નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.25

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારાયણપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે સદાચારો નામ ચતુર્વિશો ઽધ્યાયઃ
સનક ઉવાચ
વર્ણાશ્રમાચારવિધિં પ્રવક્ષ્યામિ વિશેષતઃ ।
શૃણુષ્વ તન્મુનિશ્રેષ્ઠ સાવધાનેન ચેતસા

યઃ સ્વધર્મં પરિત્યજ્ય પરધર્મં સમાચરેત્ ।
પાષણ્ડઃ સ હિ વિજ્ઞેયઃ સર્વધર્મબહિષ્કૃતઃ

ગર્ભાધાનાદિસંસ્કારાઃ કાર્યા મન્ત્રવિધાનતઃ ।
સ્ત્રીણામમન્ત્રતઃ કાર્યા યથાકાલં યથાવિધિ

સીમન્તકર્મ પ્રથમં ચતુર્થે માસિ શસ્યતે ।
ષષ્ટે વા સત્પમે વાપિ અષ્ટમે વાપિ કારયેત્

જાતે પુત્રે પિતા સ્નાત્વા સચૈલં જાતકર્મ ચ ।
કુર્ય્યાચ્ચ નાન્દીશ્રાદ્ધં ચ સ્વસ્તિવાચનપૂર્વકમ્

હેમ્ના વા રજતેનાપિ વૃદ્ધિશ્રાદ્ધં પ્રકલ્પયેત્ ।
અન્નેન કારયેદ્યસ્તુ સ ચણ્ડાલ સમો ભવેત્

કૃત્વાભ્યુદયિકં શ્રાદ્ધં પિતા પુત્રઘસ્ય વાગ્યતઃ ।
કુર્વીત નામનિર્દ્દેશં સૂતકાન્તે યથાવિધિ

અસ્પષ્ટમર્થહીનં ચ હ્યતિગુર્વ ક્ષરાન્વિતમ્ ।
ન દદ્યાન્નામ વિપ્રેન્દ તથા ચ વિષથમાક્ષરમ્

તૃતીયવર્ષે ચૌલં ચ પઞ્ચમે ષષ્ટસંમિતે ।
સત્પમે ચાષ્ટમે વાપિ કુર્યાદ્ ગૃહ્યોક્તમાર્ગતઃ

દૈવયોગાદતિક્રાન્તે ગર્ભાધાનાદિકર્મણિ ।
કર્તવ્યઃ પાદકૃચ્છ્રો વૈ ચૌલે ત્વર્દ્ધં પ્રકલ્પયેત્

ગર્ભાષ્ટમે ઽષ્ટમે વાબ્દે બટુકસ્યોપનાયનમ્ ।
આષોડશાબ્દપર્યન્તં ગૌણં કાલમુશન્તિ ચ

ગર્ભૈકાદશમે ઽબ્દે તુ રાજન્યસ્યોપનાયનમ્ ।
આદ્વાવિંશાબ્દપર્યન્તં કાલમાહુર્વિપશ્ચિતઃ

વૈશ્વોપનયનં પ્રોક્તં ગર્ભાદ્દ્વાદશમે તથા ।
ચતુર્વિંશાબ્દપર્યન્તં ગૌણમાહુર્મનીષિણઃ

એતત્કાલાવધેર્યસ્ય દ્વિજસ્યાતિક્રમો ભવેત્ ।
સાવિત્રીપતિતં વિદ્યાત્તં તુ નૈવાલપેત્કદા

દ્વિજોપનયને વિપ્ર મુખ્યકાલવ્યતિક્રમે ।
દ્વાદશાબ્દં ચરેત્કૃચ્છ્રં પશ્ચાજ્ચાન્દ્રાયણં તથા ।
સાંતપનદ્વયં ચૈવ કૃત્વા કર્મ સમાચરેત્

અન્યથઆ પતિતં વિદ્યાત્કર્ત્તાપિ બ્રહ્મહા ભવેત્ ।
ર્મૌઞ્જી વિપ્રસ્ય વિજ્ઞેયા ધનુર્જ્યા ક્ષત્ત્રિયસ્ય તુ

આવી વૈશ્યસ્ય વિજ્ઞેયા શ્રૂયતામજિને તથા ।
વિપ્રસ્ય ચોક્તમૈણેયં રૌરવં ક્ષત્રિયસ્ય તુ

આજં વેશ્યસ્ય વિજ્ઞેયં દણ્ડાન્વક્ષ્યે યથાક્રમમ્ ।
પાલાશં બ્રાહ્મણસ્યોક્તં નૃપસ્યૌદુમ્બરં તથા

બૈલ્વં વૈશ્યસ્ય વિજ્ઞેય તત્પ્રમાણં શૃણુષ્વ મે ।
વિપ્રસ્ય કેશમાનં સ્યાદાલલાટં નૃપસ્ય ચ

નાસાગ્રસંમિતં દણ્ડં વૈશ્યસ્યાહુર્વિપશ્ચિતઃ ।
તથા વાસાંસિ વક્ષઘ્યામિ વિપ્રાદીનાં યથાક્રમમ્

કષાયં ચૈવ માઞ્જિષ્ટં હારિદ્રં ચ પ્રકીર્તિતમ્ ।
ઉપનીતો દ્વિજો વિપ્ર પરિચર્યાપરો ગુરોઃ

વેદગ્રહણપર્યન્તં નિવસેદ્ગુરુવેશ્મનિ ।
પ્રાતઃ સ્નાયી ભવેદ્વર્ણી સમિત્કુશફલાદિકાન્

ગુર્વર્થમાહરેન્નિત્યં કલ્યે કલ્યે મુનીશ્વર ।
યજ્ઞોપવીતમજિનં દણ્ડં ચ મુનિસત્તમ

નષ્ટે ભ્રષ્ટે નવં મન્ત્રાદ્ધૃત્વા ભ્રષ્ટં જલે ક્ષિપેત્ ।
વર્ણિનો વર્ત્તનં પ્રાહુર્ભિક્ષાન્નેનૈવ કેવલમ્

ભિક્ષા ચ શ્રોત્રિયાગારાદાહરેત્પ્રયતેન્દ્રિયઃ ।
ભવત્પૂર્વં બ્રાહ્મણસ્ય ભવન્મધ્યં નૃપસ્ય ચ

ભવદત્યં વિશઃ પ્રોક્તં ભિક્ષાહરણકં વચઃ ।
સાંયપ્રાતર્વહ્નિકાર્યં યથાચારં જિતેન્દ્રિયઃ

કુર્યાત્પ્રતિદિનં વર્ણીં બ્રહ્મયજ્ઞં ચ તર્પણમ્ ।
અગ્નિકાર્યપરિત્યાગી પતિતઃ પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

બ્રહ્મયજ્ઞવિહીનશ્ચ બ્રહ્મહા પરિકીર્તિતઃ ।
દેવતાભ્યર્ચ્ચનં કુર્યાચ્છુશ્રૂષાનુપદં ગુરોઃ

ભિક્ષાન્નં ભોજયેન્નિત્યં નૈકાન્નાશી કદાચન ।
આનીયાનિન્દ્યવિપ્રાણાં ગૃહાદ્ભિક્ષાં જિતેન્દ્રિયઃ

નિવેદ્ય ગુરવે ઽશ્રીયાદ્વાગ્યતસ્તદનુઘજ્ઞયા ।
મધુસ્ત્રીમાંસલવણં તામ્બૂલં દન્તધાવનમ્

ઉચ્છિષ્ટભોજનં ચૈવ દિવાસ્વાપં ચ વર્જયેત્ ।
છાત્રઘપાદુક ગન્ધાંશ્ચ તથા માલ્યાનુલેપનમ્

જલકેલિં નૃત્યગીતવાદ્યં તુ પરિવર્જયેત્ ।
પરિવાદં ચોપતાપં વિપ્રલાપં તથાઞ્જનમ્

પાષણ્ડ જનસંયોગં શૂદ્રસંગં ચ વર્જયેત્ ।
અભિવાદનશીલઃ સ્યાદ્ વૃદ્ધેષુ ચ યથાક્રમમ્

જ્ઞાનવૃદ્ધાસ્તપોવૃદ્ધા વયોવૃદ્ધા ઇતિ ત્રયઃ ।
આધ્યાત્મિકા દિદુઃખાનિ નિવારયતિ યો ગુરુઃ

વેદશાસ્ત્રોપદેશેન તં પૂર્વમભિવાદયેત્ ।
અસાવહમિતિ બ્રૂયાદ્દિજો વૈ હ્યભિવાદને

નાભિવાદ્યાશ્ચ વિપ્રેણ ક્ષઘત્રિયાદ્યાઃ કથઞ્ચન ।
નાસ્તિકં ભિન્નમર્યાદં કૃતન્ઘં ગ્રામયાજકમ્

સ્તેનં ચ કિતવં ચૈવ કદાચિન્નાભિવાદયેત્ ।
પાષણ્ડં પતિતં વ્રાત્યં તથા નક્ષઘત્રજીવિનમ્

તથા પાતકિનં ચૈવ કદાચિન્નાભિવાદયેત્ ।
ઉન્મત્તં ચ શઠં ધૂર્ત્તં ધાવન્તમશુચિં તથા

અભ્યક્તશિરસં ચૈવ જપન્તં નાભિવાદયેત્ ।
વિવાદશીલિનં ચઞ્જં વમન્તં જલમધ્યગમ્

ભિક્ષાન્નધારિણં ચૈવ શયાનં નાભિવાદયેત્ ।
ભર્તૃન્ઘીં પુષ્પિણીં જારાં સૂતિકાં ગર્ભપાતિનીમ્

કૃતન્ઘીં ચ તથા ચણ્ડીં કદાચિન્નાભિવાદયેત્ ।
સભાયાં યજ્ઞશાલાયાં દેવતાયતનેષ્વપિ

પ્રત્યેકં તુ નમસ્કારો હૄન્તિ પુણ્યં પુરાકૃતમ્ ।
શ્રાદ્ધં વ્રતં તથા દાનં દેવતાભ્યાર્ચનં તથા

યજ્ઞં ચ તર્પણં ચૈવ કુર્વન્તં નાભિવાદયેત્ ।
કૃતે ઽભિવાદને યસ્તુ ન કુર્યા ત્પ્રતિવાદનમ્

નાભિવાદ્યઃ સ વિજ્ઞેયો યયા શૂદ્રસ્તથૈવ સઃ ।
પ્રક્ષાલ્ય પાદાવાચમ્ય ગુરોરભિમુખઃ સદા

તસ્ય પાદૌ ચ સંગૃહ્ય અધીયીત વિચક્ષણઃ ।
અષ્ટકાસુ ચતુર્દશ્યાં પ્રતિપત્પર્વણોસ્તથા

મહાભરણ્યાં વિપ્રેદ્રં શ્રવણદ્વાદશીદિને ।
ભાદ્રપદાપરપક્ષે દ્વિતીયાયાં તથૈવ ચ

માઘસ્ય શુક્લસત્પમ્યાં નવમ્યામાશ્રિનસ્ય ચ ।
પરિવેષં ગતે સૂર્યે શ્રોત્રિયે ગૃહમાગતે

બન્ધિતે બ્રહ્મણે ચૈવ પ્રવૃદ્ધકલહે તથા ।
સંધ્યાયાં ગર્જિતે મેઘે હ્યકાલે પરિવર્ષણે

ઉલ્કાશનિપ્રપાતે ચ તથા વિપ્રે ઽવમાનિતે ।
મન્વાદિષુ ચ દેવર્ષે યુગાદિષુ ચતુર્ષ્વપિ

નાધીયીત દ્વિજઃ કશ્ચિત્સર્વકર્મફલોત્સુકઃ ।
તૃતીયા પ્રાધવે શુક્લા ભાદ્રે કૃષ્ણા ત્રઘયોદશી

કાર્ત્તિકે નવમી શુદ્ધા માઘે પઞ્ચદશી તિથિઃ ।
એતા યુગાદ્યાઃ કથિતા દત્તસ્યાક્ષયકારિકાઃ

મન્વાદીંશ્ચ પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વ સુસમાહિતઃ ।
અક્ષયુક્છુક્લનવમી કાર્તિકે દ્વાદશી સિતા

તૃતીયા ચૈઘત્રમાસસ્ય તથા ભાદ્રપદસ્ય ચ ।
આષાઢશુક્લદશમી સિતા માઘસ્ય સત્પમી

શ્રાવણસ્યાષ્ટમી કૃષ્ણા તથાષાઢી ચ પૂર્ણમા ।
ફઆલ્ગુનસ્ય ત્વમાવાસ્યા પૌષસ્યૈકાદશી સિતા

કાર્તિકી ફઆલ્ગુની ચૈઘત્રીં જ્યૈષ્ઠી પઞ્ચદશી સિતા ।
મન્વાદયઃ સમાખ્યાતા દત્તસ્યાક્ષયકારિકાઃ

દ્વિજૈઃ શ્રદ્ધં ચકર્ત્તવ્યં મન્વાદિષુ યુગાદિષુ ।
શ્રાદ્ધે નિમન્ત્રિતે ચૈવગ્રહણે ચન્દ્રસૂર્યયોઃ

અયનદ્વિતયે ચૈવ તથા ભૂકંપને મુને ।
ગલગ્રહે દુર્દ્દિને ચ નાધીયીત કદાચના

એવમાદિષુ સર્વેષુ અનધ્યાયેષુ નારદ ।
અધીયતાં સુમૂઢાનાંપ્રજાંપ્રજ્ઞાંયશઃ શ્રિયમ્

આયુષ્યં બલમારોગ્યં નિકૃન્તતિ યમઃ સ્વયમ્ ।
અનધ્યાયે તુ યો ઽધીતે તં વિદ્યાદ્વ્રહ્મઘાતકમ્

ન તં સંભાષયેદ્વિપ્રન તેન સહ સંવસેત્ ।
કુણ્ડગોલકયોઃ કેચિજ્જડાદીનાં ચ નારદ

વદન્તિ ચોપનયનં તત્પુત્રાદિષુ કેચન ।
અનધીત્ય તુ યો વેદમન્યત્ર કુરુતે શ્રમમ્

શૂદ્રતુલ્યઃ સ વિજ્ઞેયો નરકસ્ય પ્રિયો ઽતિથિઃ ।
અનધીતશ્રુતિર્વિપ્ર આચાર પ્રતિપદ્યતે

નાચારફલમાન્પોતિ યથા શૂદ્રસ્તથૈવ સઃ ।
નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં યચ્ચાન્યત્કર્મ વૈદિકમ્

અનધીતસ્ય વિપ્રસ્ય સર્વં ભવતિ નિષ્ફલમ્ ।
શબ્દબ્રહ્મમયો વિષ્ણુર્વેદઃ સાક્ષાદ્ધારિ સ્મૃકતઃ

વેદાધ્યાયી તતો વિપ્રઃ સર્વાન્કામાનવાન્પુયાત્