નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.31

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે પ્રાયશ્ચિત્તવિધિર્નામ ઘત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ
કથિતો ભવતા સમ્યગ્વર્ણાશ્રમવિધિર્મુને ।
ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ યમમાર્ગં સુદુર્ગમમ્

સનક ઉવાચ
શૃણુ વિપ્ર પ્રવક્ષ્યામિ યમમાર્ગં સુદુર્ગમમ્ ।
સુખદં પુણ્યશીલાનાં પાપિનાં ભયદાયકમ્

ષડશીતિસહસ્રાણિ યોજનાર્નિનિ મુનીશ્વર ।
યમમાર્ગસ્ય વિસ્તારઃ કથૈતઃ પૂર્વસૂરિભિઃ

યે નરા દાનશીલાસ્તુ તે યાન્તિ સુખિનો દ્વિજ ।
ધર્મશૂન્યા નરા યાન્તિ દુઃખેન ભૃશમર્દિતાઃ

અતિભીતા વિવશ્ત્રાશ્ચ શુષ્કકણ્ઠૌષ્ઠતાલુકાઃ ।
ક્રદન્તો વિસ્તરં દીનાઃ પાપિનો યાન્તિ તત્પથિ

હન્યમાના યમભટૈઃ પ્રતોદાદ્યૈસ્તથાયુધૈઃ

ઇતસ્તતઃ પ્રધાવન્તો યાન્તિ દુઃખેન તત્પથિ ।
ક્વચિત્પઙ્કઃ ક્વચિદૂહ્નિઃ ક્વચિત્સેતત્પસૈકતમ્ ।
ક્વચિદ્વૈ દાવરુપેણઃ તીક્ષ્ણધારાઃ શિલાઃ ક્વચિત્

ક્વચિત્કણ્ટકવૃક્ષાશ્ચ દુઃખારોહશિલા નગાઃ ।
ગાઢાન્ધકારાશઅચ ગુહાઃ કણ્ટકાવરણં મહત્

વપ્રાગ્રારોહણં ચૈવ કન્દરસ્ય પ્રવેશનમ્ ।
શર્કરાશ્ચ તથા લોષ્ટાઃ સૂચીતુલ્યાશ્ચ કણ્ટકાઃ

શૈવાલં ચ ક્વચિન્માર્ગે ક્વચિત્કીચકપઙ્ક્તયઃ ।
ક્વચિવ્દ્યાવ્રાશ્ચ ગર્જન્તે વર્ધન્તે ચ ક્વચિજ્જ્વરાઃ

એવં બહુવિધક્લેશાઃ પાપિનો યાન્તિ નારદ ।
ક્રોશન્તશ્ચ રુદન્તશ્ચ મ્લાયન્તશ્ચૈવ પાપિનઃ

પાશેન યન્ત્રિતાઃ કેચિત્કૃષ્યમાણાસ્તથાઙ્કુશૈઃ ।
શાસ્ત્રાસ્ત્રૈસ્તાડ્યમાનાશ્ચ પૃષ્ટતો યાન્તિ પાપિનઃ

નાસાગ્રપાશકૃષ્ટાશ્ચ કેચિદન્ત્રૈશ્ચ બધિતાઃ ।
વહૄન્તશ્ચાયસાં ભારં શિશ્રાગ્રેણ પ્રયાન્તિ વૈ

અયોભારદ્વયં કેચિન્નાસાગ્રેણ તથાપરે ।
કર્ણાભ્યાં ચ તથા કેચિદ્વહૄન્તો યાન્તિ પાપિનઃ

કેચિચ્ચ સ્ખલિતા યાન્તિ તાડ્યમાનાસ્તથાપરે ।
અત્યર્થોચ્ઙ્વસિતાઃ કેચિત્કેચિદાચ્છત્રલોચનાઃ

છાયાજલવિહીને તુ પથિ યાન્ત્યતિદુઃખિતાઃ ।
શોચન્તઃ સ્વાનિ કર્મણિ જ્ઞાનાજ્ઞાનકૃતાનિ ચ

યે તુ નારદ ધર્મિષ્ઠા દાનશીલા સુબુદ્ધયઃ ।
અતીવ સુખસંપન્નાસ્તે યાન્તિ ધર્મમન્દિરમ્

અન્નદાસ્તુ મુનુશ્રેષ્ઠ ભુઞ્જન્તઃ સ્વાદુ યાન્તિ વૈ ।
નીરદા યાન્તિ સુખિનઃ પિબન્તઃ ક્ષીરમુત્તમમમ્ ।
તક્રદા દધિદાશ્ચૈવ તત્તદ્ભોગં લભન્તિ વૈ ।
ઘૃતદા મધુદાશ્ચૈવ ક્ષીરદાશ્ચ દ્વિજોત્તમ

સુધાપાનં પ્રકુર્વન્તો યાન્તિ વૈ ધર્મમન્દિરમ્ ।
શાકદાઃ પાયસં ભુઞ્જંન્દીપદો જ્વલયન્દિશઃ

વસ્ત્રદો મુનુશાર્દૂલ યાતિ દિવ્યામ્બરાવૃતઃ ।
પુરાકરપ્રદો યાતિ સ્તૂયમાનો ઽમરૈઃ પથિ

ગોદાનેન નરો યાતિ સર્વસૌખ્યસમન્વિતઃ ।
ભૂમિદો ગૃહદશ્ચૈવ વિમાને સર્વસંપદિ

અપ્સરોગણસંકીર્ણે ક્રીડન્યાતિ વૃષાલયમ્ ।
હયદો યાનદશ્ચાપિ ગજદશ્ચ દ્વિજોત્તમ

ધર્માલયં વિમાનેન યાતિ ભોગાન્વિતેન વૈ ।
અનડુદ્દો મુનિશ્રેષ્ઠ યાનારુઢઃ પ્રયાતિ વૈ

ફલદઃ પુષ્પદશ્ચાપિ યાતિ સંતોષસંયુતઃ ।
તાંબૂલદો નરો યાતિ પ્રહૃષ્ટોર્ ધમમન્દિરમ્

માતાપિત્રોશ્ચ શુશ્રૂષાં કૃતવાન્યો નરોત્તમઃ ।
સ યાતિ પરિતુષ્ટાત્મા પૂજ્યમાનો દિવિસ્થિતૈઃ

શુશ્રૂષાં કુરુતે યસ્તુ યતીનાં વ્રતચારિણામ્ ।
દ્વિજગ્ર્યબ્રાહ્મણાનાં ચ સ યાત્વતિસુખાન્વિતઃ

સર્વભૂતદયાયુક્તઃ પૂજ્યમાનો ઽમરૈર્દ્વિજઃ ।
સર્વભોગાન્વિતેનાસૌ વિમાનેન પ્રયાતિ ચ

વિદ્યાદાનરતો યાતિ પૂજ્યમાનો ઽબ્જસૂનુભિઃ ।
પુરાણપઠકો યાતિ સ્તૂયમાનો મુનીશ્વરૈઃ

એવં ધર્મપરા યાન્તિ સુખં ધર્મસ્ય મન્દિરમ્ ।
યમશ્ચતુર્મુખો ભૂત્વા શઙ્ખચક્રગદાસિભૃત્

પુણ્યકર્મરતં સમ્યક્સ્નેહાન્મિત્રમિવાર્ચતિ ।
ભો ભો બુદ્ધિમતાં શ્રેષ્ઠાનરકક્લેષભીરવઃ

યુષ્માભિઃ સાધિતં પુણ્યમત્રામુત્રસુખાવહમ્ ।
મનુષથ્ય જન્મ યઃ પ્રાપ્ય સુકૃતં ન કરોતિ ચ

સ એવ પાપિનાં શ્રેષ્ઠ આત્મઘાતં કરોતિ ચ ।
અનિત્યં પ્રાપ્ય માનુષ્યં નિત્યં યસ્તુ ન સાધયેત્

સ યાતિ નરકં ઘોરં કો ઽન્યસ્તસ્માદચેતનઃ ।
શરીરં યાતનારુપં મલાદ્યૈઃ પરિદૂષિતમ્

તસ્મિન્યો યાતિ વિશ્વાસં તં વિદ્યાદાત્મઘાતકમ્ ।
સર્વેષુ પ્રાણિનઃ શ્રેષ્ઠાસ્તેષુ વૈ બુદ્ધિજીવિનઃ

બુદ્ધિમસ્તુ નરાઃ શ્રેષ્ઠા નરેષુ બ્રાહ્મણાસ્તથા ।
બ્રાહ્મણેષુ ચ વિદ્વાંસો વિદ્વત્સુ કૃતબુદ્ધયઃ

કૃતબુદ્ધિષુ કર્ત્તારઃ કર્તૃષુ બ્રહ્મવાદિનઃ ।
બ્રહ્મવાદિષ્વપિ તથા શ્રેષ્ઠો નિર્મમ ઉચ્યતે

એતેભ્યો ઽપિ પરો જ્ઞેયો નિત્યં ધ્યાનપરાયણઃ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કર્ત્તવ્યો ધર્મસંગ્રહઃ

સર્વત્ર પૂજ્યતે જન્તુર્ધર્મવાન્નાત્ર સંશયઃ ।
ગચ્છ સ્વપુણ્યૈર્મત્સ્થાનં સર્વભોગસમન્વિતમ્

અસ્તિ ચેદ્દુષ્કૃતં કિઞ્ચિત્પશ્ચાદત્રૈવ ભોક્ષ્યસે ।
એવં યમસ્તમભ્યર્ચ્ય પ્રાપયિત્વા ચ સદ્ગતિમ્

આહૂય પાપિનશ્ચૈવ કાલદણ્ડેન તર્જયેત્ ।
પ્રલયાંબુદનિર્ઘોષો હ્યઞ્જનાદ્રિસમપ્રભઃ

વિદ્યુત્પ્ર ભાયુર્ઘોર્ભીમો દ્વાત્રિંશદ્ભુજસંયુતઃ ।
યોજનત્રયવિસ્તારો રક્તાક્ષો દીર્ઘનાસિકઃ

દંષ્ટ્રાકરાલવદનો વાપીતુલ્યોગ્રલોચનઃ ।
મૃત્યુજ્વરાદિભિર્યુક્તશ્ચિત્રગુત્પો ઽપિ ભીષણઃ

સર્વે દૂતાશ્ચ ગર્જન્તિ યમતુલ્યવિભીષણાઃ ।
તતો બ્રવીતિ તાન્સર્વાન્કંપમાનાંશ્ચ પાપિનઃ

શોચન્તઃ સ્વાનિ કર્માણિ ચિત્રગુત્પો યમાજ્ઞયા ।
ભો ભો પાપા દુરાચારા અહૄઙ્કારપ્રદૂષિતાઃ

કિમર્થમર્જિતં પાપં યુષ્માભિરવિવેકિભિઃ ।
કામક્તોધાદિદૃષ્ટેન સગર્વેણ તુ ચેતસા

યદ્યત્પાપતરં તત્તત્કિમર્થં ચરિતં જનાઃ ।
કૃતવન્તઃ પુરા પાપાન્યત્યન્તહર્ષિતાઃ

તથૈવ યાતના ભોજ્યાઃ કિં વૃથા હ્યતિદુરિવતાઃ ।
ભૃત્યમિત્રકલત્રાર્થં દુષ્કૃતં ચરિતં યથા

તથા કર્મવશાત્પ્રાત્પા યૂયમત્રાતિદુઃખિતાઃ ।
યુષ્માભિઃ પોષિતા યે તુ પુત્રાદ્યા અન્યતોગતાઃ

યુષ્માકમેવ તત્પાપં પ્રાત્પં કિં દુઃખકારણમ્ ।
યથા કૃતાનિ પાપાનિ યુષ્માભિઃ સુબહૂનિ વૈ

તથા પ્રાત્પાનિ દુઃખાનિ કિમર્થમિહ દુઃખિતાઃ ।
વિચારયધ્વં યૂયં તુ યુષ્માભિશ્ચારિતં પુરા

યમઃ કરિષ્યતે દણ્ડમિતિ કિં ન વિચારિતમ્ ।
દરિદ્રે ઽપિ ચ મૂર્ખે ચ પણ્ડિતે વા શ્રિયાન્વિતે

કાન્દિશીકે ચ વીરે ચ સમવર્તીઃ યમઃ સ્મૃતઃ ।
ચિત્રગુત્પેરિતં વાક્યં શ્રુત્વા તે પાપિનસ્તદા

શૌચન્તઃ સ્વાનિ કર્મણિ તૂષ્ણીં તિષ્ટન્તિ ભીષિતાઃ ।
યમાજ્ઞાકારિણઃ ક્રૂરશ્ચણ્ડા દૂતા ભયાનકાઃ

ચણ્ડલાદ્યાઃ પ્રસહ્યૈતાન્નરકેષુ ક્ષિપન્તિ ચ ।
સ્વદુષ્કર્મફલં તે તુ ભુક્ત્વાન્તે પાપશેષતઃ

મહીતલં ચ સંપ્રાપ્ય ભવન્તિ સ્થઆવરાદયઃ ।
નારદ ઉવાચ
ભગવન્સંશયો જાતો મચ્ચેતસિ દયાનિધે

ત્વં સમર્થો ઽસિ તચ્છેત્તું યતો નો હ્યગ્રજો ભવાન્ ।
ધર્માશ્ચ વિવિધાઃ પ્રોક્તાઃ પાપાન્યપિ બહૂનિ ચ

ચિરભોજ્યં ફલં તેષામુક્તં બહુવિદા ત્વયા ।
દિનાન્તે બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તો નાશો લોકત્રયસ્ય વૈ

પરાર્દ્ધદ્વિતયાન્તે તુ બ્રહ્માણ્ડસ્યાપિ સંક્ષયઃ ।
ગ્રામદાનાદિપુણ્યાનાં ત્વયૈવ વિધિનન્દન

કલ્પકોટિસહસ્રેષુ મહાન્ભોગ ઉદાહૃતઃ ।
સર્વેષામેવ લોકાનાં વિનાશઃ પ્રાકૃતે લયે

એકઃ શિષ્યત એવેતિ ત્વયા પ્રોક્તં જનાર્દનઃ ।
એષ મે સંશયો જાતસ્તં ભવાઞ્છેત્તુમર્હતિ

પુણ્યપાપોપભોગાનાં સમાત્પિર્નાસ્ય સંપ્લવે ।
સનક ઉવાચ
સાધુ સાધૌ મહાપ્રાજ્ઞ ગુહ્યાદ્ગુહ્યતમં ત્વિદમ્

પૃષ્ટં તત્તે ઽભિધાસ્યામિ શૃણુષ્વ સુસમાહિતઃ ।
નારાયણો ઽક્ષરો ઽનન્તઃ પરં જ્યોતિઃ સનાતનઃ

વિશુદ્ધો નિર્ગુણો નિત્યો માયામોહવિવર્જિતઃ ।
નિર્ગુણો ઽપિ પરાનન્દો ગુણવાનિવ ભાતિ યઃ

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદ્યૈસ્તુ ભેદવાનિવ લક્ષ્યતે ।
ગુણોપાધિકભેદેષુ ત્રિષ્વેતેષુ સનાતન

સંયોજ્ય માયામખિલં જગત્કાર્યં કરોતિ ચ ।
બ્રહ્મરુપેણ સૃજતિ વિષ્ણુરુપેણ પાતિ ચ

અન્તે ચ રુદ્રરુપેણ સર્વમત્તીતિ નિશ્ચિતમ્ ।
પ્રસયાન્તે સમુત્થાય બ્રહ્મરુપી જનાર્દનઃ

ચરાચરાત્મકં વિશ્વં યથાપૂર્વમકલ્પયત્ ।
સ્થાવરાદ્યાશઅચ વિપ્રેન્દ્ર યત્ર યત્ર વ્યવસ્થિતાઃ

બ્રહ્મા તત્તજ્જગત્સર્વં યથાપૂર્વં કરોતિ વૈ ।
તસ્માત્કૃતાનાં પાપાનાં પુણ્યાનાં ચૈવ સત્તમ

અવશ્યમેવ ભોક્તવ્યં કર્મણાં હ્યક્ષયં ફલમ્ ।
નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મ કલ્પકોટિશતૈરપિ

અવશ્યમેવ ભોક્તવ્યં કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્ ।
યો દેવઃ સર્વલોકાનામન્તરાત્મા જગન્મયઃ ।
સર્વકર્મફલં ભુક્તે પરિપૂર્ણઃ સનાતનઃ

યો ઽસૌ વિશ્વંભરો દેવો ગુણમેદવ્યવસ્થિતઃ ।
સૂજત્યવતિ ચાત્ત્યેતત્સર્વં સર્વભુગવ્યયઃ