નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.23

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે વ્રતાખ્યાને માસોપવાસવર્ણનં નામ દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ
સનક ઉવાચ
ઇદમન્યત્પ્રવક્ષ્યામિ વ્રતં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ।
સર્વપાપપ્રશમનં સર્વકામફલપ્રદમ્

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચૈવ યોપિતામ્ ।
મોક્ષદં કુર્વતાં ભક્ત્યા વિષ્ણોઃ પ્રિયતરં દ્વિજ

એકાદશીવ્રતં નામ સર્વાભીષ્ટપ્રદં નૃણામ્ ।.
કર્ત્તવ્યં સર્વથા વિપ્રવિષ્ણુપ્રીતિકરં યતઃ

એકાદશ્યાં ન ભુઞ્જીત પક્ષયોરુભયોપરિ ।
યો ભુઙ્ક્તે સો ઽત્ર પાપીયાન્પરત્ર નરકં વ્રજેત્

ઉપવાસફલં લિપ્સુર્જહ્યાદ્ભુક્તિચતુષ્ટયમ્ ।
પૂર્વાપરદિને ગત્રાવહોરાત્રં તુ મધ્યમે

એકાદશીદિને યસ્તુ ભોક્તુમિચ્છતિ માનવઃ ।
સ ભોક્તું સર્વલપાપાનિ સ્પૃહયાલુર્નસંશયઃ

ભવેદ્દશમ્યામેકાશીદ્વાદશ્યાં ચ મુનીશ્વર ।
એકાદશ્યાં નિરાહારો યદિ મુક્તિમભીપ્સતિ

યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાદિકાનિ ચ ।
અન્નમાશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તિ તાનિ વિપ્ર હરેશ્વર ।
એકાદશ્યાં નિરાહારો યદિ મુક્તિમભીપ્સતિ
યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ બ્રહ્મહકત્યાદિકાનિ ચ ।
અન્નમાશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તિ તાનિ ચ મુનીશ્વર ।
એકાદશ્યાં નિરાહારો યદિ મુક્તિમભીપ્સતિ

યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાદિકાનિ ચ ચ ॥
અન્નમાશ્રિત્ય તિષ્ટન્તિ તાનિ વિપ્ર હરેર્દિને
બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનાં કથઞ્ચિન્નિષ્કૃતિર્ભવેત્ ।
એકાદશ્યાં તુ યો ભુઙ્ક્તે તસ્ય નૈવાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

મહાપાતકયુક્તો વાયુક્તો વા સર્વ પાનકૈઃ ।
એકાદશ્યાં નિરાહારઃ સ્થિત્વા યાતિ પરાં ગતિમ્

એકાદશી મહાપુણ્યા વિષ્ણોઃ પ્રિયતમા તિથિઃ ।
સંસેવ્યા સર્વથા વિપ્રૈઃ સંસારચ્છે દલિપ્સુભિઃ

દશમ્યાં પ્રાતરુત્થાય દન્તધાવનપૂર્વકમ્ ।
સ્નાપયેદ્વિધિવદ્વિષ્ણું પૂજયેત્પ્રયતેન્દ્રિયઃ

એકાદશ્યાં નિરાહારો નિગૃહીતેન્દ્રિયો ભવેત્ ।
શયીત સન્નિધૌ વિષ્ણોર્નારાયણપરાયણઃ

એકાદશ્યાં તથા સ્નાત્વા સંપૂજ્યચ ચ જનાર્દનમ્ ।
ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ સમ્યક્ તતસ્ત્વે વસુદીરયેત્

એકાદશ્યાં નિરાહારઃ સ્થિત્વાદ્યાહં પરે ઽહનિ ।
ભોક્ષ્યામિ પુણ્ડરીકાક્ષ શરણં મે ભવાચ્યુત

ઇમં મન્ત્રં સમુચ્ચાર્થં દેવ દેવસ્ય ચક્રિણઃ ।
ભક્તિભાવેન તુષ્ટાત્મા ઉપવાસં સમર્પયેત્

દેવસ્ય પુરતઃ કુર્યાજ્જાગરં નિયતો વ્રતી ।
ગીતૈર્વાદ્યૈશઅચ નૃત્યૈશ્ચ પુરાણશ્રવણાદિભિઃ

તતઃ પ્રાતઃ સમુત્થાય દ્વાદશીદિવસે વ્રતી ।
સ્નાત્વા ચ વિધિવદ્વિષ્ણું પૂજયત્પ્રયતેન્દ્રિયઃ

પઞ્ચામૃતેન સંસ્નાપ્ય એકાદશ્યાં જનાર્દ્દનમ્ ।
દ્વાદશ્યાં પયસા વિપ્ર હરિસારુપપ્યમષશ્નુતે

અજ્ઞાનતિમિરાન્ધસ્ય વ્રતેનાનેન કેશવ ।
પ્રસીદ સુમુખો ભૂત્વા જ્ઞાનદૃષ્ટિપ્રદો ભવ

એવં વિજ્ઞાપ્ય વિપ્રેન્દ્ર માધવં સુસમાહિતઃ ।
બ્રહ્મણાન્ભોજયેચ્છક્ત્યા દદ્યાદ્વૈ દક્ષિણાં તથા

તતઃ સ્વબન્ધુભિઃ સાર્દ્ધં નારાયણપરાયણઃ ।
કૃતપઞ્ચમહાયજ્ઞઃ સ્વયં ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ

એવં યઃ પ્રયતઃ કુર્યાત્પુણ્યમેકાદશીવ્રતમ્ ।
સ યાતિ વિષ્ણુભવનં પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્

ઉપવાસવ્રતપરો ધર્મકાર્યચપરાયણઃ ।
ચાણ્ડાલાન્પતકિતાંશ્ચૈવ નેક્ષેદપિ કદાચન

નાસ્તિકાન્ભિન્નમર્યોદાન્નિન્દકાન્પિશુનાંસ્તથા ।
ઉપવાસ વ્રતપરો નાલપેચ્ચ કદાચન

વૃષલીસૂતિપોષ્ટારં વૃષલીપતિમેવ ચ ।
અયાજ્યયાજકં ચૈવ નાલપેત્સર્વદા વ્રતી

કુણ્ડશિનં ગાયકં ચ તથા દેવલકાશિનમ્ ।
ભિષજં કાવ્યકર્ત્તારં દેવદ્વિજવિરોધિનમ્

પરાન્નલોલુપં ચૈવ પરસ્ત્રીનિરતં તથા ।
વ્રતોપવાસનિરતો વાઙ્માત્રેણાપિ નાર્ચયેત્

ઇત્યેવમાદિભિઃ શુદ્ધો વશી સર્વહિતે રતઃ ।
ઉપવાસપરો ભૂત્વા પરાં સિદ્ધિમવાન્પુયાત્

નાસ્તિ ગઙ્ગાસમં તીર્થં નાસ્તિ માતૃસમોગુરુઃ ।
નાસ્તુ વિષ્ણુસમં દૈવં તપો નાનશનાત્પરમ્

નાસ્તિ ક્ષમાસમા માતા નાસ્તિ કીર્તિસમં ધનમ્ ।
નાસ્તિ જ્ઞાનસમો લાભો લાભો ન ચ ધર્મ સમઃ પિતા

ન વિવેકસમો બન્ધુર્મૈકાદશ્યાઃ પરં વ્રતમ્ ।
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્

સંવાદં ભદ્રશીલસ્ય તત્પિતુર્ગુલવસ્ય ચ ।
પુરા હિગાલવો નામ મુનિઃ સત્યપરાયણઃ

ઉવા ચસ નર્મદાતીરેરે શાન્તો દાન્તસ્તપોનિધિઃ ।
બહુવૃક્ષસમાકીર્ણે ગજભલ્લુનિષેવિતે

સિદ્ધચારણગન્ધર્વ યક્ષવિદ્યાધરાન્વિતે ।
કન્દમૂલફલૈઃ પૂર્ણે મુનિવૃન્દનિષેદિતે

ગાલવો નામ વિપ્રેન્દ્રો નિવાસમકસેચ્ચિરમ્ ।
તસ્યાભવદ્ભદ્રશીલ ઇતિ ખ્યાતઃ સુતો વશી

જાન્તિસ્મરો મહાભાગો નારાયણપરાયણઃ ।
બાલક્રાડનકાલે ઽપિ ભદ્રશીલો મહામતિઃ

મૃદા ચ વિષ્ણોઃ પ્રતિમાં કૃત્વા પૂજયતે ક્ષણમ્ ।
વયસ્યાન્બોધયેચ્ચાપિ વિષ્ણુઃ પૂજ્યો નરૈઃ સદા

એકાદશીવ્રતં ચૈવ કર્ત્તવ્યમપિ પણ્ડિતૈઃ ।
એવં તે બોધિતાસ્તેન શિશવો ઽપિ મુનીશ્વર

હરિં મૃદૈવ નિર્માય પૃથક્સંભૂય વા મુદા ।
અર્ચયન્તિ મહાભાગા વિષ્ણુભક્તિપરાયણાઃ

નમસ્કુર્વન્ભદ્રમતિ ર્વિષ્ણવે સર્વવિષ્ણવે ।
સર્વેષાં જગતાં સ્વસ્તિ ભૂયાદિત્યબ્રવીદિદમ્

ક્રીડાકાલે મુહૂર્તં વા મુહૂર્તાર્દ્ધમથાપિ વા ।
એકાદશીતિ સંકલ્પ્યવ્રતં યચ્છતિ કેશવે

એવં સુચરિતં દૃષ્ટ્વા તનયં ગાલવો મુનિઃ ।
અપૃચ્છદ્વિસ્મયાવિષ્ટઃ સમાલિઙ્ગ્ય તપોનિધિઃ

ગાલવ ઉવાચ
ભદ્રશીલ મહાભાગ ભદ્રશીલો ઽસિ સુવ્રત ।
ચરિતં મઙ્ગલં યત્તે યોગિનામપિ દુર્લભમ્

હરિપૂજાપરો નિત્યં સર્વભૂતહિતેરતઃ ।
એકાદશીવ્રતપરો નિષિદ્ધાચારવર્જિતઃ ।
નિર્દ્ધન્દ્વો નિર્મમઃ શાન્તો હરિધ્યાનપરાયાણઃ

એવમેતાદૃશી બુદ્ધિઃ કથં જાતાર્ભકસ્યતે ।
વિનાપિ મહતાં સેવાં હરિભક્તિર્હિ દુર્લભા

સ્વભાવતો જનસ્યાસ્ય હ્યવિદ્યાકામકર્મસુ ।
પ્રવર્ત્તતે મતિર્વત્સ કથં તે ઽલૌકિકી કૃતિઃ

સત્સઙ્ગે ઽપિ મનુષ્યાણાં પૂર્વપુણ્યાતિરેકતઃ ।
જાયતે ભગવદ્ભક્તિસ્તદહં વિસ્મયં ગતઃ

પૃચ્છામિ પ્રીતિમાપન્નસ્તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ।
ભદ્રશીલો મુનિશ્રેષ્ઠઃ પિત્રૈવં સુવિકલ્પિતૈઃ

જાતિસ્મરઃ સુકૃતાત્મા હૃષથ્ટપ્રહસિતાનનઃ ।
સ્વાનભ્રુતં યથાવ્રતં સર્વં પિત્રે ન્યવેદયત્

ભદ્રશીલ ઉવાચ
શૃણુ તાત મુનિશ્રેષ્ઠ હ્યનુભૂતં મયા પુરા ।
જાતિસ્મરત્વાજ્જાનામિ યમેન પરિભાષિતમ્

એતચ્છત્વા મહાભાગો ગાલવો વિસ્મયોન્વિતઃ ।
ઉવાચ પ્રીતિમાપન્નો ભદ્રશીલં મહામતિમ્

ગાલવ ઉવાચ
કસ્ત્વં પૂર્વં મહાભાગ કિમુક્તં ચ યમેન તે ।
કસ્ય વા કેન વા હેતોસ્તત્સર્વં વક્તુમર્હસિ

ભદ્રશીલ ઉવાચ
અહમાસં પુરા તાત રાજા સોમકુલોદ્ભવઃ ।
ધર્મકીર્તિરિતિ ખ્યાતો દત્તાત્રઘેયેણ શાસિતઃ

નવ વર્ષસહસ્રાણિ મહીં કૃત્સ્ત્રમપાલયમ્ ।
અધર્માશ્ચ તથા ધર્મા મયા તુ બહવઃ કૃતાઃ

તતઃ શ્રિયા પ્રમત્તો ઽહં બહ્વધર્મમ કારિપમ્ ।
પાપણ્ડજનસંસર્ગાત્પાપણ્ડચરિતો ઽભવમ્

પુરાર્જિતાનિ પુણ્યાનિ મયા તુ સુબહૂન્યપિ ।
પાપણ્ડૈર્બાધિતો ઽહં તુ વેદમાર્ગં સમત્યજમ્

મખાશ્ચ સર્વે વિધ્વસ્તા કૂટયુક્તિવિદા મયા ।
અધર્મનિરતં માં તુ દૃષ્ટ્વા મહેશજાઃ

સદૈવ દુષ્કૃતં ચક્રુઃ ષષ્ટાંશસ્તત્રમે ઽભવત્ ।
એવં પાપસમાચારો વ્યસનાભિરતઃ સદા

મૃગયાભિરરતો ભૂત્વા હ્યકદા પ્રાવિશં વનમ્ ।
સસૈન્યો ઽહં વને તત્ર હત્વા બહુવિધાન્મૃગાન્

ક્ષુત્તૃટ્પરિવૃતઃ શ્રાન્તો રેવાતીરમુપાગમમ્ ।
રવિતીક્ષ્ણાતપલ્કાન્તો રેવાયાં સ્નાનમાચરમ્

અહષ્ટસૈન્ય એકાકી પીડ્યમાનઃ ક્ષુધા ભૃશમ્

સમેતાસ્તત્રઘ યે કેચિદ્રેવાતીરનિવાસિનઃ ।
એકાદશીવ્રતપરા મયા દૃષ્ટ્વા નિશામુખે

નિરાહારશ્ચ તત્રાહમે કાકી કતજ્જનૈઃ સહ ।
જાગરં કૃતવાંશ્વાપિ સેનયા રહિતો નિશિ

અધ્વશ્રમપરિશ્રાન્તઃ ક્ષુત્પિપાસાપ્રપીડિતઃ ।
તત્રૈવ જાગરાન્તે ઽહં તાતપઞ્ચત્વમાગતઃ

તતો યમભટૈર્બદ્ધો મહાદંષ્ટ્રાભયઙ્કરૈઃ ।
અનેકલ્કેશસંપન્નમાર્ગેણાત્પો યમાન્તિકમ્ ।
દંષ્ટ્રાકરાલવદનમપશ્યં સમવર્તિનમ્

અથ કાલિશ્ચિત્રગુત્પમાહૂયેદમભાષત ।
અસ્ય શિક્ષાવિધાનં ચ યથાવદ્વદ પણ્ડિતં

એવમુક્તશ્ચિત્રગુત્પો ધર્મરાજેન સત્તમ ।
ચિરં વિચારયામાસ પુનશ્ચેદમભાપત

અસૌ પાપરતઃ સત્યં તથાપિ શૃણુ ધર્મપ ।
એકાદશ્યાં નિરાહારઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

એષ રેવાતટે રમ્યે નિરાહારો હરેર્દિને ।
જાગરં ચોપવાસં ચ કૃત્વા નિષઅપાપતાં ગતઃ

યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ કૃતાનિ સુબહૂનિ ચ ।
તાનિ સર્વાણિ નષ્ટાનિ હ્યુપવાસપ્રભાવતઃ

એવમુક્તો ધર્મરાજશ્ચિત્રગુત્પેન ધીમતા ।ઽ
નાનામ દણ્ડવદ્ભૂમૌ મમાગ્રે સો ઽનુકંપિતઃ

પૂજયામાસ માં તત્ર ભક્તિભાવેન ધૈર્મરાટ્ ।
તતશ્ચ સ્વભટાન્સર્વાનાહૂયેદમુવાચ હ

ધર્મરાજ ઉવાચ
શૃણુધ્વં મદ્વચો દૂતા હિતં વક્ષ્યામ્યનુત્તમમમ્ ।
ધર્મમાર્ગરતા ન્મર્ત્યાન્માનયધ્વં મમાન્તિકમ્

યે વિષ્ણુપૂજનરતાઃ પ્રયતાઃ કૃતજ્ઞાશ્ચૈકાદશીવ્રતપરા વિજિતેન્દ્રિયાશ્ચ ।
નારાયણાચ્યુતહરે શરણં ભવેતિ શાન્તા વદન્તિ સતતં તરસાત્યજધ્વમ્

નારાયણાચ્યુત જનાર્દન કૃષ્ણ વિષ્ણો પદ્મેશ પદ્મજપિતઃ શિવ શઙ્કરેતિ ।
નિત્યં વદન્ત્યખિલલોક હિતાઃ પ્રશાન્તા દૂરદ્ભટાસ્ત્યજતા તાન્ન મમૈષુ શિક્ષા

નારાયણાર્પિતકૃતાન્હરિભક્તિભજઃ સ્વાચારમાર્ગનિરતાન્ ગુરુસેવકાંશ્ચ ।
સત્પાત્રદાન નિરતાંશ્ચ સુદીનપાલ્લાન્દૂતાસ્ત્યજધ્વમનિશં હરિનામસક્તાન્

પાષણ્ડસઙ્ગરહિતાન્દ્વિજભક્તિનિષ્ઠાન્સત્સંગલોલ્લુપતરાંશ્ચ તથાતિથેયાન્ ।
શંભૌ હરૌ ચ સમબુદ્ધિમતસ્તથૈવ દૂતાસ્ત્યજધ્વમુપકારપરાઞ્જનાનામ્

યે વર્જિતા હરિકથામૃતસેવનૈશ્ચ નારાયણસ્મૃતિપરાયણમાનસૈશ્ચ ॥
વિર્પન્દ્રપાદજલસેચનતો ઽપ્રહૃષ્ટાંસ્તાન્પાપિનો મમ ભટા ગૃહમાનયધ્વમ્

યે માતૃતાતપરિભર્ત્સનશીલિનશ્ચ લોકદ્વિષો હિતજનાહિતકર્મણશ્ચ ।
દેવસ્વલોભનિરતાઞ્જનનાશકર્તૃઆનત્રાનયધ્વમપરાધપરાંશ્ચ દૂતાઃ

એકાદશીવ્રતપરાઙ્મુખમુગ્રશીલં લોકાપવાદનિરતં પરનિન્દકં ચ ।
ગ્રામસ્ય નાશકરમુત્તમવૈરયુક્તં દૂતાઃ સમાનયત વિપ્રધનેષુ લુબ્ધમ્

યે વિષ્ણુભક્તિવિમુખાઃ પ્રણમન્તિ નૈવ નારાયણં હિ શરણાગતપાલકં ચ ।
વિષ્ણવાલયં ચ નહિ યાન્તિ નરાઃ સુમૂર્ખાસ્તાનાનયધ્વમતિપાપરતાન્પ્રસાહ્ય

એવં શ્રુતં યદા તત્ર યમેન પરિભાષિતમ્ ।
મયાનુતાપદગ્ધેન સ્મૃતં તત્કર્મ નિન્દિતમ્

અસત્કર્માનુતાપેન સદ્ધર્મશ્રવણેન ચ ।
તત્રૈવ સર્વપાપાનિ નિઃશેષાણિ ગતાનિ મે

પાપશેષાદ્વિનિર્મુક્તં હરિસારુપ્યતાં ગતમ્ ।
સહસ્રસૂર્યસંકાશં પ્રણનામ યમશ્ચ તમ્

એવં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતાસ્તે યમદૂતા ભયોત્કટાઃ ।
વિશ્વાસં પરમં ચક્રુર્યમેન પરિભાષિતે

તતઃ સંપૂજ્ય માં કાલો વિમાનશતસંકુલમ્ ।
સદ્યઃ સંપ્રેષયામાસ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

વિમાનકોટિભિઃ સાર્દ્ધં સર્વભોગસમન્વિતૈઃ ।
કર્મણા તેન વિપ્રર્ષે વિષ્ણુલોકે મયોષિતમ્

કલ્પકોટિસહસ્રાણિ કલ્પકોટિશતાનિ ચ ।
સ્થિત્વા વિષ્ણુપદં પશ્ચાદિન્દ્રલોકમુપગમમ્

તત્રાપિ સર્વભોગાઢ્યઃ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ ।
તાવત્કાલં દિવિસ્થિત્વા તતો ભૂમિમુપાગતઃ

અત્રાપિ વિષ્ણુભક્તાનાં જાતો ઽહં ભવતાં કુલે ।
જાતિસ્મરત્વાડજ્જાનામિ સર્વમેતન્મુનીશઅવર

તસ્માદ્વિષ્ણ્વર્ચનોદ્યોગં કરોમિ સહ બાલકૈઃ ।
એકાદશીવ્રતમિદમિતિ ન જ્ઞાતવાન્પુરા

જાતિસ્મૃતિપ્રભાવેણ તજ્જ્ઞાતં સાંપ્રતં મયા ।
અત્ર સ્વેનાપિ યત્કર્મ કૃતં તસ્ય ફલં ત્વિદમ્

એકાદશીવ્રતં ભક્ત્યા કુર્વતાં કિમુત પ્રભો ।
તસ્માચ્ચરિષ્યે વિપ્રેન્દ્ર શુભમેકાદશીવ્રતમ્

વિષ્ણુપૂજાં ચાહરહઃ પરમસ્થાનકાઙ્ક્ષયા ।
એકાદશીવ્રતં યત્તુ કુર્વન્તિ શ્રદ્ધયા નરાઃ

તેષાં તુ વિષ્ણુભવનં પરમાનન્દદાયકમ્ ।
એવં પુત્રવચઃ શ્રુત્વા સંતુષ્ટો ગાલવો મુનિઃ

અવાપ પરમાં તુષ્ટિં મનસા ચાતિહર્ષિતઃ ।
મજ્જન્મ સફલં જાતં મદ્ધંશઃ પાવનીકૃતઃ

યતસ્ત્વં મદગૃહે જાતો વિષ્ણુભક્તિપરાયણઃ ।
ઇતિ સંતુષ્ટચિત્તસ્તુ તસ્ય પુત્રસ્ય કર્મણા

હરિપૂજાવિધાનં ચ યથાવત્સમબોધયત્ ।
ઇત્યેતત્તે મુનિશ્રેષ્ઠ યથાવત્કથિતં મયા ।
સંકોચવિસ્તરાભ્યાં ચ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ