નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.32

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે યમદૂતકૃત્યનિરુપણં નામૈકત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
સનક ઉવાચ
એવં કર્મપાશનિયન્ત્રિતજન્તતવઃ સ્વર્ગાદિપુણ્યસ્થાનેષુ પુણ્યભોગમનુભૂય યાતીવ દુઃખતરં પાપફલમનુભૂય પ્રક્ષીણકર્મા વશેષેણામું લોકમાગત્ય સર્વભયવિહ્વલેષુ મૃત્યુબાધાસંયુતેષુસ્થાવરાદિષુ જાયતે ।
વૃક્ષગુલ્મલતાવલ્લીગિરયશ્ચ તૃણાનિ ચ ।
સ્થાવરા ઇતિ વિખ્યાતા મહામોહસમાવૃતાઃ

સ્થાવરત્વે પૃથિવ્યામુત્પબીજાનિ જલસેકાનુપદં સુસંસ્કારસામગ્રીવશાદન્તરુષ્મપ્રપાચિતાન્યુચ્છૂનત્વમાપદ્ય તતો મૂલભાવં તન્મૂલાદઙ્કુરોત્પત્તિસ્તસ્માદપિ પર્ણકાણ્ડનાલાદિકં કાણ્ડેષુ ચ પ્રસવમાપદ્યન્તે તેષુ ચ પુષ્પસંભવઃ

તાનિ પુષ્પાણિ કાનિચિદફલાનિ કાનિચિત્ફલહેતુભૂતાનિ તેષુ પુષ્પેષુ વૃદ્ધભાવેષુ સત્સુ તત્પુષ્પમૂલતસ્તુષોત્પત્તિર્જાયતે તેષુ તુષુ ભોક્તૄણાં પ્રાણિનાં સંસ્કારસામગ્રીવશાદ્ધિમરશ્મિકિરણાસન્નતયા તદોષધિરસસ્તુષાન્તઃ પ્રવિશ્ય ક્ષીરભાવં સમેત્ય સ્વકાલે તણ્ડુલાકારતામુપગમ્ય પ્રાણિનાં ભોગસંસ્કારવશાત્સંવત્સરે ફલિનઃ સ્યુઃ

સ્થાવરત્વે ઽપિ બહુકાલં વાનરાદિભિર્ભુજ્યમાના હિ ચ્છેદનદવાગ્નિદહનશીતાતપાદિદુઃખમનુભૂય મ્રિયતે ।
તતશ્ચ ક્રિમયો ભૂત્વા સદાદુઃખબહુલાઃ ક્ષણાર્ધ્દં જીવન્તઃ ક્ષણાર્ધ્દં મ્રિયમાણા બલવત્પ્રાણિપીડાયાં નિવારયિતુમક્ષમાઃ શીતવાતાદિક્લેશભૂયિષ્ઠા નિત્યં ક્ષુધાક્ષુધિતા મલમૂત્રાદિષુ સચરન્તો દુઃખમનુભવન્તિ

તત એવ પદ્મયોનિમાગત્ય બલવદ્વાધોદ્વેજિતા વૃથોદ્વેગભૂયિષ્ઠાઃ ક્ષુત્ક્ષાન્તા નિત્યં વનચારિણો માતૃષ્વપિ વિષયાતુરા વાતાદિક્લેષબહુલાઃ કશ્મિંશ્ચિજ્જન્મનિ તૃણાશનાઃ કસ્મિંશ્ચિજ્જન્મનિ માંસામેધ્યાદ્યદનાઃ કસ્મિંશ્ચિજ્જન્મનિ કન્દમૂલફલાશના દુર્બલપ્રાણિપીડાનિરતા દુઃખમનુભવન્તિ

અણ્ડજત્વે ઽપિ વાતાશનામાંસામેધ્યાદ્યશનાશ્ચ પરપીડાપરાયણા નિત્યં દુઃખબહુલા ગ્રામ્યપશુયોનિમાગતા અપિ સ્વજાતિવિયોગભારોદ્વહનપાશાદિબન્ધનતાડનહલાદિધારણાદિસર્વદુઃખાન્યનુભવન્તિ

એવં બહુયોનિષુ સંભ્રાન્તાઃ ક્રમેણ માનુષં જન્મ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
કેચિચ્ચ પુણ્યવિશેષાદ્યુત્ક્રમેણાપિ મનુષ્યજન્માશ્નુવતે

મનુષ્યજન્મ નાપિ ચ ચર્મકારચણ્ડાલવ્યાધાનાપિતરજકકુંભકારલોહકારસ્વર્ણકારતન્તુવાચસૌચિકજટિલસિદ્ધધાવકલેખકભૃતકશાસનહારિનીચભૃત્યદ્રરિદહીનાઙ્ગાધિકાઙ્ગત્વાદિ દુઃખબહુલજ્વરતાપશીતશ્લેષ્મગુલ્મપાદાક્ષિશિરોગર્ભપાર્શ્વવેદનાદિદુઃખમનુભવન્તિ

મનુષ્યત્વે ઽપિ યદા સ્ત્રીપુરુષયોર્વ્યવાયસ્તત્સમયેરેતો યદા જરાયું પ્રવિશતિ તદૈવ કર્મવશાજ્જન્તુઃ શુક્રેણ સહ જરાયું પ્રવિશ્ય શુક્રશોણિતકલલે પ્રવર્ત્તતે

તદ્વીર્યં જીવપ્રવેશાત્પઞ્ચાહાત્કલલં ભવતિ અર્દ્ધમાસે ।
પલવલભાવમુપેત્ય માસે પ્રાદેશમાત્રત્વમાપદ્યતે

તતઃ પ્રભૃતિ વાયુવશાચ્ચૈતન્યાભાવે ઽપિ માતુરુહ્યે દુઃસહતાપલ્કેશતયૈકત્ર સ્થાતુમશક્યત્વાદ્ ભ્રમતિ

માસે દ્વિતીયે પૂર્ણે પુરુષાકારમાત્રતામુપગમય માસત્રિતયે પૂર્ણે કરચરણાદ્યવયવભાવમુપગમ્ય ચતુર્ષુ માસેષુ ગતેષુ સર્વાવયવાનાં સંધિભેદપરિજ્ઞાનં પઞ્ચસ્વતીતેષુ નખાનામભિવ્યઞ્જકકતા ષટ્સ્વતીતેષુ નખસંધિપરિસ્ફુટતામુપગમ્ય નાભિસૂત્રેણ પુષ્યમાણમમેધ્યમૂત્રસિક્તાઙ્ગં જરાયુણા બન્ધિતરક્તાસ્થિક્રિમિવસામજ્જાસ્નાયુકેશાદિદૂષિતે કુત્સિતે શરીરે નિવાસિનં સ્વયમપ્યેવં પરિદૂષિતદેહં માતુશ્ચ કટ્વમ્લલવણાત્યુષ્ણભુક્તદહ્યમાત્માનં દૃષ્ટ્વા દેહી પૂર્વજન્મસ્મરણાનુભાવાત્પૂર્વાનુભૂતનરકદુઃથાનિ ચ સ્મૃત્વાન્તર્દુઃખેન ચ પરિદહ્યમાનો માતુર્દેહાતિમૂત્રાદિરુક્ષેણ દહ્યમાન એવં મનસિ પ્રલયતિ

અહો ઽત્યન્તપાપો ઽહંપૂર્વજન્મનિભૃત્યાપત્યમિત્રયોષિદ્ગૃહક્ષેત્રધનધાન્યાદિષ્વત્યન્તરાગેણ કલત્રપોષણાર્થં પરધનક્ષેત્રાદિકં પશ્યતો હરણાદ્યુપાયૈરપહ્યત્ય કામાન્ધતયા પરસ્ત્રીહરણાદિકમનુભૂય મહાપાપાન્યાચરંસ્તૈઃ પાપૈરહમેક એવંવિધનરકાનનુભૂય પુનઃ સ્થાવરાદિષુ મહાદુઃખમનુભૂય સંપ્રતિ જરાયુણા પરિવેષ્ટિતો ઽન્તર્દુખેન બહિસ્તાપેન ચ દહ્યામિ

મયા પોષિતા દારાશ્ચ સ્વકર્મવશાદન્યતો ગતાઃ

અહો દુખં હિ દેહિનામ્

દેહસ્તુ પાપાત્સંજાતસ્તસ્માત્પાપં ન કારયેત્ ।
ભૃત્યભિત્રકલત્રાર્થમન્યદ્દ્રવ્યં હૃતં મયા

તેન પાપેન દહ્યામિ જરાયુપરિવેષ્ટિતઃ ।
દૃષ્ટ્વાન્યસ્ય શ્રિયં પૂર્વં સતત્પો ઽહમસૂયયા ખિતઃ

ગર્ભાગ્નિનાનુદહ્યેયમિદાનીમપિ પાપકૃત્ ।
કાયેન મનસા વાચા પરપીડામકારિષમ્તેન પાપેન દહ્યામિ ત્વહમેકો ઽતિદુઃખિતઃ

એવં બહુવિધં ગર્ભસ્થો જન્તુર્વિલપ્ય સ્વયમેવ વા

આત્માનમાશ્વાસ્ય ઉત્પત્તેરનન્તરં સત્સંગેન વિષ્ણોશ્ચરિતશ્રવણેન ચ વિશુદ્ધમના ભૂત્વા સત્કર્માણિ નિર્વર્ત્ય અખિલજગદન્તરાત્મનઃ સત્યજ્ઞાનાનન્દમયસ્ય શક્તિપ્રભાવાનુષ્ટિતવિષ્ટપવર્ગસ્ય લક્ષ્મીપતેર્નારાયણસ્ય સકલસુરાસુરયક્ષગન્ધર્વરાક્ષસપન્ન ગમુનિકિન્નરસમૂહાર્ચિતચરણકમલયુગં ભક્તિતઃ સમભ્યર્ચ્ય દુઃસહઃ સંસારચ્છેદસ્યકારણભૂતં વેદરહસ્યોપનિષદ્ભિઃ પરિસ્ફુટં સકલલોકપરાયણં હૃદિનિધાય દુઃખતરમિમં સંસ્કારાગારમતિક્રમિષ્યામીતિ મનસિ ભવયતિ

યતસ્તન્માતુઃ પ્રસૂતિસમયે સતિ ગર્ભસ્થોદેહી નારદમુને વાયુનાપરિપીડિતો માતુશ્ચાપિ દુઃખં કુર્વન્કર્મપાશેન બલાદ્યોનિમાર્ગાન્નિષ્ક્રામન્સકલયાતનાભોગમેકકાલભવમનુભવતિ

તેનાતિક્લેશેન યોનિયન્ત્રપૂડિતો ગર્ભાન્નિષ્કાન્તો નિઃસંજ્ઞતાં યાતિ

તં તુ બાહ્યવાયુઃ સમુજ્જીવયતિ ।
બાહ્યવાયુસ્પર્શસમનન્તરમેવ નષ્ટસ્મૃતિપૂર્વાનુભૂતાખિલદુઃખાનિ વર્ત્તમાનાન્યપિ જ્ઞાનાભાવદવિજ્ઞાયાત્યન્તદુઃખમનુભવતિ

એવં બાલત્વમાપન્નો જન્તુસ્તત્રાપિ સ્વમલમૂત્રલિત્પદેહ આધ્યાત્મિકાદિપીડ્યમાનો ઽપિ વક્તુમશક્તક્ષુત્તૃષાપીડિતો રુદિતે સતિ સ્તનાદિકં દેયમિતિ મન્વાનાઃ પ્રયતન્તે

એવમનેકં દેહભોગમન્યાધીનતયાનુભૂયમાનો દંશાદિષ્વપિ નિવારયિતુમશક્તઃ

બાલ્યભાવમાસાદ્ય માતાપિત્રોરુપાધ્યાયસ્ય તાડનં સદા પર્યટનશીલત્વં પાંશુભસ્મપઙ્કાદિષુક્રીડનં સદા કલહનિયતત્વામ શુચિત્વં બહુવ્યાપારાભાસકાર્યનિયતત્વં તદસંભવ આધ્યાત્મિકદુઃખમેવંવિધમનુભવતિ

તતસ્તુ તરુણભાવેન ધનાર્જનમર્જિતસ્ય રક્ષણં તસ્ય નાશવ્યયાદિષુ ચાત્યન્તદુઃખિતા માયયા મોહિતાઃ કામક્રોધાદિદુષ્ટમનસાઃ સદાસૂયાપરાયણાઃ પરસ્વપરસ્ત્રીહરણોપાયપરાયણાઃ પુત્રમિત્રકલત્રાદિભરણોપાયચિન્તાપરાયણા વૃથાહઙ્કારદૂષિતાઃ પુત્રાદિષુ વ્યાધ્યાદિ પીડિતેષુ સત્સુ સર્વવ્યાત્પિં પરિત્યજ્ય રોગાદિભિઃ ક્લેશિતાનાં સમીપે સ્વયમાધ્યાત્મિકદુઃખેન પરિપ્લુતા વક્ષ્યમાણપ્રકારેણ ચિતામશ્નુવતે

ગૃહક્ષેત્રાદિકં કમ કિઞ્ચિન્નાપિ વિચારિતમ્ ।
સમૃદ્ધસ્ય કુટુમ્બસ્ય કથં ભવતિ વર્ત્તનમ્

મમ મૂલધનં નાસ્તિ વૃષ્ટિશ્ચાપિ ન વર્ષતિ ।
અશ્વઃ પલાયિતઃ કુત્ર ગાવઃ કિં નાગતા મમ

બાલાપત્યા ચ મે ભાર્યા વ્યાધિતો ઽહં ચ નિર્ધનઃ ।
અવિચારાત્કૃષિર્નષ્ટા પુત્રા નિત્યં રુદન્તિ ચ

ભગ્નં છિન્નં તુ મે સદ્મ બાન્ધવા અપિ દૂરગાઃ ।
ન લભ્યતે વર્ત્તનં ચ રાજ બાધાતિદુઃસહા

રિપવો માં પ્રધાવન્તે કથં જેષ્ટામ્યહં રિપૂન્ ।
વ્યવસાયાક્ષમશ્ચાહં પ્રાત્પાઃ પ્રાઘૂર્ણકા અમી

એવમત્યન્તચિન્તાકુલઃ સ્વદુઃખાનિ નિવારયિતુમક્ષમો ધિગ્વિધિં ભાગ્યહીનં માં કિમર્થં વિદધે ઇતિ દૈવમાક્ષિપતિ

તથા વૃદ્ધત્વમાપન્નો હીયમાનસારો જરાપલિતાદિવ્યાત્પદેહો વ્યાધિબાધ્યત્વાદિકમાપન્નઃ ।
પ્રકંપમાનાવયવશ્વાસકાસાદિપીડિતો લોલાવિલલોચનઃ શ્લેષ્મણ્યાત્પકણ્ઠઃ પુત્રદારાદિભિર્ભર્ત્સ્યમાનઃ કદા મરણમુપયામીતિ ચિન્તાકુલો મયિ મૃતે સતિ મદર્જિતં ગૃહક્ષેત્રાદિકં વસ્તુ પુત્રાદયઃ કથં રક્ષન્તિ કસ્ય વા ભવિષ્યતિ

મદ્ધને પરૈરપહૃતે પુત્રાદીનાં કથં વર્ત્તનં ભવિષ્યતીતિ મમતાદુઃખપરિપ્લુતો ગાઢં નિઃશ્વસ્ય સ્વેન વયસા કૃતાનિ કર્માણિ પુનઃ પુનઃ સ્મરન્ ક્ષણે વિસ્મરતિ ચ સંતતસ્ત્વાસન્નમરણો

વ્યાધિપીડિતો ઽન્તસ્તાપાર્તઃ ક્ષણં શય્યાયાં ક્ષણં મઞ્ચે ચ તતસ્તતઃ પર્યટન્ ક્ષુત્તૃટૂપરિપૂડિતઃ કિઞ્ચિન્માત્રમુદકં દેહીત્યતિકાર્પણ્યેન યાચમાનસ્તત્રાપિ જ્વરાવિષ્ટાનામુદકં ન શ્રેયસ્કરમિતિ બ્રુવતો મનસાતિદ્વેષં કુર્વન્મન્દ ચૈતન્યો ભવતિ

તતશ્ચ હસ્તપાદાકર્ષણે ન તુ ક્ષમો રુદ્રદ્ભિબન્ધુજનૈર્વેષ્ટિતો વક્તુમક્ષમઃ સ્વાર્જિતધનાદિકં કસ્ય ભવિષ્યતીતિ ચિન્તાપરો બાષ્પાવિલવિલોચનઃ કણ્ઠે વુરઘુરાયમાણે સતિ શરીરાન્નિષ્ક્રાન્તપ્રાણો યમદૂતૈર્ભર્ત્સ્યમાનઃ પાશયન્ત્રિતો નરકાદીન્પૂર્વવદશ્નુતે

આમલપ્રક્ષયાદ્યદ્વદગ્નૌ ધામ્યન્તિ ધાતવઃ ।
તથૈવ જીવિનઃ સર્વ આકર્મપ્રક્ષયાદ્ ભૃશમ્

તસ્માત્સંસારદાવાગ્નિતાપાર્તો દ્વિજસત્તમ ।
અભ્યસેત્પરમં જ્ઞાનં જ્ઞાનાન્મોક્ષમવાન્પુયાત્

જ્ઞાનશૂન્યા નરા યે તુ પશવઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
તસ્માત્સંસારમોક્ષાય પરં જ્ઞાનં સમભ્યસેત્

માનુષ્યં ચૈવ સંપ્રાપ્ય સર્વકર્મપ્રસાધકમ્ ।
હરિં ન સેવતે યસ્તુ કો ઽન્યસ્તસ્માદચેતનઃ

અહો ચિત્રમહો ચિત્રમહો ચિત્રં મુનીશ્વરાઃ ।
આસ્થિતે કામદે વિષ્ણો નરા યાન્તિ હિ યાતનામ્

નારાયણે જગન્નાથે સર્વકામફલપ્રદે ।
સ્થિતે ઽપિ જ્ઞાનરહિતાઃ પચ્યન્તે નરકેષ્વહો

સ્ત્રવન્મૂત્રપુરીષે તુ શરીરે ઽસ્મિન્નૃશાશ્વતે ।
શાશ્વતં ભાવયન્ત્યજ્ઞા મહામોહસમાવૃતાઃ

કુત્સિતં માંસરક્તાદ્યૈર્દેહં સંપ્રાપ્ય યો નરઃ ।
સંસારચ્છેદકં વિષ્ણું ન ભજેત્સો ઽતિપાતકી

અહો કષ્ટમહો કષ્ટમહો કષ્ટં હિ મૂર્ખતા ।
હરિધ્યાનપરો વિપ્ર ચણ્ડાલો ઽપિ મહાસુખી

સ્વદેહાન્નિઃસૃતં દૃષ્ટ્વા મલમૂત્રાદિકિલ્બિષમ્ ।
ઉદ્વેગ માનવા મૂર્ખાઃ કિં ન યાન્તિ હિ પાપિનઃ

દુર્લભં માનુષં જન્મ પ્રાર્થ્યતે ત્રિદશૈરપિ ।
તલ્લબ્ધ્વા પરલોકાર્થં યત્નં કુર્ય્યાદ્વિચક્ષણઃ

અધ્યાત્મજ્ઞાનસંપન્ના હરિપૂજાપરાયણાઃ ।
લભન્તે પરમં સ્થાનં પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્

યતો જાતમિદં વિશ્વં યતશ્ચૈતન્યમશ્નુતે ।
યસ્મિંશ્ચ વિલયં યાતિ સ સંસારસ્ય મોચકઃ

નિર્ગુણો ઽપિ પરો ઽનન્તો ગુણવાનિવ ભાતિ યઃ ।
તં સમભ્યર્ચ્ય દેવેશં સંસારાત્પરિમુચ્યતે