નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.14

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે ધર્માનુકથનં નામ ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ
ધર્મરાજ ઉવાચ
શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં ધર્મં વર્ણાનામનુપૂર્વશઃ ।
પ્રબ્રવીમિ નૃપશ્રેષ્ઠ તં શૃણુષ્વ સમાહિતઃ

યો ભુઞ્જાનો ઽશુચિં વાપિ ચાણ્ડાલં પતિતં સ્પૃશેત્ ।
ક્રોધાદજ્ઞાનતો વાપિં તસ્ય વક્ષ્યામિ નિષ્કૃતિમ્

ત્રિરાત્રં વાથ ષડ્રાત્રં યથાસંખ્યં સમાચરેત્ ।
સ્નાનં ત્રિષવણં વિપ્રપઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ

ભુઞ્જાનસ્ય તુ વિપ્રસ્ય કદાચજિત્સ્ત્રવતે ગુદમ્ ।
ઉચ્છિષ્ટત્વે ઽશુચિત્વે ચ તસ્ય શુદ્ધિં વદામિ તે

પૂર્વં કૃત્વા દ્વિજઃ શૌચં પશ્ચાદપ ઉપસ્પૃશેત્ ।
અહોરાત્રોષિતો ભૂત્વા પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ

નિગિરન્યદિ મેહેત ભુક્ત્વા વા મેહને કૃતે ।
અહોરાત્રોષિતો ભૂત્વા જુહુયાત્સર્પિષાનલમ્

યદા ભોજનકાલે સ્યાદશુચિર્બ્રાહ્મણઃ ક્વચિત્ ।
ભૂમૌ નિધાય તં ગ્રાસં સ્ત્રાત્વા શુદ્ધિમવાન્પુયાત્

ભક્ષયિત્વા તુ તદ્ આસમુપવાલેન શુદ્ધ્યતિ ।
અશિત્વા ચૈવ તત્સર્વં ત્રિરાત્રમશુચિર્ભવેત્

અશ્રતશ્ચેદ્વમિઃ સ્યાદ્વૈ હ્યસ્વસ્થસ્ત્રિશ્રતં જપેત્ ।
સ્વસ્થસ્ત્રીણિ સહસ્રાણિ ગાયત્ર્યાઃ શોધનં પરમ્

ચાણ્ડાલૈઃ શ્વપર્ચૈઃ સ્પૃષ્ટો વિણ્મૂત્રે ચ કૃતે દ્વિજઃ

ત્રિરાત્રં તુ પ્રકુર્વીત ભુક્તોચ્છિષ્ટઃ ષહાચરેત્ ।
ઉદક્યાં સૂતિકાંવાપિ સંસ્પૃશેદન્ત્યજો યદિ

ત્રિરાત્રેણ વિશુદ્ધિઃ સ્યાદિતિ શાતાતપો ઽબ્રવીત્ ।
રજસ્વલા તુ સંસ્પૃષ્ટા શ્વભિર્માતઙ્ગવાયસૈઃ

નિરાહારા શુચિસ્તિષ્ટેત્કાલે સ્નાનેન શુદ્ધ્યતિ ।
રજસ્વલે યદા નાર્યાવન્યોન્યં સ્પૃશતઃ ક્વચિત્

શુદ્ધેતે બ્રહ્મકૂર્ચેન બ્રહ્મકૂર્ચેન ચોપરિ ।
ઉચ્છિષ્ટેન ચ સંસ્પૃષ્ટો યો ન સ્નાનં સમાચરેત્

ઋતૌ તુ ગર્ભં શઙ્કિત્વા સ્નાનં મૈથુનિનઃ સ્મૃતમ્ ।
અનૄતૌ તુ સ્ત્રિયં ગત્વા શૌચં મૂત્રપુરૂષવત્

ઉભાવપ્યશુચી સ્યાતાં દમ્પતી યાભસંગતૌ ।
શયનાદુત્થિતા નારી શુચિઃ સ્યાદશુચિઃ પુમાન્

ભર્ત્તુઃ શરીરશુશ્રૂષાં દૌરાત્મ્યાદપ્રકુર્વતી ।
દણ્ડ્યા દ્વાદશકં નારી વર્ષં ત્યાજ્યા ધનં વિના

ત્યજન્તો પતિતાન્બગન્ધૂન્દણ્ડ્યાનુત્તમસાહસમ્ ।
પિતા હિ પતિતઃ કામં ન તુ માતા કદાચન

આત્માનં ઘાતયેદ્યસ્તુ રજ્જ્વાદિભિરુપક્રમૈઃ ।
મૃતે મેધ્યેન લેત્પવ્યો જીવતો દ્વિશતં દમઃ

દણ્ડ્યાસ્તત્પુત્રમિત્રાણિ પ્રત્યેકં પાણિકં દમમ્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં તતઃ કુર્યુર્યથાશાસ્ત્રપ્રચોદિતમ્

જલાગ્ન્યુદ્વન્ધનભ્રષ્ટાઃ પ્રવ્રજ્યાનાશકચ્યુતાઃ ।
વિષપ્રપતનધ્વસ્તાઃ શસ્ત્રઘાતહતાશ્ચ યે

ન ચૈતે પ્રવ્રત્યવસિતાઃ સર્વલોકબહિષ્કૃતાઃ ।
ચાન્દ્રાયણેન શુદ્ધ્યંન્તિ તત્પકૃચ્છ્રદ્વયેન વા

ઉભયાવસિતઃ પાપશ્યામચ્છબલકાચ્ચ્યુતઃ ।
ચાન્દ્રાયણાભ્યાં શુદ્ધ્યેત દત્ત્વા ધેનું તથા વૃષમ્

સ્વશૃગાલપ્લવઙ્ગાદ્યૈર્માનુષૈશ્ચ રતિં વિના ।
સ્પૃષ્ટઃ સ્ત્રાત્વા શુચિઃ સદ્યો દિવા સંધ્યાસુ રાત્રિષુ

અજ્ઞાનાદ્વા તુ યો ભુક્ત્વા ચાણ્ડાલાન્નં કથઞ્ચન ।
ગોમૂત્રયાવકાહારો માસાર્દ્ધેન વિશુદ્ધ્યતિ

ગોબ્રાહ્મણગૃહં દગ્ધ્વા મૃતં ચોદ્વન્ધનાદિના ।
પાશં છિત્વા તથા તસ્ય કૃચ્છ્રમેકં ચરેદ્દિજઃ

ચાણ્ડાલપુલ્પસાનાં ચ ભુક્ત્વા હત્વા ચ યોષિતમ્ ।
કૃચ્છ્રાર્ધ્દમાચરેજ્જ્ઞાનાદજ્ઞાનાદૈન્દવદ્વયમ્

કોપાલિકાન્નભોક્તૃઆણાં તન્નારીગામિનાં તથા ।
અગમ્યાગમને વિપ્રો મદ્યગો માંસભક્ષણે

તત્પકૃચ્છ્રપરિક્ષિત્પો મૌર્વીહોમેન શુદ્ધ્યતિ ।
મહાપાતકકર્ત્તારશ્ચત્વારો ઽથ વિશેષતઃ

અગ્નિં પ્રવિશ્ય શુદ્ધ્યન્તિસ્થિત્વાવા મહતિ ક્રતૌ ।
રહસ્યકરણો ઽપ્યેવં માસમભ્યસ્ય પુરુષઃ

અઘમર્ષણસૂક્તં વા શુદ્ધ્યેદન્તર્જલે જપન્ ।
રજકશ્ચર્મકારશ્ચ નટો બુરુડ એવ ચ

કૈવર્ત્તમેદભિલ્લાશ્વ સત્પૈતે હ્યન્ત્યજાઃ સ્મૃતાઃ ।
ભુક્ત્વા ચૈષાં સ્ત્રિયો ગત્વા પીત્વા યઃપ્રતિગૃહ્યતે

કૃચ્છ્રાર્દ્ધમાચરેજ્જ્ઞાનાદૈન્દવદ્વયમ્ ।
માતરં ગુરુપત્નીં ચ દુહિતૃભગિનીસ્નુષાઃ

સંગમ્ય પ્રવિશેદગ્નિં નાન્યાશુદ્ધિર્વિધીયતે ।
રાજ્ઞીં પ્રવ્રજિતાં ધાત્રીં તથાવર્ણોત્તમામપિ

ગત્વાકૃચ્છ્રદ્વયં કુર્યાત્સગોત્રામભિગમ્ય ચ ।
અમૂષુ પિતૃગોત્રાસુ માતૃગોત્રગતાસુ ચ

પદદારેષુ સર્વેષુ કૃચ્છ્રાર્દ્ધં તપનં ચરેત્ ।
વેશ્યાભિગમને પાપં વ્યપોહન્તિ દ્વિજા સ્તથા

પીત્વા સકૃત્સુતત્પં ચ પઞ્ચરાત્રં કુશોદકમ્ ।
ગુરુતલ્પગતો કુર્યાર્દ્બાહ્મણો વિધિવદ્રૂતમ્

ગોન્ઘસ્ય કેચિદિચ્છન્તિ કેચિચ્ચૈવાવકીર્ણિનઃ ।
દણ્ડાદૂર્ધ્વં પ્રહારેણ યસ્તુ ગાં વિનિપાતયેત્

દ્વિગુણં ગોવ્રતં તસ્ય પ્રાયશ્ચિતં વિશોધયેત્ ।
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રસ્થૂલસ્તુ બાહુમાત્રઘપ્રમાણકઃ

સાર્દ્રકઃસપાલાશ્ચ ગોદણ્ડઃ પરિકીર્ત્તિતઃ ।
ગવાં નિપાતને ચૈવ ગર્ભો ઽપિ સંભવેદ્યદિ

એકૈકશશ્વરેત્કૃચ્છ્રં એષા ગોન્ઘસ્ય નિષ્કૃતિઃ ।
બન્ધને રોધને ચૈવ પોષણે વા ગવાં રુજામ્

સંપદ્યતે ચેન્મરણં નિમિત્તેનૈવ લિપ્યતે ।
મૂર્ચ્છિતઃ પતિતો વાપિ દણ્ડેનાભિહતસ્તતઃ

ઉત્થાય ષટ્પદં ગચ્છેત્સત્પ પઞ્ચદશાપિ વા ।
ગ્રાસં વા યદિ ગૃહ્ણીયાત્તોયં વાપિ પિબેદ્યદિ

સર્વવ્યાધિપ્રનષ્ટાનાં પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે ।
કષ્ટલોષ્ટાશ્મભિર્ગાવઃ શસ્ત્રૈર્વા નિહતા યદિ

પ્રાયશ્ચિત્તં સ્મૃતં તત્ર શસ્ત્રે નિગદ્યતે ।
કાષ્ટે સાન્તપનં પ્રોક્તં પ્રાજાપત્યં તુ લોષ્ટકે

તત્પકૃચ્છ્રં તુ પાષાણે શસ્ત્રે ચાપ્યતિકૃચ્છ્રકમ્ ।
ઔષધં સ્નેહમાહારં દદ્યાદ્ગોબ્રાહ્મણેષુ ચ

દીયમાને વિપત્તિઃ સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તં તદા નહિ ।
તૈલભેષજપાને ચ ભેષજાનાં ચ ભક્ષણે

નિશલ્યકરણે ચૈવ પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે ।
વત્સાનાં કણ્ઠબન્ધેન ક્રિયયાભેષજેન તુ

સાયં સંગોપનાર્થં ચ ત્વદોષો રોષબન્ધયોઃ ।
પાદે ચૈવાસ્ય રોમાણિ દ્વિપાદે શ્મશ્રુ કેવલમ્

ત્રિપાદે તુ શિખાવર્તં મૂલે સર્વં સમાચરેત્ ।
સર્વાન્કેશાન્સમુદ્ધૃત્ય છેદયેદઙ્ગુલદ્વયમ્

એવમેવ તુ નારીણાં મુણ્ડનં શિરસઃ સ્મૃતમ્ ।
ન સ્તિયા વપનં કાર્યં ન ચ વીરાસનં સ્મૃતમ્

ન ચ ગોષ્ટે નિવાસો ઽસ્તિ ન ગચ્છન્તીમનુવ્રજેત્ ।
રાજા વા રાજપુત્રઘો વા બ્રાહ્મણો વા બહુશ્રુતઃ

અકૃત્વા વપનં તેષાં પ્રાયશ્ચિત્તં વિનિર્દ્દિશેત્ ।
કેશાનાં રક્ષઘણાર્થં ચ દ્વિગુણં વ્રતમાદિશેત્

દ્વિગુણે ગતુ વ્રતે ચીર્ણે દ્વિગુણા વ્રતદક્ષિણા

પાપં ન ક્ષીયતે હન્તુર્દાતા ચ નરકં વ્રજેત્ ।
અશ્રૌતસ્માર્તવિહિતં પ્રાયશ્ચિત્તં વદન્તિ યે

તાન્ધર્મવિન્ઘકર્તૄંશ્ચ રાજા દણ્ડેન પીડયેત્ ।
ન ચૈતાન્પીડયેદ્રાજા કથઞ્ચિત્કામમોહિતઃ

તત્પાપં શતધાભૂત્વા તમેવ પરિસર્પતિ ।
પ્રાયશ્ચિત્તે તતશ્ચીર્ણે કુર્યાદ્બ્રાહ્મણભોજનમ્

વિંશતિર્ગા વૃષં ચૈકં દદ્યાત્તેષાં ચ દક્ષિણામ્ ।
ક્રિમિભિસ્તૃણ સંભૂતૈર્મક્ષિકાદિનિપાતિતૈઃ

કૃચ્છ્રાર્દ્ધં સ પ્રકુર્વીત શક્ત્યા દદ્યાઞ્ચ દક્ષિણામ્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ચ કૃત્વા વૈ ભોજયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્

સુવર્ણમાનિકં દદ્યાત્તતઃ શુદ્ધિર્વિધીયતે ।
ચાણ્ડાલશ્વપચૈઃ સ્પૃષ્ટે નિશિ સ્નાનં વિધીયતે

ન વસેત્તત્ર રાત્રૌ તુ સદ્યઃ સ્નાનેન શુદ્ધ્યતિ ।
વસેદથ યદા રાત્રાવજ્ઞાનાદવિચક્ષણઃ

તદા તસ્ય તુ તત્પાપં શતધા પરિવર્તતે ।
ઉદ્ગચ્છન્તિ ચ નક્ષત્રાણ્યુપરિષ્ટાચ્ચ યે ગ્રહાઃ

સંસ્પૃષ્ટે રશ્મિભિસ્તેષામુદકસ્નાનમાચરેત્ ।
યાશ્ચાન્તર્જલવલ્મીકમૂષિકોષરવર્ત્મસુ

શ્મશાને શૌચશેષે ચ ન ગ્રાહ્યાઃ સત્પ મૃત્તિકાઃ ।
ઇષ્ટાપૂર્તં તુ કર્ત્તવ્યં બ્રાહ્મણેન પ્રયત્નતઃ

ઇષ્ટેન લભતે સ્વર્ગં મોક્ષં પૂર્ત્તેન ચાન્પુયાત્ ।
વિત્તક્ષેપો ભવેદિષ્ટં તડાગં પૂર્ત્તમુચ્યતે

આરામશ્ચ વિશેષેણ દેવદ્રોણ્યસ્તથૈવ ચ ।
વાપીકૂપતડાગાનિ દેવતાયતનાનિ ચ

પતિતાન્યુદ્ધરેદ્યસ્તુ સ પૂર્વફલમશ્નુતે ।
શુક્લાયા આહરેન્મૂત્રં કૃષ્ણાયા ગોઃ શકૃત્તથા

તામ્રાયાશ્ચ પયો ગ્રાહ્યં શ્વેતાયાશ્ચ દધિ સ્મૃતમ્ ।
કપિલાયા ઘૃતં ગ્રાહ્યં મહાપાતકનાશનમ્

કુશૈસ્તીર્થનદીતૌયૈઃ સર્વદ્રવ્યં પૃથક્ પૃથક્ ।
આહૃત્ય પ્રણવેનૈવ ઉત્થાપ્ય પ્રણવેન ચ

પ્રણવેન સમાલોડ્ય પ્રણવેનૈવ સંપિબેત્ ।
પાલાશે મધ્યમે પર્ણે ભાણ્ડે તામ્રમયે શુભે

પિબેત્પુષ્કરપર્ણે વા મૃન્મયે વા કુશોદકમ્ ।
સૂતકે તુ સમુત્પન્ને દ્વિતીયે સમુપસ્થિતે

દ્વિતીયે નાસ્તિ દોષસ્તુ પ્રથમેનૈવ શુધ્યતિ ।
જાતેન શુધ્યતે જાતં મૃતેન મૃતકં તથા

ગર્ભસંસ્ત્રવણે માસે ત્રીણ્યહાનિ વિનિર્દિશેત્

રાત્રિભિર્માસતુલ્યાભિર્ગર્ભસ્ત્રાવે વિશુદ્ધ્યતિ ।
રજસ્યુપરતે સાધ્વી સ્નનેન સ્ત્રી રજસ્વલા

સ્વગોત્રાદ્ભૃશ્યતે નારી વિવાહાત્સત્પમે પદે ।
સ્વામિગોત્રેણ કર્ત્તવ્યાસ્તસ્યાઃ પિણ્ડોદકક્રિયાઃ

ઉદ્દેશ્યં પિણ્ડદાને સ્યાત્પિણ્ડે પિણ્ડે દ્વિનામતઃ ।
ષણ્ણાં દેયાસ્ત્રયઃ પિણ્ડા એવં દાતા ન મુહ્યતિ

સ્વેન ભર્ત્રા સહસ્રાબ્દં માતાભુક્તા સુદૈવતમ્ ।
પિતામહ્યપિ સ્વેનૈવ સ્વેનૈવ પ્રપિતામહી

વર્ષે તુ કુર્વીત માતાપિત્રોસ્તુ સત્કૃતિમ્ ।
અદૈવં ભોજયેચ્છ્રાદ્ધં પિણ્ડમેકં તુ નિર્વપેત્

નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં વૃદ્ધિશ્રાદ્ધમથાપરમ્ ।
પાર્વણં ચેતિ વિજ્ઞેયં શ્રાદ્ધં પઞ્ચવિધં બુધૈઃ

ગ્રહોપરાગે સંક્રાન્તૌ પર્વોત્સ વમલાલયે ।
નિર્વપેર્ત્રીન્નરઃ પિણ્ડાનેકમેવ મૃતે ઽહનિ

અનૂઢ ન પૃથક્કન્યા પિણ્ડે ગોત્રે ચ સૂતકે ।
પાણિગ્રહણમન્ત્રાભ્યાં સ્વગોત્રાદ્ભ્રશ્યતે તતઃ

યેન યેન તુ વર્ણેન યા કાન્યા પરિણીયતે ।
તત્સમં સૂતકં યાતિ તથાપિણ્ડોદકે ઽપિ ચ

વિવાહે ચૈવ સંવૃત્તે ચતુર્થે ઽહનિરાત્રિષુ ।
એકત્વં સા વ્રજેદ્ભર્તુઃ પિણ્ડે ગોત્રે ચ સૂતકે

પ્રથમે ઽઙ્નિ દ્વિતીયે વા તૃતીયે વા ચતુર્થકે ।
અસ્થિસંચયનં કાર્યં બન્ધુભિર્હિતબુદ્ધિભિઃ

ચતુર્થે પઞ્ચમે ચૈવ સત્પમે નવમે તથા ।
અસ્થિસંચયનં પ્રોક્તં વર્ણાનામનુપૂર્વશઃ

એકાદશાહે પ્રેતસ્ય યસ્ય ચોત્સૃજ્યતે વૃષઃ ।
મુચ્યતે પ્રેતલોકાત્સ સ્વર્ગલોકે મહીયતે

નાભિમાત્રે જલે સ્થિત્વા હૃદયેન તુ ચિન્તયેત્ ।
આગચ્છન્તુ મે પિતરો ગૃહ્ણન્ત્વેતાઆજાઞ્જલીન્

હસ્તૌ કૃત્વા તુ સંયુક્તૌ પૂરચિત્વા જલેન ચ ।
ગોશૃઙ્ગમાત્રમુદ્ધૃત્ય જલમધ્યે વિનિઃ ક્ષિપેત્

આકાશે ચ ક્ષિપેદ્વારિ વારિસ્થો દક્ષઘિણામુખઃ ।
પિતૄણાં સ્થાનમાકાશં દક્ષિણાદિક્ તથૈવ ચ

આપો દેવગણાઃ પ્રોક્તા આપઃ પિતૃગણાસ્તથા ।
તસ્માદસ્ય જલં દેયં પિતૄણાં હિતમિચ્છતા

દિવાસૂર્યાંશુસંતત્પં રાત્રૌ નક્ષત્રમારુતૈઃ ।
મધ્યયોરપ્યુભાભ્યાં ચ પવિત્રં સર્વદા જલમ્

સ્વભાવયુક્તમવ્યક્તમમેધ્યેન સદા શુચિઃ ।
ભાણ્ડસ્થં ધરણીસ્થં વા પવિત્રં સર્વદા જલમ્

દેવતાનાં પિતૄણાં ચ જલં દદ્યાજ્જલાઞ્જલીન્ ।
અસંસ્કૃતપ્રમીતાનાં સ્થલે દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ

શ્રદ્ધે હવનકાલે ચ દદ્યાદેકેન પાણિના ।
ઉભાભ્યાં તર્પણે દદ્યાદેષ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ