નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.24

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયે પુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે વ્રતાખ્યાને એકાદશીવ્રતમહિમાનુવર્ણનં નામ ત્રયોવિંશો ઽયાયઃ
સૂત ઉવાચ
એતન્નિશમ્ય સનકોદિતમપ્રમેયં પુણ્યં હરેર્દિનભવં નિખિલોત્તમં ચ ।
પાપૌઘશાન્તિકરણં વ્રતસારમેવં બ્રહ્માત્મજઃ પુનરભાષત હર્ષયુક્તઃ

નારદ ઉવાચ
કથિતં ભવતા સર્વં મુને તત્ત્વાર્થકોવિદ ।
વ્રતાખ્યાનં મહાપુણ્યં યથાવદ્ધરિભક્તિદમ્

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ વર્ણાચચારવિધિં મુને ।
તથા સર્વાશ્રમાચારં પ્રાયશ્ચિત્તવિધિં તથા

એતત્સર્વં મહાભાગ સર્વતત્ત્વાર્થકોવિદ ।
કૃપયા પરયા મહ્યં યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

સનક ઉવાચ
શૃણુષ્વ મુનિશાર્દૂલ યથા ભક્તપ્રિયઙ્કરઃ ।
વર્ણાશ્રમાચારપરૈઃ પૂજ્યતે હરિરવ્યયઃ

મન્વાદ્યૈરુદિતં યચ્ચ વર્ણાશ્રમનિબન્ધનમ્ ।
તત્તે વક્ષ્યામિ વિધિવદ્ભક્તો ઽસિ ત્વમધોક્ષજે

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચત્વાર એવ તે ।
વર્ણા ઇતિ સમાખ્યાતા એતેષુ બ્રાહ્મણો ઽધિકઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા દ્વિજાઃ પ્રોક્તાસ્ત્રયસ્તાથા ।
માતૃતશ્ચોપનયનાદ્દિ જત્વં પ્રાપ્યતે ત્રિભિઃ

એતૈર્વર્ણૈઃ સર્વધર્માઃ કાર્યા વર્ણાનુરુપતઃ ।
સ્વવર્ણધર્મત્યગેન પાષણ્ડઃ પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

સ્વગૃહ્યચોદિતં કર્મદ્વિજઃ કુર્વન્કૃતી ભવેત્ ।
અન્યથા પતિતો ભૂયાત્સર્વધર્મબહિષ્કૃતઃ

યુગધર્મઃ પરિગાર્યા વેર્ણૈરેતૈર્યથોચિતમ્ ।
દેશાચારાસ્તથાગ્રાહ્યાઃ સ્મૃતિધર્માવિરોધતઃ

કર્મણા મનસા વાચા યત્નાદ્ધર્ંમં સમાચરેત્ ।
અસ્વર્ગ્યં લોકવિદ્વિષ્ટં ધર્મ્યમપ્યાચરેન્નતુ

સમુદ્રયાત્રાસ્વીકારઃ કમણ્ડલુવિધારણમ્ ।
દ્વિજાનામસવર્ણાસુ કન્યા સૂપયમસ્તથા

દેવરાચ્ચ સુતોત્પત્તિર્મધુપર્કે પશોર્વધઃ ।
માંસાદનં તથા શ્રાદ્ધે વાનપ્રસ્થઆશ્રમસ્તથા

દત્તાક્ષતાયાઃ કન્યાયાઃ પુનર્દાનં વરાય ચ ।
નૈષ્ટિકં બ્રહ્મચર્યં ચ નરમેધાશ્ચમેધકૌ

મહાપ્રસ્થાનગમનં ગોમેધશ્ચ તથા મખઃ ।
એતાન્ધર્માન્કલિયુકે વર્જ્યાનાહુર્મનીષિણઃ

દેશાચારાઃ પરિગ્રાહ્યાસ્તત્તદ્દેશગતૈર્નરૈઃ ।
અન્યથા પતિતો જ્ઞેયઃ સર્વધર્મબહિષ્કૃતઃ

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચ દ્વિજોત્તમા ।
ક્રિયાઃ સામાન્યતો વક્ષ્યે તચ્છૃણુષ્વ સમાહિતઃ

દાનં દદ્યાર્દ્વહ્મણેભ્યસ્તથા યજ્ઞૈર્યજેત્સુરાન્ ।
વૃત્ત્યર્થં યાચયેચ્ચૈવ અન્યાનધ્યાપયેત્તથા

યાજયેદ્યજને યોગ્યાન્વિપ્રો નિત્યોદકી ભવેત્ ।
કુર્ય્યાચ્ચ વેદગ્રહણં તથાગ્રેશ્ચ પરિગ્રહમ્

ગ્રાહ્યેર્ દ્વ્યે ચ પારક્યે સમબુદ્ધિર્ભવેત્તથા ।
સર્વલોકહિતં કૃર્યાન્મૃદુવાક્યમુદીરયેત્

ઋતાવભિગમઃ પત્ન્યાં શસ્યતે બ્રાહ્મણસ્ય વૈ ।
ન કસ્યાપ્યહિતં બ્રૂયાદ્વિષ્ણુપૂજાપરો ભવેત્

દદ્યાદ્દાનાનિ વિપ્રેભ્યઃ ક્ષત્રિયો ઽપિ દ્વિજોત્તમ ।
કુર્ય્યાચ્ચ વેદગ્રહણં યજ્ઞૈર્દ્દેવાન્યજેત્તથા

શસ્ત્રાજીવી ભવેચ્ચૈવ પાલયેદ્ધર્મતો મહીમ્ ।
દુષ્ટાનાં શાસનં કુર્ય્યાચ્છિષ્ટાનાં પાલનં તથા

પાશુપાલ્યં ચ વાણિજ્યં કૃંષિશ્ચ દ્વિજસત્તમ ।
વેદસ્યાધ્યયનં ચૈવ વૈશ્યસ્યાપિ પ્રકીર્ત્તિતમ્

કુર્યાચ્ચ દારગ્રહણં ધર્માશ્ચૈવ સમાચરેત્ ।
ક્રયવિક્રયજર્વાપિ ધનૈઃ કારુક્રિયોદ્ભવૈઃ

દદ્યાદ્દાનાનિ શૂદ્રો ઽપિ પાકયજ્ઞૈર્યજેન્ન ચ ।
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શુશ્રૂષાનિ રતો ભવેત્

ઋતુકાલાભિગામીચ સ્વદારેષુ ભવેત્તથા ।
સર્વલોકહિતોષિત્વં મઙ્ગલં પ્રિયવાદિતા

અનાયાસો મનોહર્ષસ્તિતિક્ષા નાતિમાનિતા ।
સામાન્યં સર્વવર્ણાનાં મુનિભિઃ પરિકીર્તિતમ્

સર્વે ચ મુનિતાં યાન્તિ સ્વાશ્રમોચિતકર્મણા ।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયાચારમાશ્રયેદાપદિ દ્વિજ

ક્ષત્રિયો ઽપિ ચ વિડ્વૃત્તિમત્યાપદિ સમાશ્રયેત્ ।
નાશ્રયેચ્છૂદ્રવૃત્તિં તુ અત્યાપદ્યપિ વૈ દ્વિજઃ

યદ્યાશ્રયેદ્દિજો મૂઢસ્તદા ચાણ્ડાસતાં વ્રજેત્ ।
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં ત્રયાણાં મુનિસત્તમ

ચત્વાર આશ્રમાઃ પ્રોક્તાઃ પઞ્ચમો નોપપદ્યતે ।
બ્રહ્મચારી ગૃહી વાનપ્રસ્થો ભિક્ષુશ્ચ સત્તમ

ચતુર્ભિરાશ્રમૈરેભિઃ સાધ્યતે ધર્મ ઉત્તમઃ ।
વિષ્ણુસ્તુષ્યતિ વિપ્રેન્દ્ર કર્મયોગરતાત્મનઃ

નિઃસ્પૃહાશાન્તમનસઃ સ્વકર્મનિરતસ્ય ચ ।
તતો યાતિ પરં સ્થાનં યતો નાવર્ત્તતે પુનઃ