવ નભસ્તલાત્

પુરાસ્તિમિતમાકાશમનન્તમચલોપમમ્ ।
નષ્ટચન્દ્રાર્કપવનં પ્રસુપ્તમિવ સંબભૌ

તતઃ સલિલમુત્પન્નં તમસીવ તમઃ પરમ્ ।
તસ્માઞ્ચ સલિલોત્પીડાદુદતિષ્ટત મારુતઃ

યથાભવનમચ્છિદ્રં નિઃશબ્દમિવ લક્ષ્યતે ।
તઞ્ચાભસા પૂર્યમાણં સશબ્દં કુરુતે ઽનિલઃ

તથા સલિલસંરુદ્ધે નભસોંઽતં નિરન્તરે ।
ભિત્ત્વાર્ણવતલં વાયુઃ સમુત્પતતિ ઘોષવાન્

એષુ વા ચરતે વાયુરર્ણવોત્પીડસંભવઃ ।
આકાશસ્થાનમાસાદ્ય પ્રશાન્તિં નાધિગચ્છતિ

તસ્મિન્વાય્વમ્બુસંઘર્ષે દીપ્તતેજા મહાબલઃ ।
પ્રાદુરાસીદૂર્ધ્વશિખઃ કૃત્વા નિસ્તિમિરં તમઃ

અગ્નિઃ પવનસંયુક્તઃ ખં સમાક્ષિપતે જલમ્ ।
તદગ્નિવાયુસંપર્કાદ્ધનત્વમુપપદ્યતે

તસ્યાકાશં નિપતિતઃ સ્નેહાત્તિષ્ટતિ યો ઽપરઃ ।
સ સંઘાતત્વમાપન્નો ભૂમિત્વમનુગચ્છતિ

રસાનાં સર્વગન્ધાનાં સ્નેહાનાં પ્રાણિનાં તથા ।
ભૂમિર્યો નિરિયં જ્ઞેયા યસ્યાઃ સર્વં પ્રસૂયતે

ભરદ્વાજ ઉવાચ
ય એતે ધાતવઃ પઞ્ચ રક્ષ્યા યાનસૃજત્પ્રભુઃ ।
આવૃતા યૈરિમે લોકા મહાભૂતાભિસંજ્ઞિતૈઃ

યદાસૃજત્સહસ્રાણિ ભૂતાનાં સ મહામતિઃ ।
પશ્ચાત્તેષ્વેવ ભૂતત્વં કથં સમુપપદ્યતે

ભૃગુરુવાચ
અમિતાનિ મહાષ્ટાનિ યાન્તિ ભૂતાનિ સંભવમ્ ।
અતસ્તેષાં મહાભૂતશબ્દો ઽયમુપપદ્યતે

ચેષ્ટા વાયુઃ ખમાકાશમૂષ્માગ્નિઃ સલિલં દ્રવઃ ।
પૃથિવી ચાત્ર સંઘાતઃ શરીરં પાઞ્ચભૌતિકમ્

ઇત્યતઃ પઞ્ચભિર્યુક્તૈર્યુક્તં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
શ્રોત્રે ઘ્રાણો રસઃ સ્પર્શો દૃષ્ટિશ્ચેન્દ્રિયસંજ્ઞિતાઃ

ભરદ્વાજ ઉવાચ
પઞ્ચભિર્યદિ ભૂતૈસ્તુ યુક્તાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ ।
સ્થાવરાણાં ન દૃશ્યન્તે શરીરે પઞ્ચ ધાતવઃ

અનૂષ્મણામચેષ્ટાનાં ઘનાનાં ચૈવ તત્ત્વતઃ ।
વૃક્ષાણાં નોપલભ્યન્તે શરીરે પઞ્ચ ધાતવઃ

વ શૃણ્વન્તિ ન પશ્યન્તિ ન ગન્ધરસવેદિનઃ ।
ન ચ સ્પર્શં હિ જાનન્તિ તે કથં પઞ્ચ ધાતવઃ

અદ્રવત્વાદનિગ્નિત્વાદભૂમિત્વાદવાયુતઃ ।
આકાશસ્યાપ્રમેયત્વાદૃક્ષાણાં નાસ્તિ ભૌતિકમ્

ભૃગુરુવાચ
ઘનાનામપિ વૃક્ષણામાકાશો ઽસ્તિ ન સંશયઃ ।
તેષાં પુષ્પપલવ્યક્તિર્નિત્યં સમુપપદ્યતે

ઊષ્મતો મ્લાયતે પર્ણં ત્વક્ફલં પુષ્પમેવ ચ ।
મ્લાયતે શીર્યતે ચાપિ સ્પર્શસ્તેનાત્ર વિદ્યતે

વાય્યગ્ન્યશનિનિર્ધોષૈઃ ફલં પુષ્પં વિશીર્યતે ।
શ્રોત્રેણ ગૃહ્યતે શબ્દસ્તસ્માચ્છૃણ્વન્તિ પાદપાઃ

વલ્લી વેષ્ટયતે વૃક્ષાન્સર્વતશ્ચૈવ ગચ્છતિ ।
નહ્યદૃષ્ટશ્ચ માર્ગો ઽસ્તિ તસ્માત્પશ્યન્તિ પાદપાઃ

પુણ્યાપુણ્યૈસ્તથા ગધૈર્ધૂપૈશ્ચ વિવિધૈરપિ ।
અરોગાઃ પુષ્પિતાઃ સંતિ તસ્માજ્જિઘ્રન્તિ પાદપાઃ

સુખદુઃખયોર્ગ્રહણાચ્છિન્નસ્ય ચ વિરોહણાત્ ।
જીવં પશ્યામિ વૃક્ષાણામચૈતન્યં ન વિદ્યતે

તેન તજ્જલમાદત્તે જરયત્યગ્નિમારુતૌ ।
આહારપરિણામાઞ્ચ સ્નહો વૃદ્ધિશ્ચ જાયતે

જઙ્ગમાનાં ચ સર્વેષાં શરીરે પંઞ્ચ ધાતવઃ ।
પ્રત્યેકશઃ પ્રભિદ્યન્તે યૈઃ શરીરં વિચેષ્ટતે

ત્વક્ ચ માંસં તથાસ્થીનિ મજ્જા સ્નાયુશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
ઇત્યેતદિહ સંઘાતં શરીરે પૃથિવીમયે

તેજો હ્યગ્નિસ્તથા ક્રોધશ્ચક્ષુરુષ્મા તથૈવ ચ ।
અગ્નિર્જનયતે યઞ્ચ પઞ્ચાગ્નેયાઃ શરીરિણઃ

શ્રોત્રં ઘ્રાણં તથાસ્યં ચ હૃદયં કોષ્ટમેવ ચ ।
આકાશાત્પ્રાણિનામેતે શરીરે પઞ્ચ ધાતવઃ

શ્લેષ્મા પિત્તમથ સ્વેદો વસા શોણિતમેવ ચ ।
ઇત્યાપઃ પઞ્ચધા દેહે ભવન્તિ પ્રાણિનાં સદા

પ્રાણાત્પ્રીણયતે પ્રાણી વ્યાનાવ્દ્યાયચ્છતે તથા

ગચ્છત્યપાનો ઽધશ્ચૈવ સમાનો હ્યદ્યવસ્થિતઃ ।
ઉદાનાદુચ્છ્વસિતીતિ પઞ્ચ (પ્રતિ)ભદાઞ્ચ ભાષતે ।
ઇત્યેતે વાયવઃ પઞ્ચ વેષ્ટયન્તીહદેહિનમ્

ભૂમેર્ગન્ધગુણાન્વેત્તિ રસં ચાદૂભ્યઃ શરીરવાન્ ।
તસ્ય ગન્ધસ્ય વક્ષ્યામિ વિસ્તરાભિહિતાન્ગુણાન્

ઇષ્ટશ્ચાનુષ્ટગન્ધશ્ચ મધુરઃ કટુરેવ ચ ।
નિર્હારી સંહતઃ સ્નિગ્ધો રુક્ષો વિશદ એવ ચ

એવં નવવિધો જ્ઞેયઃ પાર્થિવો ગન્ધવિસ્તરઃ ।
જ્યોતિઃ પશ્યતિ ચક્ષુર્ભ્યઃ સ્પર્શં વેત્તિ ચ વાયુના

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસશ્ચાપિ ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ।
રસજ્ઞાનં તુ વક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

રસો બહુવિધઃ પ્રોક્ત ઋષિભિઃ પ્રથિતાત્મભિઃ ।
મધુરો લવણસ્તિક્તઃ કષાયો ઽમ્લઃ કટુસ્તથા

એષ ષડિધવિસ્તારો રસો વારિમયઃ સ્મૃતઃ ।
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપશ્ચ ત્રિગુણં જ્યોતિરુચ્યતે

જ્યોતિઃ પશ્યતિ રૂપાણિ રૂપં ચ બહુધા સ્મૃતમ્ ।
હ્રસ્વો દીર્ધસ્તથા સ્થૂલશ્ચતુરસ્રો ઽણુવૃત્તવાન્

શુક્લઃ કૃષ્ણસ્તથા રક્તો નીલઃ પીતો ઽરુણસ્તથા ।
કઠિનશ્ચિક્કણઃ શ્લક્ષ્ણઃ પિચ્છિલો મૃદુ દારુણઃ

એવં ષોડશવિસ્તારો જ્યોતીરુપગુણઃ સ્મૃતઃ ।
તત્રૈકગુણમાકાશં શબ્દ ઇત્યેવ તત્સ્મૃતમ્

તસ્ય શબ્દસ્ય વક્ષ્યામિ વિસ્તરં વિવિધાત્મકમ્ ।
ષડ્જો ઋષભગાન્ધારૌ મધ્યમોધૈવતસ્તથા

પઞ્ચમશ્ચાપિ વિજ્ઞેયસ્તથા ચાપિ નિષાદવાન્ ।
એષ સપ્તવિધઃ પ્રોક્તો ગુણ આકાશસંભવઃ

ઐશ્વર્ય્યેણ તુ સર્વત્ર સ્થિતો ઽપિ પયહાદિષુ ।
મૃદઙ્ગભેરીશઙ્ખાનાં સ્તનયિત્નો રથસ્ય ચ

એવં બહુવિધાકારઃ શબ્દ આકાશસંભવઃ ।
વાયવ્યસ્તુ ગુણઃ સ્પર્શઃ સ્પર્શશ્ચ બહુધા સ્મૃતઃ

ઉષ્ણઃ શીતઃ સુખં દુઃખં સ્નિગ્ધો વિશદ એવ ચ ।
તથા ખરો મૃદુઃ શ્લક્ષ્ણો લવુર્ગુરુતરો ઽપિ ચ

શબ્દસ્પર્શૌ તુ વિજ્ઞેયૌ દ્વિગુણૌ વાયુરિત્યુત ।
એવમેકાદશવિધો વાયવ્યો ગુણ ઉચ્યતે

આકાશજં શબ્દમાહુરેભિર્વાયુગુણૈઃ સહ ।
અવ્યાહતૈશ્ચેતયતે નવેતિ વિષમા ગતિઃ

આપ્યાયન્તે ચ તે નિત્યં ધાતવસ્તૈસ્તુ ધાતુભિઃ ।
આપો ઽગ્નિર્મારુશ્ચૈવ નિત્યં જાગ્રતિ દેહિષુ

મૂલમેતે શરીરસ્ય વ્યાપ્ય પ્રાણાનિહ સ્થિતાઃ ।
પાર્થિવં ધાતુમાસાદ્ય યથા ચેષ્ટયતે બલી

શ્રિતો મૂર્દ્ધાનમગ્નિસ્તુ શરીરં પરિપાલયેત્ ।
પ્રાણો મૂર્દ્ધનિ વાગ્નૌ ચ વર્તમાનો વિચેષ્ટતે

સ જન્તુઃ સર્વભૂતાત્મા પુરુષઃ સ સનાતનઃ ।
મનો બુદ્ધિરહૄઙ્કારો ભૂતાનિ વિષયશ્ચ સઃ

એવં ત્વિહ સ સર્વત્ર પ્રાણૈસ્તુ પરિપાલ્યતે ।
પૃષ્ટતસ્તુ સમાનેન સ્વાં સ્વાં ગતિમુપાશ્રિતઃ

વસ્તિમૂલં ગુદં ચૈવ પાવકં સમુપાશ્રિતઃ ।
વહન્મૂત્રં પુરીષં વાપ્યપાનઃ પરિવર્તતે

પ્રયત્ને કર્મનિયમે યચ એકસ્ત્રિષુ વર્તતે ।
ઉદાન ઇતિ તં પ્રાહુરધ્યાત્મજ્ઞાનકોવિદાઃ

સંધિષ્વપિ ચ સર્વેષુ સંનિવિષ્ટસ્તથાનિલઃ ।
શરીરેષુ મનુષ્યાણાં વ્યાન ઇત્યુપદિશ્યતે

બાહુષ્વગ્નિસ્તુ વિતતઃ સમાનેન સમીરિતઃ ।
રસાન્વારુ દોષાંશ્ચ વર્તયન્નતિ ચેષ્ટતે

અપાનપ્રાણયોર્મધ્યે પ્રાણાપાનસમીહિતઃ ।
સમન્વિતસ્ત્વધિષ્ટાનં સમ્યક્ પચતિ પાવકઃ

આસ્પંહિ પાયુપર્યન્તમન્તે સ્યાદ્ગુદસંજ્ઞિતે ।
રેતસ્તસ્માત્પ્રજાયન્તે સર્વસ્રોતાંસિ દેહિનામ્

પ્રાણાનાં સન્નિપાતાશ્ચ સન્નિપાતઃ પ્રજાયતે ।
ઊષ્મા ચાગિરીતિ જ્ઞેયો યો ઽન્નં પચતિ દેહિનામ્

અગ્નિવેગવહઃ પ્રાણો ગુદાન્તે પ્રતિહન્યતે ।
સ ઊર્ધ્વમાગમ્ય પુનઃ સમુત્ક્ષિપતિ પાવકમ્

પક્વાશયસ્ત્વધો નાભ્યા ઊર્ધ્વમામાશયઃ સ્મૃતઃ ।
નાભિમૂલે શરીરસ્ય સર્વે પ્રાણાશ્ચ સંસ્થિતાઃ

પ્રસ્થિતા હૃદયાત્સર્વે તિર્યગૂર્ધ્દમધસ્તથા ।
વહૄન્ત્યન્નરસાન્નાડ્યો દશપ્રાણપ્રચોદિતાઃ

એષ માર્ગો ઽપિ યોગાનાં યેન ગચ્છન્તિ તત્પદમ્ ।
જિતક્લમાઃ સમા ધીરા મૂર્દ્ધન્યાત્માનમાદધન્

એવં સર્વેષુ વિહિતપ્રાણાપાનેષુ દેહિનામ્ ।
તસ્મિન્સમિધ્યતે નિત્યમગ્નિઃ સ્થાલ્યામિવાહિતઃ