નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.29

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે શ્રાદ્ધક્રિયાવર્ણનં નામાષ્ટાવિંશો ઽધ્યાયઃ
સનક ઉવાચ
તિથીનાં નિર્ણયં વક્ષ્યે પ્રાચશ્ચિત્તવિધિં તથા ।
શૃણુષ્વ તન્મુનિશ્રેષ્ઠ કર્મસિદ્ધિર્યતો ભવેત્

શ્રૌતં સ્માર્ત્તં વ્રતં દાનં યચ્ચાન્યત્કર્મ વૈદિકમ્ ।
અનિર્ણીતાસુ તિથિષુ ન કિઞ્ચિત્ફલતિ દ્વિજ

એકાદશ્યષ્ટમી ષષ્ટી પૌર્ણમાસી ચતુર્દ્દશી ।
અમાવાસ્યા તૃતીયા ચ હ્યુપવાસવ્રતાદિષુ

પરવિદ્ધાઃ પ્રશસ્તાઃ સ્યુર્ન ગ્રાહ્યાઃ પૂર્વસંયુતાઃ ।
નાગવિદ્ધા તુ યા ષષ્ટી શિવવિદ્ધા તુ સત્પમી

દશમ્યેકાદશીવિદ્ધા નોપોષ્યાઃ સ્યુઃ કદાચન ।
દર્શં ચ પૌર્ણમાસીં ચ સત્પમીં પિતૃવાસરમ્

પૂર્વવિદ્ધં પ્રકુર્વાણો નરકાયોપદ્યતે ।
કૃષ્ણપક્ષે પૂર્વવિદ્ધાં સત્પમીં ચ ચતુર્દશીમ્

પ્રશસ્તાં કેચિદાહુશ્ચ તૃતીયાં નવમીં તથા ।
વ્રતાદીનાં તુ સર્વેષાં શુક્લપક્ષો વિશિષ્યતે

અપરાહ્નાચ્ચ પૂર્વોહ્ણં ગ્રાહ્યં શ્રેષ્ઠત્તરં યતઃ ।
અસંભવે વ્રતાદીનાં યદિ પૌર્વાહ્નિકી તિથિઃ

મુહૂર્તદ્વિતયં ગ્રાહ્યં ભગવત્યુદિતે રવૌ ।
પ્રદોષવ્યાપિની ગ્રાહ્યા તિથિર્નક્તવ્રતે સદા

ઉપોષિતવ્યં નક્ષત્રં યેનાસ્તં યાતિ ભાસ્કરઃ ।
તિથિનક્ષત્રસંયોગવિહિતવ્રતકર્મણિ

પ્રદોષવ્યાપિની ગ્રાહ્યા ત્વન્યથા નિષ્ફલં ભવેત્ ।
અર્દ્ધરાત્રાદધો યા તુ નક્ષત્રવ્યાપિની તિથિઃ

સૈવ ગ્રાહ્યા મુનિશ્રેષ્ઠ નક્ષત્રવિહિતવ્રતે ।
યદ્યર્દ્ધરાત્રઘગયોર્વ્યાત્પં નક્ષત્રં તુ દિનદ્વયે

તત્પુણ્યં તિથિસંયુક્તં નક્ષત્રં ગ્રાહ્યમુચ્યતે ।
અર્દ્ધરાત્રદ્વયે સ્યાતાં નક્ષત્રં ચ તિથિર્યદિ

ક્ષયે પૂર્વા પ્રશસ્તા સ્યાદ્રૃદ્ધૌ કાર્યા તથોત્તરા ।
અર્ધ્દરાત્રદ્વયવ્યાત્પા તિથિર્નક્ષત્રઘસંયુતા

હ્નાસવૃદ્ધિવિશૂન્યા ચેત્ ગ્રાહ્યાપૂર્વા તથા પરા ।
જ્યેષ્ઠાસંમિશ્રિતં મૂલં રોહિણી વહ્નિંસંયુતા

મૈત્રેણ સંયુતા જ્યેષ્ટા સંતાનાદિવિનાશૈની ।
તતઃ સ્યુસ્તિથયઃ પુણ્યાઃ કર્માનુષ્ટાનતો દિવા

રાત્રિવ્રતેષુ સર્વેષુ રાત્રિયોગો વિશિષ્યતે ।
તિથિર્નક્ષઘત્રયોગેન યા પુણ્યા પરિકીર્તિતા

તસ્યાં તુ તદ્વતં કાર્યં સૈવ કાર્યા વિચક્ષણૈઃ ।
ઉદયવ્યાપિની ગ્રાહ્યા શ્રવણદ્વાદશી વ્રતે

સૂર્યેન્દુગ્રહણે યાવત્તાવદ્ ગ્રાહ્યા જપાદિષુ ।
સંક્રાન્તિષુ તુ સર્વાસુ પુણ્યકાલોનિગદ્યતે

સ્નાનદાનજપાદીનાં કુર્વતામક્ષય ફલમ્ ।
તત્ર કર્કટકો જ્ઞેયો દક્ષિણાયનસંક્રમઃ

પૂર્વતો ઘટિકાસ્ત્રિંશત્પુણ્યકાલં વિદુર્બુધાઃ ।
વૃષભે વૃશ્ચિકે ચૈવ સિંહે કુમ્ભે તથૈવ ચ

પૂર્વમષ્ટમુહૂર્તાસ્તુ ગ્રાહ્યાઃ સ્નાનજપાદિષુ ।
તુલાયાં ચૈવ મેષે ચ પૂર્વતઃ પરતસ્તથા

જ્ઞેયા દશૈવ ઘટિકા દત્તસ્યાક્ષયતાવહાઃ ।
કન્યાયાં મિથુને ચૈવ મીને ધનુષિ ચ દ્વિજ

ઘટિકાઃ ષોડશ જ્ઞેયા પરતઃ પુણ્યદાયિકાઃ ।
માકરં સંક્રમં પ્રાહુરુત્તરાયણસંજ્ઞકમ્

પરાસ્ત્રિંશશ્ચ ઘટિકાશ્ચત્વારિંશચ્ચ પૂર્વવત્ ।
આદિત્યશીતકિરણૌ ગ્રાહ્યાવસ્તઙ્ગતૌ યદિ

સ્નાત્વા ભુઞ્જીત વિપ્રેન્દ્ર પરેદ્યુઃ શુદ્ધમણ્ડલમ્ ।
દૃષ્ટચન્દ્રા સિનીવાલી નષ્ટચન્દ્રા કુહૂઃ સ્મૃતા

અમાવાસ્યા દ્વિધા પ્રોક્તા વિદ્વદ્ભિર્ધર્માલિપ્સુભિઃ ।
સિનીવાલીં દ્વિજૈર્ગ્રાહ્યા સાગ્નિકૈઃ શ્રાદ્ધકર્મણિ

કહૂઃ સ્ત્રીભિસ્તથા શૂદ્રૈપરિ વાનગ્રિકૈસ્તથા ।
અપરાહ્નદ્વયવ્યાપિન્યમાવાસ્યાતિથિર્યદિ

ક્ષયે પૂર્વા તુ કર્ત્તવ્યા વૃદ્ધૌ કાર્યા તથોત્તરા ।
અમાવાસ્યા પ્રતીતા ચેન્મધ્યાહ્નાત્પરતો યદિ

ભૂતવિદ્ધેતિ વિખ્યાતાસ્રદ્ભિઃ શાસ્ત્રવિશારદૈઃ ।
અત્યન્તક્ષયપક્ષે તુ પરેદ્યુર્નાપરાહ્નગા

તત્ર ગ્રાહ્યા સિનીવાલી સાયાહ્નવ્યાપિની તિથિઃ ।
અર્વાચીનક્ષયે ચચૈવ સાયાહ્નવ્યાપિની તથા

સિનીવાલી પરા ગ્રાહ્યા સર્વથા શ્રાદ્ધકર્મણિ ।
અત્યન્તતિથિવૃદ્ધૌ તુ ભૂતવિદ્ધાં પરિત્યજેત્

ગ્રાહ્યા સ્યાદપરાહ્નસ્થા કુહૂઃ પૈતૃકકર્મણિ ।
યથાર્વાચીનવૃદ્ધૌ તુ સંત્યાજ્યા ભૂતસંયુતાઃ

પરેદ્યુર્વિબુધશ્રેષ્ઠૈઃ કુહૂર્ગ્રાહ્યા પરાહ્નગા ।
મધ્યાહ્નદ્વિતયે વ્યાત્પા હ્યમાવાસ્યા તિથિર્યદિ

તત્રેચ્છયા ચ સંગ્રાહ્યા પૂર્વા વાથ પરાથવા ।
અન્વાધાનં પ્રવક્ષ્યામિ સંતઃ સંપૂર્ણવર્વણિ

પ્રતિપદ્દિવસે કુર્યાદ્યાગં ચ મુનિસત્તમ ।
પર્વણો યશ્ચતુર્થાંશ આદ્યાઃ પ્રતિપદસ્ત્રયઃ

યાગકાલઃ સ વિજ્ઞેયઃ પ્રાતરુક્તો મનીષિભિઃ ।
મધ્યાહ્નદ્વિતયે સ્યાતામમાવાસ્યા ચ પૂર્ણિમા

પરેદ્યુરેવ વિપ્રેન્દ્ર સદ્યઃ કાલો વિધીયતે

પૂર્વદ્વયે પરેદ્યુઃ સ્યાત્સંગવાત્પરતો મનીષિભિઃ ।
સદ્યઃ કાલઃ પરેદ્યુઃ સ્યાજ્જ્ઞેયમેવં તિથિક્ષયે

સર્વૈરેકાદશી ગ્રાહ્યા દશમીપરિવર્જિતા ।
દશમીસંયુતા હૄન્તિપુણ્યં જન્મત્રયાર્જિતમ્

એકાદશી કલામાત્રા દ્વાદશ્યાં તુ પ્રતીયતે ।
દ્વાદશી ચ ત્રયોદશ્યામસ્તિ ચેત્સા પરા સ્મૃતા

સંપૂર્ણૈકાદશી શુદ્ધા દ્વાદશ્યાં ચ પ્રતીયતે ।
ત્રઘયોદશી ચ રાત્ર્યન્તે તત્ર વક્ષ્યામિ નિર્ણયમ્

પૂર્વા ગૃહસ્થૈઃ સા કાર્ય્યા હ્યુત્તરા યતિભિસ્તથા ।
ગૃહસ્થાઃ સિદ્ધિમિચ્છન્તિ યતો મોક્ષં યતીશ્વરાઃ

દ્વાદશ્યાં તુ કલાયાં વા યદિ લભ્યેત પારણા ।
તદાનીં દશમીવિદ્ધાપ્યુપોષ્યૈકાદશી તિથિઃ

શુલ્કે વા યદિ વા કૃષ્ણે ભવેદેકાદશીદ્વયમ્ ।
ગૃહસ્થાનાં તુ પૂર્વોક્તા યતીનામુત્તરા સ્મૃતા

દ્વાદશ્યાં વિદ્યતે કિઞ્ચિદ્દશમીસંયુતા યદિ ।
દિનક્ષયે દ્વિતીયૈવ સર્વેષાં પરિકીર્તિતાં

વિદ્ધાપ્યેકાદશી ગ્રાહ્યા પરતો દ્વાદશી ન ચેત્ ।
અવિદ્ધાપિ નિષિદ્ધૈવ પરતો દ્વાદશી યદિ

એકાદશી દ્વાદશી ચ રાત્રઘિશેષે ત્રયોદશી ।
દ્વાદશદ્વાદશીપુણ્યં ત્રયોદશ્યાં તુ પારણે

એકાદશી કલામાત્રા વિદ્યતે દ્વાદશીદિને ।
દ્વાદશી ચ ત્રયોદશ્યાં નાસ્તિ વા વિદ્યતે ઽથવા

વિદ્વાપ્યેકાદશી તત્ર પૂર્વા સ્યાદ્ગૃહણાં તદા ।
યદિભિશ્ચોત્તરા ગ્રાહ્યા હ્યવીરાભિસ્તથૈવ ચ

સંપૂર્ણૈકાદશી શુદ્ધા દ્વાદશ્યાં નાસ્તિ કિઞ્ચન ।
દ્વાદશી ચ ત્રયોદશયામસ્તિ તત્ર કથં ભવેત્

પૂર્વા ગૃહસ્થૈઃ કાર્યાત્ર યતિભિશ્ચોત્તરા તિથિઃ ।
ઉપોષ્યૈવ દ્વિતીયેતિ કેચિદાહુશ્ચ ભક્તિતઃ

એકાદશી યદાવિદ્ધા દ્વાદશ્યાં ન પ્રતીયતે ।
દ્વાદશી ચ ત્રયોદશ્યામસ્તિ તત્રૈવ ચાપરે

ઉપોષ્યા દ્વાદશી શુદ્ધા સર્વૈરેવ ન સંશયઃ ।
કેચિદાહુશ્ચ પૂર્વાં તુ તન્મતં ન સમઞ્જસમ્

સંક્રાતૌ રવિવારે ચ પાતગ્રહણયોસ્તથા ।
પારણં ચોપવાસં ચ ન કુર્યાત્પુત્રવાન્ગૃહી

અર્કે ઽહ્નિ પર્વરાત્રઘૌ ચ ચતુર્દશ્યષ્ટમી દિવા ।
એકાદશ્યામહોરાત્રં ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્

આદિત્યગ્રહણે પ્રાત્પે પૂર્વયામત્રયે તથા ।
નાદ્યાદ્વૈ યદિ ભુઞ્જીત સુરાપેન સમો ભવેત્

અન્વાધાનેષ્ટિમધ્યે તુ ગ્રહણે ચન્દ્રસૂર્યયોઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં મુનિશ્રેષ્ઠ કર્ત્તવ્યં તત્ર યાજ્ઞિકૈઃ

ચદ્રોપરાગે જુહુયાદ્દશમે સોમ ઇત્યૃચા ।
આપ્યાયસ્વ ઋચા ચૈવ સોમપાસ્ત ઇતિ દ્વિજ

સૂર્યોપરાગે જુહુયાદુદુત્યં જાતવેદસમ્ ।
આસત્યેંનોદ્વયં ચૈવ ત્રયોમન્ત્રા ઉદાહૃતાઃ

એવં તિથિં વિનિશ્ચિત્ય સ્મૃતિમાર્ગેણ પણ્ડિતઃ ।
યઃ કરોતિ વ્રતાદીનિ તસ્ય સ્યાદક્ષયં ફલમ્

વેદપ્રણિહિતો ધર્મો ધર્મૈસ્તુષ્યતિ કેશવઃ ।
તસ્માદ્ધર્મપરા યાન્તિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

ધર્માન્યે કર્ત્તુમિચ્છન્તિ તે વૈ કૃષ્ણસ્વરુપિણઃ ।
તસ્માત્તાંસ્તુ ભવવ્યાધિઃ કદાચિન્નૈવ બાધતે