નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.124

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને ચતુર્થભાગે દ્વાદશમાસસ્થિતચતુર્દશીવ્રતવર્ણનં નામ ત્રયોવિંશત્યધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
સનાતન ઉવાચ
અથ નારદ વક્ષ્યામિ શૃણુ પૂર્ણાવ્રતાનિ તે ।
યાનિ કૃત્વા નરો નારી પ્રાપ્નુયાત્સુખસંતતિમ્

ચૈત્રપૂર્ણા તુ વિપ્રેન્દ્ર મન્વાદિઃ સમુદાહૃતા ।
અસ્યાં સાન્નોદકં કુંભં પ્રદદ્યાત્સોમતુષ્ટયે

વૈશાખ્યામપિ પૂર્ણાયાં દાનં સર્વસ્ય સર્વદમ્ ।
યદ્યદ્દ્રવ્યં દદેદ્વિપ્રે તત્તદાપ્નોતિ નિશ્ચિતમ્

ધર્મરાજવ્રતં ચાત્ર કથિતં તન્નિશામય ।
શૃતાન્નમુદકુંભં ચ વૈશાખ્યાં વૈ દ્વિજોત્તમે

દદ્યાદ્ગોદાનફલદં ધર્મરાજસ્ય તુષ્ટયે ।
અત્ર કૃષ્ણાજિનં દદ્યાત્સખુરં ચ સશૃઙ્ગકમ્

તિલૈઃ સહસમાચ્છાદ્ય વસ્ત્રૈર્હેમ્ના દ્વિજાતયે ।
યસ્તુ કૃષ્ણાજિનં દદ્યાત્સત્કૃત્ય વિધિપૂર્વકમ્

સર્વશાસ્ત્રવિદે સપ્તદ્વીપભૂમિપ્રદઃ સ વૈ ।
મોદતે વિષ્ણુ લોકે હિ યાવચ્ચન્દ્રાર્કતારકમ્

કુંભાન્સ્વચ્છજલૈઃ પૂર્ણાન્હિરણ્યેન સમન્વિતાન્ ।
યઃ પ્રદદ્યાદ્દ્વિજાગ્ર્યેભ્યઃ સ ન શોચતિ કર્હિચિત્

અથ જ્યેષ્ટસ્ય પૂર્ણાયાં વટસાવિત્રિકં વ્રતમ્ ।
સોપવાસા વટં સિંચેત્સલિલૈરમૃતોપમૈઃ

સૃત્રેણ વેષ્ટયેચ્ચૈવ સશતાષ્ટપ્રદક્ષિણમ્ ।
તતઃ સંપ્રાર્થદ્દૈવીં સાવિત્રીં સુપતિવ્રતામ્

જગત્પૂજ્યે જગન્માતઃ સાવિત્રિ પતિદૈવતે ।
પત્યા સહાવિયોગં મે વટસ્થે કુરુ તે નમઃ

ઇતિ સપ્રાર્થ્ય યા નારી ભોજયિત્વા પરે ઽહનિ ।
સુવાસિનીઃ સ્વયં ભુઞ્જ્યાત્સા સ્યાત્સૌભાગ્યભાગિની

આષાઢસ્ય તુ પૂર્ણાયાં ગોપદ્મવ્રતમુચ્યતે ।
ચતુર્ભુજં મહાકાયં જાંબૂનદસમપ્રભમ્

શઙ્ખચક્રગદાપદ્મરમાગરુડશોભિતમ્ ।
સેવિતં મુનિભિર્દેવૈર્યક્ષગન્ધર્વકિન્નરૈઃ

એવંવિધં હરિં તત્ર સ્નાત્વા પૂજાં સમાચરેત્ ।
પૌરુષેણૈવ સૂક્તેન ગન્ધાદ્યૈરુપચારકૈઃ

આચાર્યં વસ્ત્રભૂષાદ્યૈસ્તોષયેત્સ્નિગ્ધમાનસઃ ।
ભોજયેન્મિષ્ટપક્વાન્નૈર્દ્વિજાનન્યાંશ્ચ શક્તિતઃ

એવં કૃત્વા વ્રતં વિપ્ર પ્રસાદાત્કમલાપતેઃ ।
ઐહિકામુષ્મિકાન્કામાંલ્લભતે નાત્ર સંશયઃ

કોકિલાવ્રતમપ્યત્ર પ્રોક્તં તદ્વિધિરુચ્યતે ।
પૂર્ણિમાયાં સમારભ્ય વ્રતં સ્નાયાદ્બ્રહિર્જલે

પૂર્ણાન્તં શ્રાવણે માસિ ગૌરીરૂપાં ચ કોકિલામ્ ।
સ્વર્ણપક્ષાં રત્નનેત્રાં પ્રવાલમુખપઙ્કજામ્

કસ્તૂરીવર્ણસંયુક્તામુત્પન્નાં નન્દને વને ।
ચૂતચંપકવૃક્ષસ્થાં કલગીતનિનાદિનીમ્

ચિન્તયેત્પાર્વતીં દેવીં કોકિલારૂપધારિણીમ્ ।
ગન્ધાદ્યૈઃ પ્રત્યહં પ્રાર્ચ્ચેલ્લિખિતાં વર્ણકૈઃ પટે

તતો વ્રતાન્તે હૈમીં વા તિલપિષ્ટમયીં દ્વિજ ।
દદ્યાદ્વિપ્રાય મન્ત્રેણ ભક્ત્યા સસ્વર્ણદક્ષિણામ્

દેવીં ચૈત્રરથોત્પન્ને કોકિલે હરવલ્લભે ।
સંપૂજ્ય દત્તા વિપ્રાય સર્વસૌખ્યકરી ભવ

દ્વિજં સુવાસિનીસ્ત્રિંશદેકાં વા ભોજયેત્તતઃ ।
વસ્ત્રાદિદક્ષિણાં શક્ત્યા દત્વા નત્વા વિસર્જયેત્

એવં યા કુરુતે નારી કોકિલાવ્રતમુત્તમ્ ।
સા લભેત્સુખસૌભાગ્યં સપ્તજન્મસુનારદ

અથ શ્રાવણપૂર્ણાયાં વેદોપાકરણં સ્મૃતમ્ ।
યજુર્ભિસ્તત્ર કર્ત્તવ્યં દેવર્ષિપિતૃતર્પણમ્

ઋષીણાં પૂજનં ચાપિ સ્વશાખોક્તવિધાનતઃ ।
બહવૃચૈસ્તુ ચતુર્દ્વશ્યાં સામગૈર્ભાદ્રગે કરે

રક્ષાવિધાનં ચ તથા કર્તવ્યં વિધિપૂર્વકમ્

સિદ્ધાર્થાક્ષતરાજિકાશ્ચ વિધૃતા રક્તાંશુકાંશે સિતાઃ કૌસુંભેન ચ તન્તુનાથ સલિલૈઃ પ્રક્ષાલ્ય કાંસ્યે ધૃતાઃ ।
ગન્ધાદ્યૈરભિપૂજ્ય દેવનિકરાન્સંપ્રાર્થ્ય વિષ્ણ્વાદિકાન્બધ્નીયાદ્દ્વિજહસ્તતઃ પ્રમુદિતો નત્વા પ્રકોષ્ઠે સ્વકે

તતસ્તુ દક્ષિણાં દત્વા દ્વિજેભ્યો ઽધ્યાયમાચરેત્ ।
વિસૃજ્ય ચ ઋષીન્સપ્ત ધારયેદ્બ્રહ્મસૂત્રકમ્

રઞ્જિતં કુઙ્કુમાદ્યૈશ્ચ નવીનં નિર્મિતં સ્વયમ્ ।
શક્ત્યા સંભોજ્ય વિપ્રાગ્ર્યાનેકભુક્તં સમાચરેત્

કૃતે હ્યસ્મિન્વ્રતે વિપ્ર વાર્ષિકં કર્મં વૈદિકમ્ ।
વિસ્મૃતં વિધિહીનં ચ ન કૃતં સુકૃતં ભવેત્

પ્રૌષ્ઠપદ્યાં પૌર્ણમાસ્યામુમામાહેશ્વરવ્રતમ્ ।
એકભુક્તશ્ચ યસ્તાં તુ શિવં સંપૂજ્ય યત્નતઃ

કૃતાઞ્જલિઃ પ્રાર્થયેચ્છ્વઃ કરિષ્યે ચ વ્રતં પ્રભો ।
એવં વિજ્ઞાપ્ય દેવં તુ ગૃહ્ણીયાદ્વ્રતમુત્તમમ્

રાત્રૌ દેવાન્તિકે સુપ્ત્વા ઉત્થાયાપરયામકે ।
કૃતમૈત્રાદિનિત્યસ્તુ ભસ્મરુદ્રાક્ષધૃક્ તતઃ

પૂજયેચ્છઙ્કરં સમ્યગુપચારૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ ।
બિલ્વપત્રૈઃ સુગન્ધાઢ્યેર્ંનૈવેદ્યૈર્ધૂપદીપકૈઃ

તતશ્ચોપવસેદ્વિદ્વાનાપ્રદોષં વિન્ધૂદયે ।
પુનઃ સંપૂજ્ય તત્રૈવ રાત્રૌ જાગરણં ચરેત્

એવં પઞ્ચદશાબ્દાન્તં કૃત્વા વ્રતમતન્દ્રિતઃ ।
વર્ષે વર્ષે તદુત્સર્ગે વિદધ્યાદ્વિધિપૂર્વકમ્

ઉમાયાશ્ચ મહેશસ્ય સૌવર્ણી પ્રતિમાદ્વયમ્ ।
હૈમા રૌપ્યા મૃન્મયાશ્ચ ઘટાઃ પઞ્ચદશોત્તમાઃ

તત્રૈકસ્મિન્ઘટે સ્થાપ્યં સવસ્ત્રં પ્રતિમાદ્વયમ્ ।
પઞ્ચામૃતેન સંસ્રાપ્ય જલૈઃ શુદ્ધૈસ્તતોર્ઽચયેત્

ઉપચારૈઃ ષોડશભિસ્તતઃ પઞ્ચદશ દ્વિજાન્ ।
ભોજયેચ્ચૈવ મિષ્ટાન્નૈર્દદ્યાત્તેભ્યશ્ચ દક્ષિણામ્

કુંભમેકૈકમીશસ્ય મૂર્ત્યાઢ્યં ગુરવેર્ઽપયેત્ ।
એવં કૃત્વા વ્રતં ચૈવ ઉમામાહેશ્વરાભિધમ્

જાયતે ભુવિ વિખ્યાતો નિધાનં સર્વસંપદામ્ ।
અથાસ્મિન્નેવ દિવસે શક્રવ્રતમપિ સ્મૃતમ્

પ્રાતઃ સ્નાત્વા વિધાનેન સંપૂજ્ય સુરનાયકમ્ ।
ગન્ધાદ્યૈંરુપચારૈસ્તુ નૈવેદ્યાનાં ચ રાશિભિઃ

તતો નિમન્ત્રિતાન્વિપ્રાન્સંભોજ્ય વિધિવદ્દ્વિજ ।
સમાગતાંસ્તથૈવાન્યાન્દીનાનાથાંશ્ચ ભોજયેત્

એતચ્છક્રવ્રતં વિપ્ર કર્તવ્યં પ્રતિવાર્ષિકમ્ ।
રાજ્ઞા વા ધનિનાન્યેન ધાન્યનિષ્પત્તિમિચ્છતા

આશ્વિને માસિ પૂર્ણાયાં વ્રતં કોજાગરાભિધમ્ ।
તેન સ્નાત્વા વિધાનેન સોપવાસો જિતેન્દ્રિયઃ

લક્ષ્મીમભ્યર્ચ્ય સૌવર્ણીં ઘટે સંસ્થાપ્ય તામ્રજે ।
મૃન્મયે વા સવસ્ત્રાન્તામુપચારૈઃ પૃથગ્વિધમ્

તતઃ સાયન્તને કાલે ઽભ્યુદિતે તારકાધિપે ।
હૈમાન્રૌપ્યાન્મૃન્મયાન્વા ઘૃતપૂર્ણાન્પ્રદીપયેત્

લક્ષં તદર્ધમયુતં સહસ્રં શતમેવ વા ।
ઘૃતશર્કરસંમિશ્રં વિપાચ્ય બહુ પાયસમ્

બહુપાત્રેષુ સંસ્થાપ્ય કૌમુદ્યાં શીતદીધિતેઃ ।
યામમાત્રે ગતે રાત્ર્યા લક્ષ્મ્યૈ તદ્વિનિવેદયેત્

તતઃ સંભોજયેત્તેન વિપ્રાન્ભક્ત્યા તતશ્ચ તૈઃ ।
સહૈવ જાગરં કુર્ય્યાન્નૃત્યગીતસુમઙ્ગલૈઃ

તતો ઽરુણોદયે સ્નાત્વા તાં મૂર્તિં ગુરવેર્ઽપયેત્ ।
અસ્યાં રાત્રૌ મહાલક્ષ્મીર્વરાભયકરાંબુજા

નિશીથે ચરતે લોકે કો જાગર્તિં ધરાતલે ।
તસ્મૈ વિત્તં પ્રયચ્છામિ જાગ્રતે પૂજકાય મે

વર્ષે વર્ષે કૃતં ચૈતદ્વ્રતં લક્ષ્મીપ્રતોષણમ્ ।
સમૃદ્ધિમૈહિકીં દદ્યાદ્દ્વેહાન્તે પારલૌકિકીમ્

કાર્તિક્યાં પૂર્ણિમાયાં તુ કુર્યાત્કાર્તિકદર્શનમ્ ।
વિપ્રત્વલબ્ધયે ભૂયઃ સર્વશત્રુજયાય ચ

અત્રૈવ દીપદાનેન વિધેયસ્ત્રિપુરોત્સવઃ ।
નિશામુખે દ્વિજશ્રેષ્ઠ સર્વજીવસુખાવહઃ

કીટાઃ પતઙ્ગા મશકાશ્ચ વૃક્ષા જલે સ્થલે યે વિચરન્તિ જીવાઃ ।
દૃષ્ટ્વા પ્રદીપાન્નહિ તે ઽપિ જન્મિનઃ પુનશ્ચ મુક્તિં હિ લભન્ત એવ ચ

અત્ર ચન્દ્રોદયે વિપ્ર સંપૂજ્યાઃ કૃત્તિકાશ્ચ ષટ્

કાર્તિકેયસ્તથા ખડ્ગી વરુણશ્ચ હુતાશનઃ ।
ગન્ધપુષ્પૈસ્તથા ધૂપદીપૈર્નૈવેદ્યેવિસ્તરૈઃ

પરમાન્નૈઃ ફલૈઃ શાકૈર્વહ્નિબ્રાહ્મણતર્પણૈઃ ।
એવં દેવાન્સમભ્યર્ચ્ય દીપો દેયો ગૃહાદ્બહિઃ

દીપોપાન્તે તથા ગર્તશ્ચતુરસ્રો મનોહરઃ ।
ચતુર્દ્દંશાઙ્ગુલઃ કાર્યઃ સેચ્યશ્ચદનવારિણા

ગવાં ક્ષીરેણ સંપૂર્ય હૈમં તત્ર વિનિક્ષિપેત્ ।
મુક્તાનેત્રસમાયુક્તં મત્સ્યં સર્વાઙ્ગશોભનમ્

મહામત્સ્યાય ચ નમ ઇતિ મન્ત્રં સમુચ્ચરન્ ।
ગન્ધાદ્યૈસ્તત્ર સંપૂજ્ય દ્વિજાય પ્રતિપાદયેત્

ક્ષીરસાગરદાનં તે મયોક્તં દ્વિજસત્તમ ।
દાનસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ મોદતે હરિસન્નિધૌ

અત્ર કૃત્ત્વા વૃષોત્સર્ગં વ્રતં નક્તં ચ નારદ ।
રુદ્રલોકમવાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

માર્ગશીર્ષ્યા પૂર્ણિમાયાં સ્વર્ણાઢ્યં લવણાઢકમ્ ।
દેવં વિપ્રાય શાન્તાય સર્વકામસમૃદ્ધયે

ઇદં જગત્પુરા લક્ષ્મ્યા ત્યક્તમાસીત્તતો હરિઃ ।
પુરન્દરશ્ચ સોમશ્ચ તથા તિષ્યો બૃહસ્પતિઃ

પઞ્ચૈતે પુષ્યયુક્તાયાં પૌર્ણમાસ્યાં જગદ્બલાત્ ।
અલઙ્કૃતં પુનશ્ચકુઃ સૌભાગ્યોત્સવકેલિભિઃ

તસ્માન્નરઃ પુષ્યયોગે સર્વસૌભાગ્યવૃદ્ધયે ।
ગૌરસર્ષપકલ્કેન સમાલભ્ય સ્વકાં તનુમ્

સ્નાયાત્સર્વૌંષધિજલૈર્ધારયેચ્ચ નવાંશુકે ।
દૃષ્ટ્વા ચ મઙ્ગલં દ્રવ્યં સ્પૃષ્ટ્વા નત્વા તતોર્ઽચયેત્

હરિશક્રેન્દુપુષ્યેજ્યાન્ગન્ધાદ્યરુપચારકૈઃ ।
વિધાય હોમં વિપ્રાંશ્ચ તર્પયેત્પાયસાશનૈઃ

એતત્કૃત્વા વ્રતં વિપ્ર રમાપ્રીતિવિવર્દ્ધનમ્ ।
અલક્ષ્મીનાશનં ચૈવ મોદતેહ પરત્ર ચ

પૌર્ણમાસ્યાં તતો માધ્યાં તિલકાર્પાસકંબલમ્ ।
રત્નાનિ કઞ્ચુકોષ્ણીષપાદત્રાણાનિ વા ધનમ્

દત્વા પ્રમોદતે સ્વર્ગે દાનં વિત્તાનુસારતઃ ।
યસ્ત્વત્ર શઙ્કરં દેવં પૂજયેદ્વિધિપૂર્વકમ્

સો ઽશ્વમેધફલં પ્રાપ્યવિષ્ણુલોકે મહીયતે ।
ફઆલ્ગુને પૂર્ણિમાયાં તુ હોલિકાપૂજનં મતમ્

સંચયં સર્વકાષ્ઠાનામુપલાનાં ચ કારયેત્ ।
તત્રાગ્નિં વિધિવદ્ધ્રુત્વા રક્ષોઘ્નૈર્મન્ત્રવિસ્તરૈઃ

"અસૃક્પાભયસંત્રસ્તૈઃ કૃતા ત્વં હોલિ બાલિશૈઃ ।
અતસ્ત્વાં પૂજયિષ્યામિ ભૂતે ભૂતિપ્રદા ભવ"

ઇતિ મન્ત્રેણ સન્દીપ્ય કાષ્ઠાદિક્ષેપણૈસ્તતઃ ।
પરિક્રમ્યોત્સવઃ કાર્ય્યો ગીતવાદિત્રનિઃસ્વનૈઃ

હોલિકા રાક્ષસી ચેયં પ્રહ્લાદભયદાયિની ।
તતસ્તાં પ્રદહૄન્ત્યેવં કાષ્ઠાદ્યૈર્ગીતમઙ્ગલૈઃ

સંવત્સરસ્ય દાહો ઽયં કામદાહો મતાન્તરે ।
ઇતિ જાનીહિ વિપ્રેન્દ્ર લોકે સ્થિતિરનેકધા

પક્ષાન્તે દ્વે પૃથગ્વૈવે તતો ઽમાવ્રતમુચ્યતે ।
પૃથક્છૃણુષ્વ મે વિપ્ર પિતૄણામતિવલ્લભમ્

ચૈત્રવૈશાખયોસ્તત્ર દર્શે પિતૃસમર્ચનમ્ ।
પાર્વણેન વિધાનેન શ્રાદ્ધં વિત્તાનુસારતઃ

દ્વિજાનાં ભોજનં દાનં ગવાદીનાં વિશેષતઃ ।
સર્વમાસેષ્વમાયાં વૈ બહુપુણ્યપ્રદં યતઃ

જ્યેષ્ઠામાયાં વ્રતં પ્રોક્તં સાવિત્ર્યાઃ કસ્ય નારદ ।
વિધાનં જ્યેષ્ઠપૂર્ણાવદિહાપિ પરિકીર્તિતમ્

શુચૌ નભસિ ભાદ્રે ચ માસે પૂર્ણાન્તિકે દ્વિજ ।
પિતૃશ્રાદ્ધં દાનહોમસુરાર્ચાનન્ત્યશ્નુતે

ભાદ્રદર્શે ઽપરાહ્ને તુ તિલક્ષેત્રસમુદ્ભવાન્ ।
વિરિઞ્ચિમનુનામન્ત્ર્ય હુંફટ્ છિન્નાન્કુશાન્ દ્વિજ

સર્વદા સર્વકાર્યેષુ યોજયેદેકદાપરાન્ ।
ઇષામાયાં વિશેષણ પિતૄણાં શ્રાદ્ધતર્પણમ્

વિધેયં જાહ્નવીતોયે મુક્તિદં ચ ગયાસ્થલે ।
ઊર્જ્જામાયાં દીપદાનં દેવા ગારગૃહેષુ ચ

નદ્યારામતડાગેષુ ચૈત્યગોષ્ઠાપણેષુ ચ ।
સમર્ચનં તથા લક્ષ્મ્યાઃ સ્વર્ણરૌપ્યે કૃતાકૃતે

દ્યૂતં ચ વર્ષફલદં જયે ચાપિપરાજયે ।
ગવાં પૂજાત્ર વિહિતા શૃઙ્ગાદ્યઙ્ગાનુરઞ્જનૈઃ

યવસાન્નાદિદાનૈશ્ચ નમસ્કારપ્રદક્ષિણૈઃ ।
માર્ગે ઽપિ પિતૃપૂજા સ્યાચ્છ્રદ્ધૈર્બ્રાહ્મણભોજનૈઃ

બ્રહ્મચર્યાદિ નિયમૈર્જપહોમાર્ચનાદિભિઃ ।
પૌષે માઘે ચ વિપ્રેન્દ્ર પિતૃશ્રાદ્ધં ફલાધિકમ્

અમાયાં કર્ણપાતાર્કયુક્તાયાં તુ ગયાધિકમ્ ।
ફઆલ્ગુને કેવલં શ્રાદ્ધં દ્વિજાનાં ભોજનં તથા

દાનાદિ સર્વફલદં દર્શે સોમે ઽધિકં ફલમ્ ।
ઇત્થં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં તિથિકૃત્યં મુને તવ

સર્વત્રાપિ વિશેષો ઽસ્તિ સ પુરાણાન્તરે સ્થિતઃ