નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.33

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે ભવાટવીનિરુપણં નામ દ્વાત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ
ભગવન્સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટં વિદુષા ત્વયા ।
સંસારપાશબદ્ધાનાં દુઃખાનિ સુબહૂનિ ચ

અસ્ય સંસારપાશસ્ય ચ્છેદકઃ કતમઃ સ્મૃતઃ ।
યેનોપાયેન મોક્ષઃ સ્યાત્તન્મે બ્રૂહિ તપોધન

પ્રાણિભિઃ કર્મજાલાનિ ક્રિયન્તે પ્રત્યહં ભૃશમ્ ।
ભુજ્યન્તે ચ મુનિશ્રેષ્ઠ તેષાં નાશઃ કથં ભવેત્

કર્મણા દેહમાન્પોતિ દેહી કામેન બધ્યતે ।
કામાલ્લોભાભિભૂતઃ સ્યાલ્લોભાત્ક્રોધપરાયણાઃ

ક્રોધાઞ્ચ ધર્મનાશઃ સ્યાદ્ધર્મનાશાન્મતિભ્રમઃ ।
પ્રનષ્ટબુદ્ધિર્મનુજઃ પુનઃ પાપં કરોતિ ચ

તસ્માદ્દેહં પાપમૂલં પાપકર્મરતં તથા ।
યથા દેહભ્રમત્યક્ત્વા મોક્ષભાક્સ્યાત્તથા વદ

સનક ઉવાચ
સાધુ સાધુ મહાપ્રાજ્ઞ મતિસ્તે વિમલોર્જિતા ।
યસ્માત્સંસારદુઃખાન્નો મોક્ષોપાયમભીપ્સસિ

યસ્યાજ્ઞયા જગત્સર્વં બ્રહ્મ્ના સૃજતિ સુવ્રત ।
હરિશ્ચ પાલકો રુદ્રો નાશકઃ સ હિ મોક્ષદઃ

અહમાદિવિશેષાન્તા જાતાયસ્ય પ્રભાવતગઃ ।
તં વિદ્યાન્મોક્ષદં વિષ્ણું નારાયણમનામયમ્

યસ્યાભિન્નમિદં સર્વં યચ્ચેઙ્ગદ્યઞ્ચ નેઙ્ગતિ ।
તમુગ્રમજરં દેવં ધ્યાત્વા દુઃખાત્પ્રમુચ્યતે

અવિકારમજં શુદ્ધં સ્વપ્રકાશં નિરઞ્જનમ્ ।
જ્ઞાનરુપં સદાનન્દં પ્રાહુર્વૈમોક્ષસાધનમ્

યસ્યાવતારરુપાણિ બ્રહ્માદ્યા દેવતાગણાઃ ।
સમર્ચયન્તિ તં વિદ્યાચ્છાશ્વતસ્થાનદં હરિમ્

જિતપ્રાણા જિતાહારાઃ સદા ધ્યાનપરાયણાઃ ।
હૃદિ પશ્યન્તિ યં સત્યં તં જામીહિ સુખાવહમ્

નિર્ગુણો ઽપિ ગુણાધારો લોકાનુગ્રહરુપધૃક્ ।
આકાશમધ્યગઃ પૂર્ણસ્તં પ્રાહુર્મોક્ષદં નૃણામ્

અધ્યક્ષઃ સર્વકાર્યાણાં દેહિનો હૃદયે સ્થિતઃ ।
અનૂપમો ઽખિલાધારસ્તાં દેવં શરણં વ્રજેત્

સર્વં સંગૃહ્ય કલ્પાન્તે શેતે યસ્તુ જલે સ્વયમ્ ।
તં પ્રાહુર્મોક્ષદં વિષ્ણું મુનયસ્તત્ત્વદર્શિનઃ

વેદાર્થવિદ્ભિઃ કર્મજ્ઞૈરિજ્યતે વિવિધૈર્મખૈઃ ।
સ એવ કર્મફલદો મોક્ષદો ઽકામકર્મણામ્

હવ્યકવ્યાદિદાનેષુ દેવતાપિતૃરૂપધૃક્ ।
ભુઙ્ક્તે ય ઈશ્વરો ઽવ્યક્તસ્તં પ્રાહુર્મોક્ષદં પ્રભુમ્

ધ્યાતઃ પ્રણમિતો વાપિ પૂજિતો વાપિ ભક્તિતઃ ।
દદાતિ શાશ્વતં સ્થાનં તં દયાલું સમર્ચયેત્

આધારઃ સર્વભૂતાનાંમેકો યઃ પુરુષઃ પરઃ ।
જરામરણનિર્મુક્તો મોક્ષદઃ સો ઽવ્યયો હરિઃ

સંપૂજ્ય યસ્ય પાદાબ્જં દેહિનો ઽપિ મુનીશ્વર ।
અમૃતત્વં ભજન્ત્યાશુ તં વિદુઃ પુરુષોત્તમમ્

આનન્દમજરં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સનાતનમ્ ।
પરાત્પરતરં યઞ્ચ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

અદ્વયં નિગુણં નિત્યમદ્વિતીયમનૌપમમ્ ।
પરિપૂર્ણં જ્ઞાનમયં વિદુર્મોક્ષપ્રતાધકમ્

એવંભૂતં પરં વસ્તુ યોગમાર્ગવિધાનતઃ ।
ય ઉપાસ્તે સદા યોગી સ યાતિ પરમં પદમ્

પરિસર્વસંગપરિત્યાગી શમાદિગુણસંયુતઃ ।
કામર્દ્યૈવર્જિતોયોગી લભતે પરમં પદમ્

નારદ ઉવાચ
કર્મણા કેન યોગસ્ય સિદ્ધિર્ભવતિ યોગિનામ્ ।
તદુપાયં યથાતત્ત્વં બ્રૂહિ મે વદતાં વર

સનક ઉવાચ
જ્ઞાનલભ્યં પરં મોક્ષં પ્રાહુસ્તત્ત્વાર્થચિન્તકાઃ ।
યજ્જ્ઞાનં ભક્તિમૂલં ચ ભક્તિઃ કર્મવતાં તથા

દાનાનિ યજ્ઞા વિવિધાસ્તીર્થયાત્રાદયઃ કૃતાઃ ।
યેન જન્મસહસ્રેષુ તસ્ય ભક્તિર્ભવેદ્ધરૌ

અક્ષયઃ પરમો ધર્મો ભક્તિલેશેન જાયતે ।
શ્રદ્ધયા પરયા ચૈવ સર્વં પાપં પ્રણશ્યતિ

સર્વપાપેષુ નષ્ટેષુ બુદ્ધિર્ભવતિ નિર્મલા ।
સૈવ બુદ્ધિઃ સમાખ્યાતા જ્ઞાનશબ્દેન સૂરિભિઃ

જ્ઞાનં ચ મોક્ષદં પ્રાહુસ્તજ્જ્ઞાનં યોગિનાં ભવેત્ ।
યોગસ્તુ દ્વિવિધઃ પ્રોક્તઃ કર્મજ્ઞાનપ્રભેદતઃ

ક્રિયાયોગં વિના નૄણાં જ્ઞાનયોગો ન સિધ્યતિ ।
ક્રિયાયોગરતસ્તસ્માચ્છ્રદ્ધયા હરિમર્ચયેત્

દ્વિજભૂમ્યગ્નિસૂર્યામ્બુધાતુહૃઞ્ચિત્રસંજ્ઞિતાઃ ।
પ્રતિમાઃ કેશવસ્યૈતા પૂજ્ય એતાસુ ભક્તિતઃ

કર્મણા મનસા વાચા પરિપીડાપરાઙ્મુખઃ ।
તસ્માત્સર્વગતં વિષ્ણું પૂજયેદ્ભક્તિસંયુતઃ

અહિંસા સત્યમક્રોધો બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહૌ ।
અનીર્ષ્યા ચ દયા ચૈવ યોગયોરૂભયોઃ સમાઃ

ચરાચરાત્મકં વિશ્વં વિષ્ણુરેવ સનાતનઃ ।
ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા યોગદ્વિતયમભ્યસેત્

આત્મવત્સર્વભૂતાનિ યે મન્યન્તે મનીષિણઃ ।
તે જાનન્તિ પરં ભાવં દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ

યદિ ક્રોધાદિદુષ્ટાત્મા પૂજાધ્યાનપરો ભવેત્ ।
ન તસ્ય તુષ્યતે વિષ્ણુર્યતો ધર્મપતિઃ સ્મૃતઃ

યદિ કામાદિદુષ્ટાત્મા દેવ પૂજાપરો ભવેત્ ।
દંભાચારઃ સ વિજ્ઞેયઃ સર્વપાતકિભિઃ સમઃ

તપઃ પૂજાધ્યાનપરોયસ્ત્વસૂયારતો ભવેત્ ।
તત્તપઃ સા ચ પૂજા ચ તદ્ધ્યાનં હિ નિરર્થકમ્

તસ્માત્સર્વાત્મકં વિષ્ણું શમાદિગુણતત્પરઃ ।
મુક્તયર્થમર્ચયેત્સમ્યક્ ક્રિયાયોગપરો નરઃ

કર્મણા મનસા વાચા સર્વલોકહિતે રતઃ ।
સમર્ચયતિ દેવેશં ક્રિયાયોગઃ સ ઉચ્યતે

નારાયણં જગદ્યોનિં સર્વાન્તયર્યામિણં હરિમ્ ।
સ્તોત્રાદ્યૈઃ સ્તૌતિ યો વિષ્ણું કર્મયોગી સ ઉચ્યતે

ઉપવાસાદિભિશ્ચૈવ પુરાણશ્રવણાદિભિઃ ।
પુષ્પાદ્યૈશ્ચાર્ચનં વિષ્ણોઃ ક્રિયાયોગ ઉદાહૃતઃ

એવં ભક્તિમતાં વિષ્ણૌ ક્રિયાયોગરતાત્મનામ્ ।
સર્વપાપાનિ નશ્યન્તિ પૂર્વજન્માર્જિતાનિ વૈ

પાપક્ષયાચ્છુદ્વમતિર્વાઞ્છતિ જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।
જ્ઞાનં હિ મોક્ષદં જ્ઞેયં તદુપાયં વદામિ તે

ચરાચરાત્મકે લોકે નિત્યં ચાનિત્યમેવ ચ ।
સમ્યગ્ વિચારયેદ્ધીમાન્સદ્ભિઃ શાસ્ત્રાર્થકોવિદૈઃ

અનિત્યાસ્તુ પદાર્થા વૈ નિત્યમેકો હરિઃ સ્મૃતઃ ।
અનિત્યાનિ પરિત્યજ્ય નિત્યમેવ સમાશ્રયેત્

ઇહામુત્ર ચ ભોગેષુ વિરક્તશ્ચ તથા ભવેત્ ।
અવિરક્તો ભવેદ્યસ્તુ સ સંસારે પ્રવર્તતે

અનિત્યેષુ પદાર્થેષુ યસ્તુ રાગી ભવેન્નરઃ ।
તસ્ય સંસારવિચ્છિત્તિઃ કદાચિન્નૈવ જાયતે

શમાદિગુણસંપન્નો મુમુક્ષુર્જ્ઞાનમભ્યસેત્ ।
શમાદિગુણહીનસ્ય જ્ઞાનં નૈવ ચ સિધ્યતિ

રાગદ્વેષવિહીનો યઃ શમાદિગુણસંયુતઃ ।
હરિધ્યાનપરો નિત્યં મુમુક્ષુરભિધીયતે

ચતુર્ભિઃ સાધનૈરેભિર્વિશુદ્ધમતિરુચ્યતે ।
સર્વગં ભાવયેદ્વિષ્ણું સર્વભૂતદયાપરઃ

ક્ષરાક્ષરાત્મકં વિશ્વં વ્યાપ્ય નારાયણઃ સ્થિતઃ ।
ઇતિ જાનાતિ યો વિપ્રતજ્જ્ઞાનં યોગજં વિદુઃ

યોગોપાયમતો વક્ષ્યે સંસારવિનિવર્ત્તકમ્ ।
યોગો જ્ઞાનં વિશુદ્ધં સ્યાત્તજ્જ્ઞાનં મોક્ષદં વિદુઃ

આત્માનં દ્વિવિધં પ્રાહુઃ પરાપરવિભેદતઃ ।
દ્વે બ્રહ્મણી વેદિતવ્યે ઇતિ ચાથર્વર્ણી શ્રુતિઃ

પરસ્તુ નિર્ગુણઃ પ્રોક્તો હ્યહૄઙ્કારયુતો ઽપરઃ ।
તયોરભેદવિજ્ઞાનં યોગ ઇત્યભિધીયતે

પઞ્ચભૂતાત્મકે દેહે યઃ સાક્ષી હૃદયે સ્થિતઃ ।
અપરઃ પ્રોચ્યતે સદ્ભિઃ પરમાત્મા પરઃ સ્મૃતઃ

શરીરં ક્ષેવ્રમિત્યાહુસ્તત્સ્થઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ।
અવ્યક્તઃ પરમઃ શુદ્ધઃ પરિપૂર્ણ ઉદાહૃતઃ

યદા ત્વભેદવિજ્ઞાનં જીવાત્મપરમાત્મનોઃ ।
ભવેત્તદા મુનિશ્રેષ્ઠ પાશચ્છેદો ઽપરાત્મનઃ

એકઃ શુદ્ધો ઽક્ષરો નિત્યઃ પરમાત્મા જગન્મયઃ ।
નૃણાં વિજ્ઞાનભેદેન ભેદવાનિવ લક્ષ્યતે

એકમેવાદ્વિતીયં યત્પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
ગીયમાનં ચ વેદાન્તૈસ્તસ્માન્નાસ્તિ પરં દ્વિજ

ન તસ્ય કર્મ કાર્યં વા રુપં વર્ણમથાપિ વા ।
કર્ત્તૃત્વં વાપિ ભોક્તૃત્વં નિર્ગુણસ્ય પરાત્મનઃ

નિદાનં સર્વહેતૂનાં તેજો યત્તેજસાં પરમ્ ।
કિમપ્યન્યદ્યતો નાસ્તિ તજ્જ્ઞેયં મુક્તિહેતવે

શબ્દબ્રહ્મમયં યત્તન્મહાવાક્યાદિકં દ્વિજ ।
તદ્વિચારોદ્ભવં જ્ઞાનં પરં મોક્ષસ્ય સાધનમ્

સમ્યગ્જ્ઞાનવિહીનાનાં દૃશ્યતે વિવિધં જગતગ્ ।
પરમજ્ઞાનિનામેતત્પરબ્રહ્માત્મકં દ્વિજ

એક એવ પરાનન્દો નિર્ગુણઃ પરતઃ પરઃ ।
ભાતિ વિજ્ઞાનભેદેન બહુરુપધરો ઽવ્યયઃ

માયિનો માયયા ભેદં પશ્યન્તિ પરમાત્મનિ ।
તસ્માન્માયાં ત્યજેદ્યોગાન્મુમુક્ષુર્દ્વિજસત્તમ્

નાસદ્રૂપાન સદ્રૂપા માયા નૈવોભયાત્મિકા ।
અનિર્વાચ્યા તતો જ્ઞેયા ભેદબુદ્ધિપ્રદાર્યિની

માયૈવ જ્ઞાનશબ્દેન બુદ્ધ્યતે મુનિસત્તમ ।
તસ્માદજ્ઞાનવિચ્છેદો ભવેદ્રૌજિતમાયિનામ્

સનાતનં પરં બ્રહ્મ જ્ઞાનશબ્દેન કથ્યતે ।
જ્ઞાનિનાં પરમાત્મા વૈ હૃદિ ભાતિ નિરન્તરમ્

અજ્ઞાનં નાશયેદ્યોગી યોગેન મુનિસત્તમ ।
અષ્ટાઙ્ગૈઃ સિદ્ધ્યતે યોગસ્તાનિ વક્ષ્યામિ તત્ત્વતઃ

યમાશ્ચ નિયમાશ્ચૈવ આસનાનિ ચ સત્તમ ।
પ્રાણાયામઃ પ્રત્યાહારો ધારણા ધ્યાનમેવ ચ

સમાધિશ્ચ મુનિશ્રેષ્ઠ યોગાઙ્ગાનિ યથાક્રમમ્ ।
એષાં સંક્ષેપતો વક્ષ્યે લક્ષણાનિ મુનીશ્વર

અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહૌ ।
અક્રોધશ્ચાનસૂયા ચ પ્રોક્તાઃ સંક્ષેપતો યમાઃ

સર્વેષામેવ ભૂતાનામક્લેશજનનં હિ યત્ ।
અહિંસા કથિતા સદ્ભિર્યોગસિદ્ધિપ્રદાયિની

યથાર્થકથનં યઞ્ચ ધર્માધર્મવિવેકતઃ ।
સત્યં પ્રાહુર્મુનિશ્રેષ્ઠ અસ્તેયં શૃણુ સામ્પ્રતમ્

ચૌર્યેણ વા બલેનાપિ પરસ્વહરણં હિ યત્ ।
સ્તેયમિત્યુચ્યતે સદ્ભિરસ્તેયં તદ્વિપર્યયમ્

સર્વત્ર મૈથુનત્યાગો બ્રહ્મચર્યં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।
બ્રહ્મચર્યપરિત્યાગાજ્જ્ઞાનવાનપિ પાતકી

સર્વસંગપરિત્યાગી મૈથુનેયસ્તુ વર્ત્તતે ।
સ ચણ્ડાલસમો જ્ઞેયઃ સર્વવર્ણબહિષ્કૃતઃ

યસ્તુ યોગરતો વિપ્ર વિષયેષુ સ્પૃહાન્વિતઃ ।
તત્સંભાષણમાત્રેણ બ્રહ્મહત્યા ભવેન્નૃણામ્

સર્વસંગપરિત્યાગી પુનઃ સંગી ભવેદ્યદિ ।
તત્સંગસંગિનાં સંગાન્મહાપાતકદોષભાક્

અનાદાનં હિ દ્રવ્યાણામાપદ્યપિ મુનીશ્વર ।
અપરિગ્રહ ઇત્યુક્તો યોગસંસિદ્ધિકારકઃ

આત્મનસ્તુ સમુત્કર્ષાદતિનિષ્ઠુરભાષણમ્ ।
ક્રોધમાહુર્ધર્મવિદો હ્યક્રોધસ્તદ્વિપર્યયઃ

ધનાદ્યૈરધિકં દૃષ્ટ્વા ભૃશં મનસિ તાપનમ્ ।
અસૂયા કીર્તિતા સદ્ભિસ્તત્ત્યાગો હ્યનસૂયતા

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તા યમા વિબુધસત્તમ ।
નિયમાનપિ વક્ષ્યામિતુભ્યં તાઞ્છૃણુ નારદ

તપઃસ્વાધ્યાયસંતોષાઃ શૌચં ચ હરિપૂજનમ્ ।
સંધ્યોપાસનમુખ્યાશ્ચ નિયમાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ

ચાન્દ્રાયણાદિભિર્યત્ર શરીરસ્ય વિશોષણમ્ ।
તપો નિગદિતં સદ્ભિર્યોગસાધનમુત્તમમ્

પ્રણવસ્યોપનિષદાં દ્વાદશાર્ણસ્ય ચ દ્વિજ ।
અષ્ટાક્ષરસ્ય મન્ત્રસ્ય મહાવાક્યચયસ્ય ચ

જપઃ સ્વાધ્યાય ઉદિતો યોગસાધનમુત્તમમ્ ।
સ્વાધ્યાયં યસ્ત્યજેન્મૂઢસ્તસ્ય યોગો ન સિધ્યતિ

યોગં વિનાપિ સ્વાધ્યાયાત્પાપનાશો ભવેન્નૃણામ્ ।
સ્વાધ્યાયૈસ્તોષ્યમાણાશ્ચ પ્રસીદન્તિ હિ દેવતાઃ

જપસ્તુ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો વાચિકોપાંશુમાનસઃ ।
ત્રિવિધે ઽપિ ચ વિપ્રેન્દ્ર પૂર્વાત્પૂર્વાત્પરો વરઃ

મન્ત્રસ્યોચ્ચારણં સમ્યક્સ્ફુટાક્ષરપદં યથા ।
જપસ્તુ વાચિકઃ પ્રોક્તઃ સર્વયજ્ઞફલપ્રદઃ

મન્ત્રસ્યોચ્ચારણે કિઞ્ચિત્પદાત્પદવિવેચનમ્ ।
સ તૂપાંશુર્જપઃ પ્રોક્તઃ પૂર્વસ્માદ્દ્વિગુણો ઽધિકઃ

વિધાય હ્યક્ષરશ્રેણ્યાં તત્તદર્થવિચારણમ્ ।
સ જપોમાનસઃ પ્રોક્તો યોગસિદ્ધિપ્રદાયકઃ

જપેન દેવતા નિત્યં સ્તુવતઃ સંપ્રસીદતિ ।
તસ્માત્સ્વાધ્યાયસંપન્નો લભેત્સર્વાન્મનોરથાન્

યદૃચ્છાલાભસંતુષ્ટિઃ સંતોષ ઇતિ ગીયતે ।
સંતોષહીનઃ પુરુષો ન લભેચ્છર્મ કુત્રચિત્

ન જાતુકામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિ ।
ઇતો ઽધિકં કદા લપ્સ્ય ઇતિ કામસ્તુ વર્દ્ધતે

તસ્માત્કામં પરિત્યજ્ય દેહસંશોષકારણમ્ ।
યદૃચ્છાલાભસંતુષ્ટો ભવેદ્ધર્મપરાયણઃ

બાહ્યાભ્યન્તરભેદેન શૌચં તુ દ્વિવિધં સ્મૃતમ્ ।
મૃજ્જલાભ્યાં બહિઃ શુદ્ધિર્ભાવશુદ્ધિસ્તથાન્તરમ્

અન્તઃશુદ્ધિવિહીનૈસ્તુ યે ઽધ્વરા વિવિધાઃ કૃતાઃ ।
ન ફલન્તિ મુનીશ્રેષ્ઠ ભસ્મનિ ન્યસ્તહવ્યવત્

ભાવશુદ્ધિવિહીનાનાં સમસ્તં કર્મનિષ્ફલમ્ ।
તસ્માદ્રાગાદિકં સર્વં પરિત્યજ્ય સુખી ભવેત્

મૃદાભારસહસ્રૈસ્તુ કુમ્ભકોટિજલૈસ્તથા ।
કૃતશૌચો ઽપિ દુષ્ટાત્મા ચણ્ડાલસદૃશઃ સ્મૃતઃ

અન્તઃશુદ્ધિવિહીનસ્તુ દેવપૂજાપરો યદિ ।
તમેવ દૈવતં હૄન્તિ નરકં ચ પ્રપદ્યતે

અન્તઃશુદ્ધિવિહીનશ્ચ બહિઃશુદ્ધિં કરોતિ યઃ ।
અલઙ્કૃતઃ સુરાભાણ્ડ ઇવ શાન્તિં ન ગચ્છતિ

મનઃશુદ્ધિવિહીના યે તીર્થયાત્રાં પ્રકુર્વતે ।
ન તાન્પુંનતિ તીર્થાનિ સુરાભાણ્ડમિવાપગા

વાચા ધર્માન્પ્રવલદતિ મનસા પાપમિચ્છતિ ।
જાનીયાત્તં મુનિશ્રેષ્ઠ મહાપાતકિનાં વરમ્

વિશુદ્ધમાનસા યે તુ ધર્મમાત્રમનુત્તમમ્ ।
કુર્વન્તિ તત્ફલં વિદ્યાદક્ષયં સુખદાયકમ્

કર્મણા મનસા વાચા સ્તુતિશ્રવણ પૂજનૈઃ ।
હરિભક્તિર્દૃઢા યસ્ય હરિપૂજેતિ ગીયતે

યમાશ્ચ નિયમાશ્ચૈવ સંક્ષેપેણ પ્રબોધિતાઃ ।
એભિર્વિશુદ્ધમનસાં મોક્ષં હસ્તગતં વિદુઃ

યમૈશ્ચ નિયમૈશ્ચૈવ સ્થિરબુદ્ધિર્જિતેન્દ્રિયઃ ।
અભ્યસેદાસનંસમ્યગ્યોગસાધનમુત્તમમ્

પદ્મકં સ્વસ્તિકં પીઠં સૈંહં કૌક્કુટકૈઞ્જરે ।
કૌર્મંવજ્રાસનં ચૈવ વારાહં મૃગચૈલિકમ્

ક્રૌઞ્ચં ચ નાલિકં ચૈવ સર્વતોભદ્રમેવ ચ ।
વાર્ષભં નાગમાત્સ્યે ચ વૈયાન્ઘં ચાર્દ્ધચન્દ્રકમ્

દણ્ડવાતાસનં શૈલં સ્વભ્રં મૌદ્ગરમેવ ચ ।
માકરં ત્રૈપથં કાષ્ઠં સ્થાણું વૈકર્ણિકં તથા

ભૌમં વીરાસનં ચૈવ યોગસાધનકારણમ્ ।
ત્રિંશત્સંખ્યાન્યાસનાનિ મુનીન્દ્રૈઃ કથિતાનિ વૈ

એષામેકતમં બદ્ધા ગુરુભક્તિપરાયણઃ ।
ઉપાસકો જયેત્પ્રાણાન્દ્વન્દ્વાતીતો વિમત્સરઃ

પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખો વાપિ તથા પ્રત્યઙ્મુખો ઽપિ વા ।
અભ્યાસેન જયેત્પ્રાણાન્નિઃશબ્દે જનવર્જિતે

પ્રાણો વાયુઃ શરીરસ્થ આયામસ્તસ્ય નિગ્રહઃ ।
પ્રાણાયામ ઇતિ પ્રોક્તો દ્વિવિધઃ સ પ્રકીર્ત્તિતઃ

અગર્ભશ્ચ સગર્ભશ્ચ દ્વિતીયસ્તુ તયોર્વરઃ ।
જયધ્યાનં વિનાગર્ભઃ સગર્ભસ્તત્સમન્વિતઃ

રેચકઃ પૂરકશ્ચૈવ કુંભકઃ શૂન્યકસ્તથા ।
એવં ચતુર્વિધઃ પ્રોક્તઃ પ્રાણાયામો મનીષિભિઃ

જન્તૂનાં દક્ષિણા નાડી પિઙ્ગલા પરિકીર્તિતા ।
સૂર્યદૈવતકા ચૈવ પિતૃયોનિરિતિ શ્રુતા

દેવયોનિરિતિ ખ્યાતા ઇડા નાડી ત્વદક્ષિણા ।
તત્રાધિદૈવત ચન્દ્રં જાનીહિ મુનિસત્તમં

એતયોરુભયોર્મધ્યે સુષુમ્ણા નાડિકા સ્મૃતા ।
અતિસૂક્ષ્મા ગુહ્યતમા જ્ઞેયા સા બ્રહ્મદૈવતા

વામેન રેચયેદ્વાયું રેચનાદ્રેચકઃ સ્મૃતઃ ।
પૂરયેદ્દક્ષિણેનૈવ પૂરણાત્પૂરકઃ સ્મૃતઃ

સ્વદેહપૂરિતં વાયં નિગૃહ્ય ન વિમૃઞ્ચતિ ।
સંપૂર્ણકુંભવત્તિષ્ટેત્કુમ્ભકઃ સ હિ વિશ્રુતઃ

ન ગૃહ્ણાતિ ન ત્યજતિ વાયુમન્તર્બહિઃ સ્થિતમ્ ।
વિદ્ધિ તચ્છૂન્યકં નામ પ્રાણાયામં યથાસ્થિતમ્

શનૈઃશનૈર્વિજેતવ્યઃ પ્રાણો મત્તગજેન્દ્રવત્ ।
અન્યથા ખલુ જાયન્તે મહારોગા ભયઙ્કરાઃ

ક્રમેણ યોજયેદ્વાયું યોગી વિગતકલ્મષઃ ।
સ સર્વપાપનિર્મુક્તો બ્રહ્મણઃ પદમાન્પુયાત્

વિષયેષુ પ્રસક્તાનિ ચેન્દ્રિયાણિ મુનીશ્વરઃ ।
સમામાહૃત્ય નિગૃહ્ણાતિ પ્રત્યાહારસ્તુ સ સ્મૃતઃ

જિતેન્દ્રિયા મહાત્માનો ધ્યાનશૂન્યા અપિ દ્વિજ ।
પ્રયાન્તિ પરમં બ્રહ્મ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્

અનિર્જિતેન્દ્રિયગ્રામં યસ્તુ ધ્યાનપરો ભવેત્ ।
મૂઢાત્માનં ચ તં વિદ્યાદ્ધ્યાનં ચાસ્ય ન સિધ્યતિ

યદ્યત્પશ્યતિ તત્સર્વં પશ્યેદાત્મવદાત્મનિ ।
પ્રત્યાહૃતાનીન્દ્રિયાણિ ધારયેત્સા તુ ધારણા

યોગાજ્જિતેન્દ્રિયગ્રામસ્તાનિ હૃત્વા દૃઢં હૃદિ ।
આત્માનં પરમં ધ્યાયેત્સર્વધાતારમચ્યુતમ્

સર્વવિશ્વાત્મકં વિષ્ણું સર્વસોકૈકકારણમ્ ।
વિકસત્પદ્યપત્રાક્ષં ચારુકુણ્ડલભૂષિતમ્

દીર્ઘબાહુમુદારાઙ્ગં સર્વાલઙ્કારભૃષિતમ્ ।
પીતામ્બરધરં દેવં હેમયજ્ઞોપવીતિનમ્

બિભ્રતં તુલસીમાલાં કૌસ્તુભેન વિરાજિતમ્ ।
શ્રીવત્સવક્ષસં દેવં સુરાસુરનમસ્કૃતમ્

અષ્ટારે હૃત્સરોજે તુ દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તૃતે ।
ધ્યાયેદાત્માનમવ્યક્તં પરાત્પરતરં વિભુમટ્

ધ્યાનં સદ્ભિનિર્ગદિતં પ્રત્યયસ્યૈકતાનતા ।
ધ્યાનં કૃત્વા મુહુર્ત્તં વા પરં મોક્ષં લભેન્નરઃ

ધ્યાનાત્પાપાનિ નશ્યન્તિ ધ્યાનાન્મોક્ષં ચ વિન્દતિ ।
ધ્યાનાત્પ્રસીદતિ હરિદ્ધર્યાનાત્સર્વાર્થસાધનમ્

યદ્યદ્રૂપં મહાવિષ્ણોસ્તત્તદ્ધ્યાયેત્સમાહિતમ્ ।
તેન ધ્યાનેન તુષ્ટાત્મા હરિર્મોક્ષં દદાતિ વૈ

અચઞ્ચલં મનઃ કુર્યાદ્ધ્યેયે વસ્તુનિ સત્તમ ।
ધ્યાનં ધ્યેયં ધ્યાતૃભાવં યથા નશ્યતિ નિર્ભરમ્

તતો ઽમૃતત્વં ભવતિ જ્ઞાનામૃતનિષેવણાત્ ।
ભવેન્નિરન્તરં ધ્યાનાદભેદપ્રતિપાદનમ્

સુષુત્પિવત્પરાનન્દયુક્તશ્ચોપરતેન્દ્રિયઃ ।
નિર્વાતદીપવત્સંસ્થઃ સમાધિરભિધીયતે

યોગી સમાધ્યવસ્થાયાં ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ ।
ન જિઘ્રતિ ન સ્પૃશતિ ન કિઞ્ચદ્વક્તિ સત્તમ

આત્મા તુ નિર્મલઃ શુદ્ધઃ સઞ્ચિદાનન્દવિગ્રહઃ ।
સર્વોપાધિવિનિર્મુક્તો યોગિનાં ભાત્યચઞ્ચલઃ

નિર્ગુણો ઽપિ પરો દેવો હ્યજ્ઞાનાદ્ગુણવાનિવ ।
વિભાત્યજ્ઞાનનાશે તુ યથાપૂર્વં વ્યવસ્થિતમ્

પરં જ્યોતિરમેયાત્મા માયાવાનિવ માયિનામ્ ।
તન્નાશે નિર્મલં બ્રહ્મ પ્રકાશયતિ પણ્ડિતં

એકમેવાદ્વિતીયં ચ પરં જ્યોતિર્નિરઞ્જનમ્ ।
સર્વેષામેવ ભૂતાનામન્તર્યામિતયા સ્થિતમ્

અણોરણીયાન્મહતો મહીયાન્સનાતનાત્માખિલવિશ્વહેતુઃ ।
પશ્યન્તિ યજ્જ્ઞાનવિદાં વરિષ્ટાઃ પરાત્પરસ્માત્પરમં પવિત્રમ્

અકારાદિક્ષકારાન્તવર્ણભેદવ્યવસ્થિતઃ ।
પુરાણપુરુષો ઽનાદિઃ શબ્દબ્રહ્મેતિ ગીયતે

વિશુદ્દમક્ષરં નિત્યં પૂર્ણમાકાશમધ્યગમ્ ।
આનન્દં નિર્મલશાન્તં પરં બ્રહ્મેતિ ગીયતે

યોગિનો હૃદિ પશ્યન્તિ પરાત્માનં સનાતનમ્ ।
અવિકારમજં શુદ્ધં પરં બ્રહ્મેતિ ગીયતે

ધ્યાનમન્યત્પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વ મુનિ સત્તમ ।
સંસારતાપતત્પાનાં સુધાવૃષ્ટિસમં નૃણામ્

નારાયણં પરાનન્દં સ્મરેત્પ્રણવસંસ્થિતમ્ ।
નાદરુપમનૌપમ્યમર્દ્ધમાત્રોપરિસ્થિતમ્

અકારં બ્રહ્મણો રુપમુકારં વિષ્ણુરુપવત્ ।
મકારં રુદ્રરુપં સ્યાદર્ધ્દમાત્રં પરાત્મકમ્

માત્રાસ્તિસ્ત્રઃ સમાખ્યાતા બ્રહ્મવિષ્ણુ શિવાધિપાઃ ।
તેષાં સમુચ્ચયં વિપ્ર પરબ્રહ્મપ્રબોધકમ્

વાચ્યં તુ પરમં બ્રહ્મ વાચકઃ પ્રણવઃ સ્મૃતઃ ।
વાચ્યવાચકસંબન્ધો હ્યુપચારાત્તયોર્દ્વિજા

જપન્તઃ પ્રણવં નિત્યં મુચ્યન્તે સર્વપાતકૈઃ ।
તદભ્યાસેન સંયુક્તાઃ પરં મોક્ષં લભન્તિ ચ

જપંશ્ચ પ્રણવં મન્ત્રં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મકમ્ ।
કોટિસૂર્યસમં તેજો ધ્યાયેદાત્મનિ નિર્મલમ્

શાલગ્રામશિલારુપં પ્રતિમારુપમેવ વા ।
યદ્યત્પાપહરં વસ્તુ તત્તદ્વા ચિન્તયેદ્ધૃદિ

યદેતદ્દૈષ્ણવં જ્ઞાનં કથિતં તે મુનીશ્વર ।
એતદ્વિદિત્વા યોગીન્દ્રો લભતે મોક્ષમુત્તમમ્

યસ્ત્વેતચ્છૃઆણુયાદ્વાપિ પઠેદ્વાપિ સમાહિતઃ ।
સ સર્વપાપનિર્મુક્તો હરિસાલોક્યમાન્પુયાત્