નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.4

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે સૃષ્ટિભરતખણ્ડપ્રાશસ્ત્યભૂગોલાનાં વર્ણનં નામ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
સનક ઉવાચ
શ્રદ્ધાપૂર્વાઃ સર્વધર્મા મનોરથફલપ્રદાઃ ।
શ્રદ્ધયાસાધ્યતે સર્વં શ્રદ્ધયા તુષ્યતે હરિઃ

ભક્તિર્ભક્ત્યૈવ કર્ત્તવ્યાતથા કર્માણિ ભક્તિતઃ ।
કર્મશ્ચદ્ધાવિહીનાનિ ન સિધ્યન્તિં દ્વિજો તમાઃ

યથાઽલોકો હિ જન્તૂનાં ચેષ્ટાકારણતાં ગતઃ ।
તથૈવ સર્વસિદ્ધીનાં ભક્તિઃ પરમકારણમ્

યથા સમસ્ત લોકાનાં જીવનં સલિલં સ્મૃતમ્ ।
તથા સમસ્તસિદ્ધીનાં જીવનં ભક્તિરિષ્યતે

યથા ભૂમિં સમાશ્રિત્ય સર્વે જીવન્તિ જન્તવઃ ।
તથા ભક્તિં સમાશ્રિત્ય સર્વકાર્ય્યાણિ સાધયેત્

શ્રદ્ધાવાંલ્લભતે ધર્ંમં શ્રદ્ધાવાતર્થમાપ્નુયાત્ ।
શ્રદ્ધયા સાધ્યતે કામઃ શ્રદ્ધાવાન્મોક્ષમાન્પુયાત્

ન દાનૈર્ન તપોભિર્વા યજ્ઞૈર્વા બહુદક્ષિણૈઃ ।
ભક્તિહીનેર્મુનિશ્ચેષ્ઠ તુષ્યતે ભગવાન્હરિઃ

મેરુમાત્રસુવર્ણાનાં કોટિકોટિસહસ્રશઃ ।
દત્તા ચાપ્યર્થનાશાય યતોભક્તિવિવર્જિતા

અભક્ત્યા યત્તપસ્તપ્તૈઃ કેવલં કાયશોષણમ્ ।
અભક્ત્યા યદ્ધુતં હવ્યં ભસ્મનિ ન્યસ્તહવ્યવત્

યત્કિઞ્ચિત્કુરુતે કર્ંમશ્રદ્ધયાપ્યણુમાત્રુમાત્રકમ્ ।.
તન્નામ જાયતે પુંસાં શાશ્વતં પ્રતીદાયકમ્

અશ્વમેઘસહસ્રં વા કર્ંમ વેદોદિતં કૃતમ્ ।
તત્સર્વં નિષ્ફલં બ્રહ્મન્યદિ ભક્તિવિવર્જિતમ્

હરિભક્તિઃ પરા નૄણાં કામધેનૂપમા સ્મૃતા ।
તસ્યાં સત્યાં પિબન્ત્યજ્ઞાઃ સંસારગરલં હ્યહો

અસારભૂતે સંસારે સારમેતદજાત્મજ ।
ભગવદ્ભક્તસઙ્ગશ્ચ હરિભક્તિસ્તિતિક્ષુતા

અસૂયોપેતમનસાં ભક્તિદાનાદિકર્ંમ યત્ ।
અવેહિ નિષ્ફલં બ્રહંસ્તેષાં દૂરતરો હરિઃ

પરિશ્રિયાભિતત્પાનાં દમ્ભાચારરતાત્મનામ્ ।
મૃષા તુ કુર્વતાં કર્મ તેષાં દૂરતરો હરિઃ

પૃચ્છતાં ચ મહાધર્ંમાન્વદતાં વૈ મૃષા ચ તાન્ ।
ધર્મેષ્વભક્તિમનસાં તેષાં દૂરતરો હરિઃ

વેદપ્રણિહિતો ધર્ંમો ધર્ંમો વેદો નારાયણઃ પરઃ ।
તત્રાશ્રદ્ધાપરા યે તુ તેષાં દૂરતરો હરિઃ

યસ્ય ધર્ંમવિહીનાનિ દિનાન્યાયાન્તિ યાન્તિ ચ ।
સ લોહકારભસ્ત્રેવ શ્વસન્નપિ ન જીવતિ

ધર્માર્થકામમોક્ષાખ્યાઃ પુરુષાર્થાઃ સનાતનાઃ ।
શ્રદ્ધાવતાં હિ સિધ્યન્તિ નાન્યથા બ્રહ્મનન્દના

સ્વાચારમનતિક્રમ્ય હરિભક્તિપરો હિ યઃ ।
સ યાતિ વિષ્ણુભવનં યદ્વૈ પશ્યન્તિ સૂરયઃ

કુર્વન્વેદોદિતાન્ધર્ંમાન્મુનીન્દ્ર સ્વાશ્રમોચિતાન્ ।
હરિધ્યાનપરોયસ્તુ સ યાતિ પરમં પદમ્

આચારપ્રભવો ધર્મઃ ધર્ંમસ્ય પ્રભુરચ્યુતઃ ।
આશ્રમાચારયુક્તેન પૂજિતઃ સર્વદા હરિઃ

યઃ સ્વાચારપરિભ્રષ્ટઃ સાઙ્ગવેદાન્તગો ઽપિ વા ।
સ એવ પતિતો જ્ઞેયો યતઃ કર્મબહિષ્કૃતઃ

હરિભક્તિપરિ વાપિ હરિધ્યાનપરો ઽપિ વા ।
ભ્રષ્ટો યઃ સ્વાશ્રમાચારાત્પતિતઃ સો ઽભિધીયતે

વેદો વા હરિભક્તિર્વા ભક્તિર્વાપિ મહેશ્વરે ।
આચારાત્પતિતં મૂઢં ન પુનાતિ દ્વિજોત્તમ

પુણ્યક્ષેત્રાભિગમનં પુણ્યતીર્થનિષેવણમ્ ।
યજ્ઞો વા વિવિધો બ્રહ્મંસ્ત્યક્તાચારંન રક્ષતિ

આચારાત્પ્રાપ્યતે સ્વર્ગ આચારાત્પ્રાપ્યતે સુખમ્ ।
આચારાત્પ્રાપ્યતે મોક્ષ આચારાત્કિં ન લભ્યતે

આચારાણાન્તુ સર્વેષાં યોગાનાં ચૈવ સત્તમ્ ।
હરિભક્તેપરિ તથા નિદાનં ભક્તિરિષ્યતે

ભક્ત્યૈવ પૂજ્યતે વિષ્ણુર્વાઞ્છિતાર્થફલપ્રદઃ ।
તસ્માત્સમસ્તલોકાનાં ભક્તિર્માતેતિ ગીયતે

જીવન્તિ જન્તવઃ સર્વે યથા માતરાશ્રિતાઃ ।
તથા ભક્તિં સમાશ્રિત્ય સર્વે જીવન્તિ ધાર્ંમિકાઃ

સ્વાશ્રમાચારયુક્તસ્ય હરિભક્તિર્યદા ભવેત્ ।
ન તસ્ય ત્રિષુ લોકેષુ સદૃશો ઽસ્ત્યજનન્દન

ભક્ત્યા સિધ્યન્તિ કર્ંમાણિ કર્ંમાણિ કર્ંમાભિસ્તુષ્યતે હરિઃ ।
તસ્મિંસ્તુષ્ટે ભવેજ્જ્ઞાનં જ્ઞાનાન્મોક્ષમવાપ્યતે

ભક્તિસ્તુ ભગવદ્ભક્તસઙ્ગેન ખલુ જાયતે ।
તત્સઙ્ગં પ્રાપ્યતે પુમ્ભિઃ સુકૃતૈઃ પૂર્વસઞ્ચિતૈઃ

વર્ણાશ્રમાચારરતા ભગવદ્ભક્તિલાલસાઃ ।
કામાદિદોષનિર્ મુક્તાસ્તે સન્તો લોકશિક્ષકાઃ

સસ્તઙ્ગઃ પરમો બ્રહ્મન્ન લભ્યેતાકૃતાત્મનામ્ ।
યદિ લભ્યેત વિજ્ઞેયં પુણ્યં જન્માન્તરાર્જિતમ્

પૂર્વાર્જિતાનિ પાપાનિ નાશમાયાન્તિ યસ્ય વૈ ।
સત્સઙ્ગતિર્ભવેત્તસ્ય નાન્યથા ઘટતે હિ સા

રવિર્હિ રશિમજાલેન દિવા હન્તિબહિસ્તમઃ ।
સન્તઃ સૂક્તિમરીચ્યોશ્ચાન્તર્ધ્વાન્તં હિ સર્વદા

દુર્લભાઃ પુરુષા લોકે ભગવદ્ભક્તિલાલસાઃ ।
તેષાં સઙ્ગો ભવેદ્યસ્ય તસ્ય શાન્તિર્હિ શાશ્વતી

નારદ ઉવાચ
કિંલક્ષણા ભાગવતાસ્તે ચ કિં કર્ંમ કુર્વતે ।
તેષાં લોકો ભવેત્કીદૃક્તત્સર્વં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ

ત્વં હિ ભક્તો રમેશસ્ય દેવદેવસ્ય ચિત્રિણઃ ।
એતાન્નિગદિતું શક્તસ્ત્વતો નાસ્ત્યધિકો ઽપરઃ

સનક ઉવાચ
શૃણુ બ્રહ્મન્પરં ગુહ્યં માર્કણ્ડેયસ્ય ધીમનઃ ઞ ।
યમુવાચ જગન્નાથો યોગનિદ્રાવિમોચિતઃ

યો ઽસૌ વિષ્ણુઃ પરં જ્યોતિર્દેવદેવઃ સનાતનઃ ।
જગત્કર્ત્તા શિવબ્રહ્મ સ્વરુપવાન્

યુગાન્તે રૌદ્રરુપેણ બ્રહ્માણ્ડગ્રાહિતઃ ।
જગત્યેકાર્ણવીભૂતે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

ભગવાનેવ શેષાત્મા શેતે વટદલે હરિઃ ।
અસંખ્યાતાબ્જજન્માદ્યૈરાભૂષિતતનૂરૂહઃ

પાદાઙ્ગુષ્ટાગ્રનિર્યાતગઙ્ગાશીતામ્બુપાવનઃ ।
સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરો દેવો બ્રહ્માણ્ડગ્રાસંબૃંહિતઃ

વટચ્છદે શયાનો ઽભૂત્સર્વશક્તિસમન્વિતઃ ।
તસ્મિન્સ્થાને મહાભાગો નારાયણપરાયણઃ ।
માર્કણ્ડેયઃ સ્થિનસ્તસ્ય લીલાઃ પશ્યન્મહે શિતુઃ

ઋષય ઊચુઃ
તસ્મિન્કાલે મહાઘોરે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।
હરિરેકઃ સ્થિત ઇતિ મુને પૂર્વં હિ શુશ્રુમ

જગત્યેકાર્ણવીભૂતે નષ્ટે સ્થાવરઞ્જગમે ।
સર્વગ્રસ્તેન હરિણા કિમર્થં સો ઽવશેષિતઃ

પરં કૌતૂહલં હ્યત્રં વર્ત્તતે ઽતીવ સૂત નઃ ।
હરિકીર્તિસુધાપાને કસ્યાલસ્યં પ્રજા યતે

સૂત ઉવાચ
આસીન્મુનિર્મહાભાગો મૃકણ્ડુરિતિ વિશ્રુતઃ ।
શાલગ્રામે મહાતીર્થે સો ઽતપ્યત મહાતપાઃ

યુગાનામ યુતં બ્રહ્મન્ગૃણન્બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥ટ
નિરાહારઃ ક્ષમાયુક્તઃ સત્યસન્ધો જિતેન્દ્રિયઃ

આત્મવત્સર્વભૂતાનિ પશ્યન્વિષયનિઃસ્પૃહઃ ।
સર્વભૂતહિતો દાન્ત સ્તતાપ સુમહત્તપઃ

તત્તાપઃશઙ્કિતાઃ સર્વે દેવા ઇન્દ્રાદયસ્તદા ।
પરેશં શરણં જગ્મુર્નારાયણમનામયમ્

ક્ષીરાબ્ધેરુત્તરં તીરં સંપ્રાપ્યત્રિવિવૌકસઃ ।
તુષ્ટુવુર્દેવદેવેશં પહ્મનાભં જગદ્ગુરુમ્

દેવા ઊચુઃ
નારાયણાક્ષરાનન્ત શરણાગતપાલક ।
મૃકણ્ડુતપસા ત્રસ્તાન્પાહિ નઃ શરણાગતાન્

જય દેવાધિદેવેશ જય શઙ્ખગદાધર ।
જયો લોકસ્વરુપાય જયો બ્રહ્માણ્ડહેતવે

નમસ્તે દેવદેવેશ નમસ્તે લોકપાવન ।
નમસ્તે લોકનાથાય નમસ્તે લોકસાક્ષિણે

નમસ્તે ધ્યાનગમ્યાય નમસ્તે ધ્યાનહેતવે ।
નમસ્તે ધ્યાનરુપાય નમસ્તે ધ્યાનપાક્ષિણે

કેશિહન્ત્રે નમસ્તુભ્યં મધુહન્ત્રે પરાત્મને ।
નમો ભૂમ્યાદિરૂપાય નમશ્ચૈતન્યરુપિણે

નમો જ્યેષ્ટાય શુદ્ધાય નિર્ગુણાય ગુણાત્મને ।
અરુપાય સ્વરુપાય બહુરુપાય તે નમઃ

નમો બ્રહ્મણ્યદેવાય ગોબ્રાહ્મણહિતાય ચ ।
જગદ્ધિતાય કૃષ્ણાય ગોવિન્દાય નમોનમઃ

નમો હિક્ષમગર્ભાય નમો બ્રહ્માદિરુપિણે ।
નમઃ સૂર્ય્યાદિરુપાય હવ્યકવ્યભુજે નમઃ

નમો નિત્યાય વન્દ્યાય સદાનન્દૈકરુપિણે ।
નમઃ સ્મૃતાર્તિનાશાય ભૂયો ભૂયો નમો નમઃ

એવં દેવસ્તુતિં શ્રુત્વા ભગવાન્કમલાપતિઃ ।
પ્રત્યક્ષતામગાત્તેષાં શઙ્કચત્રગદાધરઃ

વિકચામ્બુજપત્રાક્ષં સૂર્ય્યકોટિસમપ્રભમ્ ।
સર્વાલઙ્કારસંયુક્તં શ્રીવત્સાઙ્કિતવક્ષસમ્

પીતામ્બરધરં સૌમ્યં સ્વર્ણયજ્ઞોપવીતિનમ્ ।
સ્તૃયમાનં મુનિવરૈઃ પાર્ષદપ્રવરાવૃત્તમ્

તં દૃષ્ય્વા દેવસંઘાસ્તે તત્તેજોહતતેજસઃ ।
નમશ્ચક્રુર્મુદા યુક્તા અષ્ટાઙ્ગૌરવનિં ગતાઃ

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાન્મેઘગંભીરનિસ્વનઃ ।
ઉવાચ પ્રીણયન્દેવાન્નતાનિન્દ્રપુરોગમાન્

શ્રીભગવાનુવાચ
જાને વો માનસં દુઃખં મૃકણ્ડુતપસોઙ્ગમ્ ।
યુષ્માન્ન બાધતે દેવાઃ સ ઋષિઃ સજ્જનાગ્રાણીઃ

સંપદ્ભિઃ સંયુતા વાપિ વિપદ્ભિશ્ચાપિ સજ્જનાઃ ।
સર્વથાન્યં ન બાધન્તે સ્વપ્ને ઽપિ સુરસત્તમાઃ

સતતં બાધ્યમાનો ઽપિ વિષયાખ્યૈરરાતિભિઃ ।
અવિધાયાત્મનો રક્ષામન્યાન્દ્વેષ્ટિ કથં સુધીઃ

તાપત્રયાભિધાનેન બાધ્યમાનો હિ માનવઃ ।
અન્યં ક્રીડયિતું શક્તઃ કથં ભવતિ સત્તમઃ

કર્મણા મનસા વાચા બાધતે યઃ સદા પરાન્ ।
નિત્યં કામાદિભિર્યુક્તો મૂઢધીઃ પ્રોચ્યતે તુ સઃ

યો લોકહિતકૃન્મર્ત્યો ગતાસુર્યો વિમત્સરઃ ।
નિઃશઙ્ગઃ પ્રોચ્યતે સદ્ભિરિહામાત્ર ચ સત્તમાઃ

સશઙ્કઃ સર્વદા દુઃખી નિઃશઙ્કઃ સુખમાન્પુયાત્ ।
ગચ્છધ્વં સ્વાલયં સ્વસ્થાઃ ક્રીડયિષ્યતિ વો ન સઃ

ભવતાં રક્ષકશ્ચાહં વિહરધ્વં યથાસુખમ્ ।
ઇતિ દત્વા વરં તેષામતસીકુસુમપ્રભઃ

પશ્યતામેવ દેવાનાં તત્રૈવાન્તરધીયત ।
તુષ્ટાત્માનઃ સુરગણાં યયુર્નાકં યથાગતમ્

મૃકણ્ડોરપિ તુષ્ટાત્મા હરિઃ પ્રત્યક્ષતામગાત્ ।
અરુપં પરમં બ્રહ્મસ્વપ્રકાશં નિરઞ્જનમ્

અતસીપુષ્પસંકાશં પીતવાસસમચ્યચુતમ્ ।
દિવ્યાયુધધરં દૃષ્ટ્વા મૃકણ્ડુર્વિસ્મિતો ઽભવત્

ધ્યાનાદુન્મીલ્ય નયનં અપશ્યદ્ધરિમગ્રતઃ ।
પ્રસન્નવદનં શાન્તં ધાતારં વિશ્વતેજસમ્

રોમાઞ્ચિતશરીરો ઽસાવાનન્દાશ્રુવિલોચનઃ ।
નનામ દણ્ડવદ્ભૂમૌ દેવદેવ સનાતનમ્

અશ્રુભિઃ ક્ષાલયંસ્તસ્ય ચરણૌ હર્ષસંભવૈઃ ।
શિરસ્યઞ્ચલિમાધાય સ્તોતું સમુપચક્રમે

મૃકણ્ડુરુવાચ
નમઃ પરેશાય પરાત્મરુપિણે પરાત્પરસ્પ્રાત્પરતઃ પરાય ।
અપારપારાય પરાનુકર્ત્રે નમઃ પરેભ્યઃ પરપારણાય

યો નામજાત્યાદિવિકલ્પહીનઃ શબ્દાદિદોષવ્યતિરેકરુપઃ ।
બહુસ્વરુપો ઽપિ નિરઞ્જનો યસ્તમીશમીઢ્યં પરમં ભજામિ

દેવાન્તવેદ્યં પુરુષં પુરાણં હિરણ્યગર્ભાદિજગત્સ્વરુપમ્ ।
અનૂપમં ભક્તિ જનાનુકમ્પિનં ભજામિ સર્વેશ્વરમાદિમીડ્યમ્

પશ્યન્તિ યં વીતસમસ્તદોષા ધ્યાનૈકનિષ્ઠા વિગતસ્પૃહાશ્ચ ।
નિવૃત્તમોહાઃ પરમં પવિત્રં નતો ઽસ્મિ સંસારનિર્વર્ત્તકં તમ્

સ્મૃતાર્તિનાશનં વિષ્ણું શરણાગતપાલકમ્ ।
જગત્સેવ્યં જગાદ્ધામ પરેશં કરુણાકરમ્

એવં સ્તુતઃ સ ભગવાન્વિષ્ણુસ્તેન મહર્ષિણા ।
અવાપ પરમાં તુષ્ટિં શઙ્ખચક્રગદાધરઃ

અયાલિઙ્ગ્ય મુનિં દેવશ્ચતુર્ભિર્દીર્ઘબાહુભિઃ ।
ઉવાચ પરમં પ્રીત્યા વરં બરય સુવ્રત

પ્રીતો ઽસ્મિ તપસા તેન સ્તોત્રેણ ચ તવાનઘ ।
મનસા યદભિપ્રેતં વરં વરય સુવ્રત

મૃકણ્ડુરૂવાચ
દેવદેવ જગન્નાથ કૃતાર્થો ઽસ્મિ ન સંશયઃ ।
ત્વદ્દર્શનમપુણ્યાનાં દુર્લભં ચ યતઃ સ્મૃતમ્

બ્રહ્માદ્યા યં ન વશ્યન્તિ યોગિનઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
ધર્મિષ્ટા દીક્ષિતાશ્વાપિ વીતરાગા વિમત્સરાઃ

તં પશ્યામિ પરં ધામ કિમતો ઽન્યં વરં વૃણે ।
એતેનૈવ કૃતાર્થો ઽસ્મિ જનાર્દન જગદ્ધરો

યત્રામસ્મૃતિમાત્રેણ મહાપાતકિનો ઽપિ યે ।
તત્પદે પરમં યાન્નિ તે દૃષ્ટ્વા કિષુનાચ્યુત

શ્રીભગવાનુવાચ
સત્યત્પ્રુક્તં ત્વયા બ્રહ્માન્પ્રીનો ઽસ્મિ તવ પણ્ડિત ।
મદૃર્શનં હિ વિફલં ન કદાચિદ્ભવિષ્યતિ

વિષ્ણિર્ભક્તકુટુમ્બીતિ વદન્તિ વિવુધાઃ સદા ।
તદેવ પાલયિષ્યામિ મજ્જનો નાનૃતં વદેત્

તસ્માત્ત્વત્તપસાતુષ્ટો યાસ્યામિ તવ પુત્રતામ્ ।
સમસ્તગુણસંયુક્તો દીર્ઘજીવી સ્વરુપવાન્

મમ જન્મ કુલે યસ્ય કતત્કુલં મોક્ષગામિ વૈ ।
મયિ તુષ્ટે મુનિશ્રેષ્ઠ કિમસાધ્યં જગત્રયે

ઇત્યુક્ત્વા દેવદેવશો મુનેરતસ્ય સમીક્ષતઃ ।
અન્તર્દધે મૃકણ્ડુશ્ચ તપસઃ સમવર્તત