નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.28

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે સદાચારેષુ ગૃહસ્થઆવાનપ્રસ્થયતિધર્મ્નિરુપણં નામ સત્પવિંશો ઽધ્યાયઃ
સનક ઉવાચ
શૃણુષ્વ મુનિશાર્દૂલ શ્રાદ્ધસ્ય વિધિમુત્તમમ્ ।
યચ્છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

ક્ષયાહપૂર્વદિવસે સ્નાત્વા ચૈકાશનો ભવેત્ ।
અધઃ શાયી બ્રહ્મચારી નિશિ વિપ્રાન્નિમન્ત્રયેત્

દન્તધાવનતાંબૂલે તૈલાભ્યઙ્ગં તથૈવ ચ ।
રત્યોષધિપરાન્નાનિ શ્રાદ્ધકર્ત્તાવિવર્જયેત્

અધ્વાનં કલહં ક્રોધં વ્યવાયં ચ ધુરં તથા ।
શ્રાદ્ધકર્ત્તા ચ ભોક્તા ચ દિવાસ્વાપં ચ વર્જયેત્

શ્રાદ્ધે નિમન્ત્રિતો યસ્તુ વ્યવાયં કુરુતે યદિ ।
બ્રહ્મહત્યામવાન્પોતિ નરકં ચાપિ ગચ્છતિ

શ્રાદ્ધે નિયોજયેદ્વિપ્રં શ્રોત્રિય વિષ્ણુતત્પરમ્ ।
યથાસ્વાચારનિરતં પ્રશાન્તં સત્કુલોદ્બગવમ્

રાગદ્વેષવિહીનં ચ પુરાણાર્થવિશારદમ્ ।
ત્રિમધુત્રિસુપર્ણજ્ઞં સર્વભૂતદયાપરમ્

દેવપૂજારતં ચૈવ સ્મૃતિતત્ત્વવિશારદમ્ ।
વેદાન્તતત્ત્વસંપન્નં સર્વલોકહિતે રતમ્

કૃતજ્ઞં ગુણસંપન્નં ગુરુશુશ્રૂષણે રતમ્ ।
પરોપદેશનિરતં સચ્છાસ્ત્રકથનૈસ્તથા

એતે નિયોજિતવ્યા વૈ શ્રાદ્ધે વિપ્રા મુનીશ્વર ।
શ્રાદ્ધે વર્જ્યાન્મવક્ષ્યામિ શૃણુ તાન્મુસમાહિતઃ

ન્પૂનાઙ્ગશ્ચાધિકાઙ્ગશ્ચ કદર્યો રોગિતસ્તથા ।
કુષ્ટી ચ કુનખી ચૈવ લંબકર્ણઃ ક્ષતવ્રતઃ

નક્ષત્રપાઠજીવી ચ તથા ચ શવદાહકઃ ।
કુવાદી પરિર્વત્તા ચ તથા દેવલકઃ ખલઃ

નિન્દકો ઽમર્ષણો ધૂર્તસ્તથૈવ ગ્રામયાજકઃ ।
અસચ્છાસ્ત્રાભિનિરતઃ પરાન્નનિગતસ્તથા

વૃષલીસૂતિ પોષ્ટા ચ વૃષલીપતિરેવ ચ ।
કુણ્ડશ્ચ ગોલકશ્ચૈવ હ્યયાજ્યાનાં ચ યાજકઃ

દંભાચારો વૃથામુણ્ડી હ્યન્યસ્ત્રીધનતત્પરઃ ।
વિષ્ણુભક્તિવિહીનશ્ચ શિવભક્તિપરાડ્મુખઃ

વેદવિક્રયિણશ્ચૈવ વ્રતવિક્રયિણસ્તથા ।
સ્મૃતિવિક્રયિણશ્ચૈવ મન્ત્રવિક્રયિણસ્તથા

ગાયકાઃ કાવ્યકર્ત્તારો ભિષક્છાસ્ત્રોપજીવિનઃ ।
વેદનિન્દાપરશ્ચૈવ ગ્રામાપણ્યપ્રદાહકઃ

તથાતિકામુકશ્ચૈવ રસવિક્રયકારકઃ ।
કૂટયુક્તિરતશ્ચૈવ શ્રાદ્ધે વર્જ્યાઃ પ્રયત્નતઃ

નિંમત્રયીત પૂર્વેદ્યુસ્તસ્મિન્નેવ દિને ઽથવા ।
નિમન્ત્રિતો ભવેદ્વિપ્રો બ્રહ્મચારી જિતેન્દ્રિયઃ

શ્રાદ્ધે ક્ષણસ્તુ કર્ત્તવ્યઃ પ્રસાદશ્ચેતિ સત્તમ ।
નિમન્ત્રયેદ્દ્વિજં પ્રાજ્ઞં દર્ભપાણિર્જિતેન્દ્રિયઃ

તતઃ પ્રાતઃ સમુત્થાય પ્રાતઃ કૃત્યં સમાપ્ય ચ ।
શ્રાદ્ધં સમાચરેદ્વિદ્વાન્કાલે કુતપસંજ્ઞિતે

દિવસસ્યાષ્ટમે કાલે યદા મન્દાયતે રવિઃ ।
સ કાલઃ કુતપસ્તત્ર પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્

અપરાહ્નઃ પિતૄણાં તુ દત્તઃ કાલઃ સ્વયંભુવા ।
તત્કાલ એવ દાતવ્યં કવ્યં તસ્માદ્દ્વિજોત્તમૈઃ

યત્કાવ્યં દીયતે દ્વવ્યૈરકાલે મુનિસત્તમ ।
રાક્ષસં તદ્ધિ વિજ્ઞેયં પિતૄણાં નોપતિષ્ટતિ

કાવ્યં પ્રત્તં તુ સાયાહ્ને રાક્ષસં તદ્ભવેદપિ ।
દાતા નરકમાન્પોતિ ભોક્તા ચ નરકં વ્રજેત્

ક્ષયાહસ્ય તિથૈર્વિપ્ર યદિ દણ્ડમિતિર્ભવેત્ ।
વિદ્ધાપરાહ્નિ કાયાં તુ શ્રાદ્ધં કાર્યં વિજાનતા

ક્ષયાહસ્ય તિથિર્યા તુ હ્યપરાહ્નદ્વયે યદિ ।
પૂર્વા ક્ષયે તુ કર્ત્તવ્યા વૃદ્વૌ કાર્યા તથોત્તરા

મુહૂર્ત્ત દ્વિતયે પૂર્વદિને સ્યાદપરે ઽહનિ ।
તિથિઃ સાયાહ્નગા યત્ર પરા કાવ્યસ્ય વિશ્રુતા

કિઞ્ચિત્પૂર્વદિને પ્રાહુર્મુહૂર્ત્તદ્વિતયે સતિ ।
નૈતન્મતં હિ સર્વેષાં કાવ્યદાને મુનીશ્વર

નિમન્ત્રિતેષૌ વિપ્રેષુ મિલિતેષુ દ્વિજોત્તમ ।
પ્રાયશ્ચિત્તવિશુદ્ધાત્મા તેભ્યો ઽનુજ્ઞાં સમાહરેત્

શ્રાદ્ધાર્થં સમનુજ્ઞાતો વિપ્રાન્ભૂયો નિમન્ત્રયેત્ ॥ઉ
ઉભૌ ચ વિશ્વેદેવાર્થં પિઘત્રર્થં ત્રીન્યથાવિધિ

દેવતાર્થં ચ પિત્રર્થમેકૈકં વા નિમન્ત્રયેત્ ।
શ્રાદ્ધાર્થં સમનુજ્ઞાતઃ કારયેન્મણ્ડલદ્વયમ્

ચતુરસ્ત્રં બ્રાહ્મણસ્ય ત્રિકોણં ક્ષત્રિયસ્ય વૈ ।
વૈશ્યસ્ય વર્તુલં જ્ઞેયં શૂદ્રસ્યાભ્યાભ્યુક્ષણં ભવેત્

બ્રાહ્મણાનામભાવે તુ ભ્રાતરં પુત્રમેવ ચ ।
આત્માનં વા નિયુઞ્જીત ન વિપ્રં વેદવર્જિતમ્

પ્રક્ષાલ્ય વિપ્રપાદાંશઅચ હ્યાચાંનાનુપવેશ્ય ચ ।
યથાવદર્ચનં કુર્યાત્સ્મરન્નારાયણં પ્રભુમ્

બ્રાહ્મણાનાં તુ મધ્યે ચ દ્વારદેશે તથૈવ ચ ।
અપહતા ઇત્યૃચા વૈ કર્ત્તા તુ વિકિરેત્તિલાન્

યવૈર્દર્ભઘૈશ્ચ વિશ્વેષાં દેવાનામિદમાસનમ્ ।
દત્ત્વેતિ ભૂયો દદ્યચ્ચ દૈવે ક્ષણપ્રતીક્ષણમ્

અક્ષય્યાસનયોઃ ષષ્ટી દ્વિતીયાવાહને સ્મૃતા ।
અન્નદાને ચતુર્થી સ્યાચ્છેષાઃ સંપુદ્ધયઃ સ્મૃતાઃ

આસાદ્ય પાત્રદ્વિતયં દર્ભશાખાસમન્વિતમ્ ।
તત્પાત્રે સેચયેત્તોયં શન્નોદેવીત્યૃચા તતઃ

યવોસીતિ તિ યવાન્ ક્ષિત્પ્વા ગન્ધપુષ્પે ચ વાગ્યતઃ ।
આવાહયેત્તતો દેવાન્વિશ્વે દેવાઃસ ઇત્યૃચા

યા દિવ્યા ઇતિ મન્ત્રેણ દદ્યાદર્ઘ્યં સમાહિતઃ ।
ગન્ધૈશ્ચ પત્રપુષ્પૈશ્ચ ધૂપૈર્દીપૈર્યજેત્તતઃ

દેવૈશ્ચ સમનુજ્ઞાતો યજેત્પિતૃગણાંસ્તથા ।
તિલસંયુક્તદર્ભૈશ્ચ દદ્યાત્તેષાં સદાસનમ્

પાત્રાણ્યાસાદયેત્ત્રીણિ હ્યર્ઘાથ પૂર્વવદ્દ્વિજઃ ।
શન્નોદેવ્યા જલં ક્ષિપ્ત્વા તિલોસીતિ તિલાન્ક્ષઘિપેત્

ઉશન્ત ઇત્યૃચાવાહ્ય પિતૄન્વિપ્રઃ સમાહિતઃ ।
યા દિવ્યા ઇતિ મન્ત્રેણ દદ્યાદર્ઘ્યં ચ પૂર્વવત્

ગન્ધૈશ્ચ પત્રપુષ્પૈશ્ચ ધૂપૈર્દીપૈશઅચ સત્તમ ।
વાસોર્ભિભૂષણૈશ્વૈવ યથાવિભવમર્ચયેત્

તતો ઽન્નાગ્રં સમાદાય ઘૃતયુક્તં વિચક્ષણઃ ।
અગ્નૌ કરિષ્ય ઇત્યુક્ત્વા તેભ્યો ઽનુજ્ઞાં સમાહરેત્

કરવૈ કરવાણીતિ ચાપૃષ્ટા બ્રાહ્મણા મુને ।
કુરુષ્વ ક્રિયતાં વેતિ કુર્વિતિ બ્રૂયુરેવ ચ

ઉપાસનાગ્નિમાધાય સ્વગૃહ્યોક્તવિધાનતઃ ।
સામાય ચ પિતૃમતે સ્વધા નમ ઇતીરયેત્

અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વધા નમ ઇતીહ વા ।
સ્વાહાન્તેનાપિ વા પ્રાજ્ઞો જુહુયાત્પિતૃયજ્ઞવત્

આભ્યામેવાહુતિભ્યાં તુ પિતૄણાં તૃત્પિરક્ષયા ।
અગ્ન્યભાવે તુ વિપ્રસ્ય પાણૌ હોમો વિધીયતે

યથાચારં પ્રકુર્વીત પાણાવગ્નૌ ચ વા દ્વિજ ।
નહ્યગ્નિર્દૂરગઃ કાર્યઃ પાર્વણે સમુપસ્થૈતે

સંધાયાગ્નિં તતઃ કાર્યં કૃત્વા તં વિસૃજેત્કૃતી ।
યદ્યાગ્નિર્દૂરગો વિપ્ર પાર્વણે સમુપસ્થિતે

ભ્રાતૃભિઃ કારયેચ્છ્રાદ્ધં સાગ્નિકૈર્વિધિવદ્દ્વિજૈઃ ।
ક્ષયાહે ચૈવ સંપ્રાત્પે સ્વસ્યાગ્નિર્દૂરગો યદિ

તથૈવ ભ્રાતરસ્તત્ર લૌકિકાગ્નાવપિ સ્થિતાઃ ।
ઉપાસનાન્ગૌ દૂરસ્થે સમીપેભ્રાતરિ સ્થૈતે

યદ્યગ્નૌ જુહુયાદ્વાપિ પાણૌ વા સ હિ પાતકી ।
ઉપાસનાગ્ના દૂરસ્થે કેચિદિચ્છન્તિ વૈ દ્વિજાઃ

તચ્છષ વિપ્રપાત્રેષુ વિકિરેત્સંસ્મરન્હરિમ્ ।
ભક્ષ્યૈર્ભોજ્યૈશઅચ લેહ્યૈશ્ચ સ્વાદ્યૈર્વિપ્રાન્પ્રપૂજયત્

અન્નત્યાગં તતઃ કુર્ય્યાદુભયત્ર સમાહિતઃ ।
આગચ્છન્તુ મહાભાગાવિશ્વેદેવા મહાબલાઃ

યે યત્ર વિહિતાઃ શ્રાદ્ધે સાવધાનાં ભવન્તુ તે ।
ઇતિ સંપ્રાર્થયેદ્દેવાન્યે દેવાસ ઋચા નુ વૈ

તથાસંપ્રાર્થયદ્વિપ્રાન્યે ચ હેતિ ઋચા પિતૄન્ ।
અમૂર્તાનાં મૂર્તાનાં ચ પિતૄણાં દીત્પતેજસામ્

નમસ્યામિ સદા તેષાં ધ્વાનિનાં યોગચજક્ષુષામ્ ।
એવં પિતૄન્નમસ્કૃત્ય નારાયણ પરાયણઃ

દત્તં હવિશ્ચ તત્કર્ણ વિષ્ણવે વિનિવેદયેત્ ।
તતસ્તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વે ભુઞ્જીરન્વાગ્યતા દ્વિજાઃ

હસતો વદતે કો ઽપિ રાક્ષઘસં તદ્ભવેદ્ધવિઃ ।
યથઆચાર પ્રદેયં ચ મધુનાંસાદિકં તથા

પાકાદિં ચ પ્રશંસેરન્ વાગ્યતા ધૃતભઘાજનાઃ ।
યદિ પાત્રં ત્યજેત્કો ઽપિ બ્રાહ્મણઃ શ્રાદ્ધયોજિતઃ

શ્રાદ્ધહૄન્તા સ વિજ્ઞેયો નરકાયોપપદ્યતે ।
ભઞ્જાનેષુ ચ વિપ્રેષુ હ્યન્યોન્યં સંસ્પુશેદ્યદિ

તદન્નમત્યજન્ભુક્ત્વા ગાયત્ર્યષ્ટશતં જપેત્ ।
ભુજ્યમાનેષુ વિપ્રેષુ કર્ત્તા શ્રદ્ધાપરાયણઃ

સ્મરેન્નારાયણં દેવમનન્તમપરાજિતમ્ ।
રક્ષોઘ્નાન્વૈષ્ણવાંશ્ચૈવ પૈતૃકાંશ્ચવિશેષતઃ

જપેચ્ચ પૌરુષં સૂક્તં નાચિકેતત્રયં તથા ।
ત્રિમધુ ત્રિસુપર્ણં ચ પાવમાનં યજૂંષિ ચ

સામાન્યપિતથોક્તાનિ વદેત્પુણ્યપ્રદાં સ્તથા ।
ઇતિહાસપુરાણાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ ચૈવ હિ

ભુઞ્જીરન્બ્રહ્મણા યાવત્તાવદેતાઞ્જપેદ્દ્વિજ ।
બ્રાહ્મણેષુ ચ ભુક્તેષુ વિકિરં વિક્ષિપેત્તથા

શેષમન્નં વદેચ્ચૈવ મધુસૂક્તં ચ વૈ જપેત્ ।
સ્વયં ચ પાદૌ પ્રક્ષઘાલ્ય સમ્યગાચમ્ય નારદ

આચાન્તેષુ ચ વિપ્રેષુ પિણ્ડં નિર્વાપયેત્તતઃ ।
સ્વસ્તિવા ચનકં કુર્યાદક્ષય્યોદકમેવ ચ

દત્ત્વા સમાહિતઃ કુર્યાત્તથા વિપ્રાભિવાદનમ્ ।
અચાલયિત્વા પાત્રં તુ સ્વસ્તિ કુર્વન્તિ યે દ્વિજાઃ

વત્સરં પિતરસ્તેષાં ભવન્ત્યુચ્છિષ્ટભોજિનઃ ।
દાતારો નો ઽભિવર્દ્ધન્તામિત્યાદ્યૈઃ સ્મૃતિભાષિતૈઃ

આશીર્વચો લભેત્તેભ્યો નમસ્કારં ચરેત્તતઃ ।
દદ્યાચ્ચ દક્ષિણાં શક્ત્યા તાંબૂલં ગન્ધસંયુતમ્

ન્યુબ્જપાત્રમથાનીય સ્વધાકારમુદીરયેત્ ।
વાજેવાજે ઇતિ ઋચા પિતૄન્દેવાન્વિસર્જયેત્

ભોક્તા ચ શ્રાદ્ધકૃત્તસ્યાં રજન્યાં મૈથુનં ત્યજેત્ ।
તથા સ્વાધ્યાયમધ્વાનં પ્રયત્નેન પરિત્યજેત્

અધ્વગશ્ચાતુરશ્ચૈવ વિહીનશ્ચ ધનૈસ્તથા ।
આમશ્રાદ્ધં પ્રકુર્વીત હેમ્ના વાસ્તૃશ્યભાર્યકઃ

દ્રવ્યાભાવે દ્વિજાભાવે હ્યન્નમાત્રં ચ પાચયેત્ ।
પૈતૃકેન તુ સૂક્તેન હોમં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

અત્યન્ત હવ્યશૂન્યશ્ચૈત્સ્વશક્ત્યા તુ તૃણં ગવામ્ ।
સ્નાત્વા ચ વિધિવદ્વિપ્ર કુર્યાદ્વા તિલતપર્ણમ્

અથવા રોદનં કુર્યાદત્યુચ્ચૈર્વિજને વને ।
દરિદ્રો ઽહં મહાપાપી વદન્નિતિ વિચક્ષણઃ

પરેદ્યુઃ શ્રાદ્ધકૃન્મર્ત્યો યો ન તર્પયતે પિતૄન્ ।
તત્કુલં નાશમાયાતિ બ્રહ્મહત્યાં ચ વિન્દતિ

શ્રાદ્ધં કુર્વન્તિ યે મર્ત્યાઃ શ્રદ્ધાવન્તો મુનીશ્વર ।
ન તેષાં સંતતિચ્છેદઃ સંપન્નાસ્તે ભવન્તિ ચ

પિતૄન્યઞ્જતિ યેં શ્રાદ્ધે તૈસ્તુ વિષ્ણુઃ પ્રપૂજિતઃ ।
તસ્મિંસ્તુષ્ટે જગન્નાથે સર્વાસ્તુષ્યન્તિ દેવતાઃ

પિતરો દેવતાશ્ચૈવ ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તથા ।
યક્ષાશ્ચ સિદ્ધા મનુજા હરિરેવ સનાતનઃ

યેનેદમખિલં જાતં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
તસ્માદ્દાતા ચ ભોક્તા ચ સર્વં વિષ્ણુઃ સનાતનઃ

યદસ્તિ વિપ્ર યન્નાસ્તિ દૃશ્યં ચાદૃશ્યમેવ ચ ।
સર્વં વિષ્ણુમયં જ્ઞેયં તસ્માદન્યન્ન વિદ્યતે

આધારભૂતો વિશ્વસ્ય સર્વભૂતાત્મકો ઽવ્યયઃ ।
અનૌપમ્યસ્વભાવશ્ચ ભગવાન્હવ્યકવ્યભુક્

પરબ્રહ્માભિધેયો ય એક એવ જનાર્દનઃ ।
કર્ત્તા કારયિતા ચૈવ સર્વં વિષ્ણુઃ સનાતનઃ

ઇત્યેવં તે મુનિશ્રેષ્ઠ શ્રાદ્ધાસ્ય વિધિરુત્તમઃ ।
કથિતઃ કુર્વતામેવં પાપં સદ્યો વિલીયતે

ય ઇદં પઠતે ભક્ત્યા શ્રાદ્ધકાલે દ્વિજોત્તમઃ ।
પિતરસ્તસ્ય તુષ્યન્તિ સંતતિશ્ચૈવ વર્દ્ધતે