નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.3

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે સનત્કુમારનારદસંવાદે નારદકૃતવિષ્ણુસ્તુતિર્નામ દ્વિતીયોધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ
કથં સસર્જ બ્રહ્માદીનાદિદેવઃ પુરા વિભુઃ ।
તન્મમાખ્યાહિ સનક સર્વજ્ઞો ઽસ્તિ યતો ભવાન્

શ્રીસનક ઉવાચા
નારાયણો ઽક્ષરો ઽનન્તઃ સર્વવ્યાપી નિરઞ્જનઃ ।
તેનેદમખિલં વ્યાત્પં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્

આદિસર્ગે મહાવિષ્ણુઃ સ્વપ્રકાશો જગન્મયઃ ।
ગુણભેદમધિષ્ઠાય મૂર્ત્તિત્રિકમવાસૃજત્

સૃષ્ટ્યર્થં તુ પુરા દેવો દક્ષિણાઙ્ગાત્પ્રજાપતિમ્ ।
મધ્યેરુદ્રાખ્યમીથાનં જગદન્તકરં મુને

પાલનાયાસ્ય જગતો વામાઙ્ગાદ્વિષ્ણુમવ્યયમ્ ।
તમાદિદેવમજરં કેચિદાહુઃ શિવાભિધમ્ ।
કેચિદ્વિષ્ણું સદા સત્યં બ્રહ્માણં કેચિદૂચિરે

તસ્ય શક્તિઃ પરા વિષ્ણોર્જગત્કાર્યપ્રવર્તિની ।
ભાવાભાવસ્વરુપા સા વિદ્યાવિદ્યેતિ ગીયતે

યદા વિશ્વં મહાવિષ્ણોર્ભિન્નત્વેન પ્રતીયતે ।
તદા હ્યવિદ્યા સંસિદ્ધા ભવેદ્દુઃખસ્ય સાધનમ્

જ્ઞાતૃજ્ઞેયાદ્યુપાધિસ્તે યદા નશ્યતિ નારદ ।
સર્વૈકભાવના બુદ્ધિઃ સા વિદ્યેત્યભિધીયતે

એષં માયા મહાવિષ્ણોર્ભિન્ના સંસારદાયિની ।
અભેદબુદ્ધ્યા દૃષ્ટા ચેત્સંસારક્ષયકારિણી

વિષ્ણુશક્તિસમુદ્ભૂતમેતત્સર્વં વરાચંમ્ ।
યસ્માદ્ભિન્નમિદં સર્વં યચ્ચેઙ્ગેદ્યચ્ચનેઙ્ગતિ

ઉપાધિભિર્યથાકાશો ભિન્નત્વેન પ્રતીયતે ।
અવિદ્યોપાધિયોગેનતથેદમખિલં જગત્

યથા હરિર્જગદ્યાપી તસ્ય શક્તિસ્તથા મુને ।
દાહશક્તિર્યથાઙ્ગારે સ્વાશ્રયં વ્યાપ્ય તિષ્ટતિ

ઉમેતિ કેચિદાહુસ્તાં શક્તિં લક્ષ્મીં તથા પરે ।
ભારતીત્યપરે ચૈનાં ગિરિજેત્યમ્બિકેતિ ચ

દુર્ગેતિ ભદ્રકાલીતિ ચણ્ડી માહેશ્વરીત્યપિ ।
કૌમારી વૈષ્ણવી ચેતિ વારાહ્યેન્દ્રી ચ શામ્ભવી

બ્રાહ્મીતિ વિદ્યાવિદ્યેતિ માયેતિ ચ તથા પરે ।
પ્રકૃતિશ્ચ પરા ચેતિ વદન્તિ પરમર્ષસ્યઃ

શેષશક્તિઃ પરા વિષ્ણોર્જગત્સર્ગાદિકારિણી ।
વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરુપેણ જગહ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતા

પ્રકૃતિશ્ચપુમાંશ્ચૈવ કાલશ્ચેતિ વિધિસ્થિતિઃ ।
સૃષ્ટિસ્થિતિવિનાશાનામેકઃ કારણતાં ગતઃ

યેનેદમખિલં જાતં બ્રહ્મરુપધરેણ વૈ ।
તસ્માત્પરતરો દેવો નિત્યૈત્યભિધીયતે

રક્ષાં કરોતિ યો દેવો નિત્ય ઇત્યભિધીયતે ।
રક્ષાં કરોતિ યો દેવો જગતાં પરતઃ પુમાન્

તસ્માત્પરતરં યત્તદવ્યયં પરમં પદમ્

અક્ષરો નિર્ગુણઃ શુદ્ધઃ પરિપૂર્ણઃ સનાતનઃ ।
યઃ પરઃ કાલપુપાખ્યો યોગિધ્યેયઃ પરાત્પરઃ

પરમાત્મા પરાનન્દઃ સર્વોપાધિવિવર્જિતઃ ।
જ્ઞાનૈકવેદ્યઃ પરમઃ સઞ્ચિદાનન્દવિગ્રહઃ

યો ઽસૌ શુદ્ધો ઽપિ પરમો હ્યહૄઙ્કારેણ સંયુતઃ ।
દેહીતિ પ્રોચ્યતે મૂઢૈરહો ઽજ્ઞાનવિડમ્બનમ્

સ દેવઃ પરમઃ શુદ્ધઃ સત્ત્વદિગુણભેદતઃ ।
મૂર્તિત્રયં સમાપન્નઃ સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારણમ્

યો ઽસૌ બ્રહ્મા જગત્કર્તા યન્નાભિકમલોદ્ભવઃ ।
સ એવાનન્દરુપાત્મા તસ્માન્નાસ્ત્યપરો મુને

અન્તર્યામી જગદ્યાપી સર્વસાક્ષી નિરઞ્જનઃ ।
ભિન્નાભિન્નસ્વરુપેણ સ્થિતો વૈ પરમેશ્વરઃ

યસ્ય શક્તિર્મહામાયા જગદ્વિસ્ત્રમ્ભધારિણી ।
વિશ્વોત્પત્તેર્નિદાનત્વાત્પ્રકૃતિઃ પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

આદિસર્ગે મહાવિષ્ણોર્લોકાન્કર્ત્તું સમુદ્યતઃ ।
પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ચેતિ કાલશ્ચેતિ ત્રિધા ભવેત્

પશ્યન્તિ ભાવિતાત્માનો યં બ્રહ્મત્યભિસંજ્ઞિતમ્ ।
શુદ્ધં યત્પરમં ધામ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

એવં શુદ્ધો ઽક્ષરો ઽનન્તઃ કાલરુપી મહેશ્વરઃ ।
ગુણરુપીગુણાધારોજગતામાદિકૃદ્વિભુઃ

પ્રતૃતિઃ ક્ષોભમાપન્ના પુરુષાખ્યે જગદ્ગુરૌ ।
મહાન્પ્રાદુરભૂદ્ધુદ્ધિસ્તતો ઽહં સમવર્ત્તત

અહૄઙ્કારાશ્ચ સૂક્ષ્માણિ તન્માત્રાણીન્દ્રિયાણિ ચ ।
તન્માત્રેભ્યો હિ જાતાનિ ભૂતાનિ જગતઃ કૃતે

આકાશવાય્યગ્રિજલભૂમયો ઽબ્જભાવાત્મજ ।
યથાક્રમં કારણતામેકૈકસ્યોપયાન્તિ ચ

તતો બ્રહ્મા જગદ્ધાતા તામસાનસૃજત્પ્રભુઃ ।
તિર્યગ્યોનિગતાઞ્જન્તૂન્પશુપક્ષિમૃગાદિકાન્

તમપ્યસાધકં મત્વા દેવસર્ગં સનાતનાત્ ।
તતો વૈમાનુષં સર્ગં કલ્પયામાસ પહ્મજઃ

તતો દક્ષાદિકાન્પુત્રાન્સૃષ્ટિસાધનતત્પરાન્ ।
એભિઃ પુત્રૈરિદં વ્યાપ્તં સદેવાસુરમાનુષમ્

ભુર્ભુવશ્ચ તથા સ્વશ્ચ મહશ્વૈવ જનસ્તથા ।
તપશ્ચ સત્યમિત્યેવં લોકાઃ સત્યોપરિ સ્થિતાઃ

અતલં વિતલં ચૈવ સુતલં ચ તલાતલમ્ ।
મહાતલં ચ વિપ્રેન્દ્ર તતો ઽધચ્ચ રસાતલમ્

પાતાલં ચેતિ સપ્તૈવ પાતાલાનિ ક્રમાદધઃ ।
એષ સર્વેષુ લોકેષુ લોકનાથાંશ્ચ સૃષ્ટવાન્

કુલાચલાન્નદીશ્ચાસૌ તત્તલ્લોકનિવાસિનામ્ ।
વર્ત્તનાદીનિ સર્વાણિ યથાયોગ્યંમકલ્પયત્

ભૂતલે મધ્યગો મેરુઃ સર્વદેવસમાશ્રયઃ ।
લોકાલોકશ્ચ ભૂમ્યન્તે તન્મધ્યે સત્પ સાગરાઃ

દ્વીપાશ્ચ સત્પ વિપ્રેન્દ્ર દ્વીપે કુલાચલાઃ ।
બાહ્યા નદ્યશ્ચ વિખ્યાતા જનાશ્ચામરસન્નિભાઃ

જમ્બૂપ્લક્ષાભિધાનૌ ચ શાલ્મલશ્ચ કુશસ્તથા ।
ક્રૌઞ્ચશાકૌ પુષ્કરશ્ચ તે સર્વે દેવભૂમયઃ

એતે દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્તુ સત્પસત્પભિરાવૃતાઃ ।
લવણેક્ષુસુરાસર્પિર્દધિક્ષીરજલૈઃ સમમ્

એતે દ્વીપાઃ સમુદ્રાશ્ચ પૂર્વસ્માદુત્તરેરાઃ ।
જ્ઞેયા દ્વિગુણવિસ્તરા લોકાલોકાઞ્ચ પર્વતાત્

ક્ષારોદધેરુપત્તરં યદ્ધિ માદ્રેશ્ચૈવ દક્ષિણામ્ ।
જ્ઞેયં તદ્ભારતં વર્ષં સર્વકર્મફલપ્રદમ્

અત્ર કર્માણિ કુર્વન્તિ ત્રિવિધાનિ તુ નારદ ।
તત્ફલં ભુજ્યતે ચૈવ ભોગભૂમિધનક્રમાત્

ભારતે તુ કૃતં કર્મ શુભં વાશુભમેવ ચ ।
તત્ફલં ક્ષયિ વિપ્રેન્દ્ર ભુજ્યતે ઽન્યત્રજન્તુભિઃ

અદ્યાપિ દેવા ઇચ્છન્તિ જન્મ ભારતભૂતલે ।
સંચિતં સુમહત્પુણ્યમક્ષય્યમમલં શુભમ્

કદા લભામહે જન્મ વર્ષભારતભૂમિષુ ।
કદા પુણ્યેન મહતા યાસ્યામ પરમં પદમ્

દાનૈર્વાવિવિધૈર્યજ્ઞૈસ્તપોભિર્વાથવા હરિમ્ ।
જગદીશંસમેષ્યામો નિત્યાનન્દમનામયમ્

યો ભારતભુવં પ્રાપ્ય વિષ્ણુપૂજાપરો ભવેત્ ।
ન તસ્ય સદૃશો ઽન્યો ઽસ્તિ ત્રિષુ લોકેષુ નારદા

હરિકીર્તનશીલો વા તદ્ભક્તાનાં પિયો ઽપિ વા ।
શુક્ષષુર્વાપિ મહતઃ સવેદ્યો દિવિજૈરપિ

હરિપૂજારતો નિત્યં ભક્તઃ પૂજાસ્તો ઽષિ વા ।
ભક્તોચ્છિષ્ટાન્નસેવી ચ યાતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

નારાયણેતિ કૃષ્ણેતિ વાસુદેવેતિ યો વદેત્ ।
અહિંસાદિપરઃ શન્તિઃ સો ઽપિ વન્દ્યઃ સુરોત્તમૈઃ

શિવેતિ નીલકણ્ઠેતિ શઙ્કરેતિચ યઃ સ્મરેત્ ।
સર્વભૂતહિતો નિત્યં સો ઽભ્યર્ચ્યો દિવિજૈઃ સ્મૃતઃ

ગુરુભક્તઃ શિવધ્યાની સ્વાશ્રમાચારતત્પરઃ ।
અનસૂયુઃશુચિર્દક્ષો યઃ સો ઽપ્યર્ચ્યઃસુરેશ્વરૈઃ

બ્રાહ્મણાનાં હિતકરઃ શ્રધ્દાવાન્વર્ણધર્મયોઃ ।
વેદવાદરતો નિત્યં સ જ્ઞેયઃ પઙ્કિપાવનઃ

અભેદદર્શી દેવેશે નારાયણશિવાત્મકે ।
સર્વં યો બ્રહ્મણ નિત્યમસ્મદાદિષુ કા કથા

ગોષુ ક્ષાન્તો બ્રહ્મચારી પરનિન્દાવિવર્જિતઃ ।
અપરિગ્રહશી લશ્ચ દેવપૂજ્યઃ સ નારદ

સ્તેયાદિદોષવિમુખઃ કૃતજ્ઞઃ સત્યવાક્ શુચિઃ ।
પરોપકારનિરતઃ પૂજનીયઃ સુરાસુરૈઃ

વેદાર્થશ્રવણે બુદ્ધિઃ પુરાણશ્રવણે તથા ।
સત્સંગે ઽપિ ચ યસ્યાસ્તિ સો ઽપિ વન્દ્યઃ સુરોત્તમૈઃ

એવમાદીન્યનેકાનિ કર્માણિ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ।
કરોતિ ભારતે વર્ષે સંબન્ધો ઽસ્માભિરેવ ચ

એતેષ્વન્યતમો વિપ્રમાત્માનં નારભેત્તુ યઃ ।
સ એવ દુષ્કૃતિર્મૂઢો નાસ્ત્યન્યો ઽસ્માદચેતનઃ

સંપ્રાપ્ય ભારતે જન્મ સત્કર્મ સુપરાઙ્મુખઃ ।
પીયૂષકલશં સુક્ત્વા વિષભાણ્ડમુપાશ્રિતઃ

શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતૈર્દ્ધર્મૈર્નાત્માનં પાવયેત્તુ યઃ ।
સ એવાત્મવિધાતી સ્યાત્પાપિનામગ્રણીર્મુને

કર્મભૂમિં સમાસાદ્ય યો ન ધર્મં સમાચરેત્ ।
સ ચ સર્વાધમઃ પ્રોક્તો વેદવિદ્ભિર્મુનીશ્વર

શુભં કર્મ સમુત્સૃજ્ય દુષ્કર્માણિ કરોતિ યઃ ।
કામધેનું પરિત્યજ્ય અર્કક્ષીરં સં માર્ગતિ

એવં ભારતભૂભાગં પ્રશંસન્તિ દિવૌકસઃ ।
બ્રહ્માદ્યા અપિ વિપ્રેન્દ્ર સ્વભોગક્ષયભીરવઃ

તસ્માત્પુણ્યતમં જ્ઞેયં ભારતં વર્ષમુત્તમમ્ ।
દેવાનાં દુર્લભં વાપિ સર્વકર્મફલપ્રદમ્

અસ્મિન્પુણ્યે ચ ભૂભાગે યસ્તુ સત્કર્મસૂદ્યતઃ ।
ન તસ્ય સદૃશં કશ્ચિત્રિષુ વિદ્યતે

અસ્મિઞ્જાતો નરો યસ્તુ સ્વઙ્કર્મક્ષપણોદ્યતઃ ।
નરરુપપરિચ્છન્નઃ સ હરિર્નાત્ર સંશયઃ

પરં લોકફલં પ્રેપ્સુઃ કિર્યાત્કર્માણ્યતન્દ્રિતઃ ।
નિવેદ્ય હરયે ભક્ત્યા તત્ફલં હ્યક્ષયં સ્મૃતમ્

વિરાગી ચેત્કર્મફલેષ્વપિ કિઞ્ચિત્ર કારયેત્ ।
અર્પયેત્સુકૃતં કર્મ પ્રીયતામિતિં મે હરિઃ

આબ્રહ્મભુવનાલ્લોકાઃ પુનરુત્પત્તિદાયકાઃ ।
ફલાગૃધ્નુઃ કર્મણાં તત્પ્રાત્પ્રોતિ પરમં પદમ્

વેદોદિતાનિ કર્માણિ કુર્યાદીશ્વરતુષ્ટયે ।
યથાશ્રમં ત્યક્તુકામઃ પ્રાન્પોતિ પદમવ્યયમ્

નિષ્કામો વા સકામો વા કુર્યાત્કર્મ યથાવિધિ ।
સ્વાશ્રમાચારશૂન્યશ્ચ પતિતઃ પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

સદાચારપરો વિપ્રો વર્દ્ધતે બ્રહ્મતેજસા ।
તસ્ય વિષ્ણુશ્ચ તુષ્ટઃ સ્યાદ્ભક્તિયુક્તસ્ય નારદ

ભારતે જન્મ સંપ્રાપ્ય નાત્માનં તારયેતુ યઃ ।
પચ્યતે નિરયે ધોરે સ ત્વાચન્દ્રાક્રતારકમ્

વાસદેવપરો ધર્મો વાસુદેવપરં તપઃ ।
વાસુદેવપરં જ્ઞાનં વાસુદેવપરા ગતિઃ

વાસુદેવાત્મકં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં તસ્માદન્યત્ર વિદ્યતે

સ એવ ધાતા ત્રિપુરાન્તકશ્ચ સ એવ દેવાસુરયજ્ઞરુપઃ ।
સ એવબ્રહ્માણ્ડમિદં તતો ઽન્યન્ન કિઞ્ચિદસ્તિ વ્યતિરિક્તરુપમ્

અસ્માત્પરં નાપરમસ્તિ કિઞ્ચિદ્યસ્માદણીયાન્નતથા મહીયાન્ ।
વ્યાત્પં હિ તેનેદમિદં વિચિત્રં તં દેવદેવં પ્રણમેત્સમીઙ્યમ્