નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.123

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને દ્વાદશમાસસ્થિતત્રયોદશીવ્રતકથનં નામ દ્વાવિંશદધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
સનાતન ઉવાચ
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ ચતુર્દશ્યા વ્રતાનિ તે ।
યાનિ કૃત્વા નરો લોકે સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

ચૈત્રશુક્લ ચતુર્દશ્યાં કુઙ્કુમાગરુચન્દનૈઃ ।
ગન્ધાદ્યૈર્વસ્ત્રમણિભિઃ કાર્યાર્યા મહતી શિવે

વિતાનધ્વજછત્રાણિ દત્વા પૂજ્યાશ્ચ માતરઃ ।
એવં કૃત્વાર્ચનં વિપ્ર સોપવાસો ઽથવૈકભુક્

અશ્વમેધાધિકં પુણ્યં લભતે માનવો ભુવિ ।
અત્રૈવ દમનાર્ચાં ચ કારયેદ્ગન્ધપુષ્પકૈઃ

સમર્પયેત્સુપૂર્ણાયાં શિવાય શિવરૂપિણે ।
રાધકૃષ્ણચ તુર્દ્દશ્યાં સોપવાસો નિશાગમે

લિઙ્ગમભ્યર્ચયેચ્ચૈવં સ્નાત્વા ધૌતાંબરઃ સુધીઃ ।
ગન્ધાદ્યૈરુપચારૈશ્ચ બિલ્વપત્રૈશ્ચ સર્વતઃ

દત્વા મન્ત્રં દ્વિજાગ્ર્યાય ભુઞ્જીત ચ પરે ઽહનિ ।
એવમેવ તુ કૃષ્ણાસુ સર્વાસુ દ્વિજસત્તમ

શિવવ્રતં પ્રકર્તવ્યં ધનસંતાનમિચ્છતા ।
રાધશુક્લચતુર્દશ્યાં શ્રીનૃસિંહવ્રતં ચરેત્

ઉપવાસવિધાનેન શક્તો ઽશક્તસ્તથૈકભુક્ ।
નિશાગમે તુ સંપૂજ્ય નૃસિંહં દૈત્યસૂદનમ્

ઉપચારૈઃ ષોડશભિઃ સ્નાનૈઃ પઞ્ચામૃતાદિભિઃ ।
તતઃ ક્ષમાપયેદ્દેવં મન્ત્રેણાનેન નારદ

તત્પહાટકકેશાન્ત જ્વલત્પાવકલોચન ।
વજ્રાધિકનખસ્પર્શદિવ્યસિંહ નમો ઽસ્તુ ત

ઇતિ સંપ્રાર્થ્ય દેવેશં વ્રતી સ્યાત્સ્થણ્ડિલેશયઃ ।
જિતેન્દ્રિયો જિતક્રોધઃ સર્વભોગવિવર્જ્જિતઃ

એવં યઃ કુરુતે વિપ્ર વિધિવદ્વ્રતમુત્તમમ્ ।
વર્ષે વર્ષે સ લભતે ભુક્તભોગો હરેઃ પદમ્

ઓઙ્કારેશ્વરયાત્રા ચ કાર્યાત્રૈવ મુનીશ્વર ।
દુર્લભં વાર્ચનં તત્ર દર્શનં પાપનાશનમ્

કિમત્ર બહુનોક્તેન પૂજાધ્યાનજપેક્ષણમ્ ।
યદ્ભવેત્તત્સમુદ્દિષ્ટં જ્ઞાનમોક્ષપ્રદં નૃણામ્

અત્ર લિઙ્ગવ્રતં ચાપિ કર્ત્તવ્યં પાપનાશનમ્ ।
પઞ્ચામૃતૈસ્તુ સંસ્નાપ્ય લિઙ્ગમાલિપ્ય કુઙ્કુમૈઃ

નૈવેદ્યૈશ્ચ ફલૈર્ધૂપૈર્દીપૈર્વસ્ત્રવિભૂષણૈઃ ।
એવં યઃ પૂજયેત્પૈષ્ટં લિઙ્ગં સર્વાર્થસિદ્ધિદમ્

ભુક્તિં મુક્તિં સ લભતે મહાદેવપ્રસાદતઃ ।
જ્યેષ્ઠશુક્લચતુર્દશ્યાં દિવા પઞ્ચતપા નિશઃ

મુખે દદેદ્ધેમધેનું રુદ્રવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ।
શુચિશુક્લચતુર્દશ્યાં શિવં સંપૂજ્ય માનવઃ

દેશકાલોદ્ભવૈઃ પુષ્પૈઃ સર્વસંપદમાપ્નુયાત્ ।
નભઃ શુક્લચતુર્દશ્યાં પવિત્રારોપણં મતમ્

તત્સ્વશાખોક્તવિધિના કર્તવ્યં દ્વિજસત્તમ ।
શતાભિમન્ત્રિતં કૃત્વા તતો દેવ્યૈ નિવેદયેત્

પવિત્રારોપણં કૃત્વા નરો નાર્યથવા યદિ ।
મહાદેવ્યાઃ પ્રસાદેન ભુક્તિં મુક્તિમવાપ્નુયાત્

ભાદ્રશુક્લચતુર્દશ્યામનન્તવ્રતમુત્તમમ્ ।
કર્ત્તવ્યમેકભુક્તં હિ ગોધૂમપ્રસ્થપિષ્ટકમ્

વિપાચ્ય શર્કરાજ્યાક્તમનન્તાય નિવેદયેત્ ।
ગન્ધાદ્યૈઃ પ્રાક્ સમભ્યર્ચ્યઃ કાર્પાસં પટ્ટજં તુ વા

ચતુર્દશગ્રન્થિયુતં સૂત્રં કૃત્વા સુશોભનમ્ ।
તતઃ પુરાણમુત્તાર્ય સૂત્રં ક્ષિપ્ત્વા જલાશયેં

નિબઘ્નીયાન્નવં નારી વામે દક્ષે પુમાન્ભુજે ।
વિપાચ્ય પિષ્ટપક્વં તત્પ્રદદ્યાદ્દક્ષિણાન્વિતમ્

સ્વયં ચ તન્મિતં ચાદ્યાદેવં કુર્યાદ્વ્રતોત્તમમ્ ।
દ્વિસપ્તવર્ષપર્યન્તં તત ઉદ્યાપયેત્સુધીઃ

મણ્ડલં સર્વતોભદ્રં ધાન્યવર્ણૈઃ પ્રકલ્પ્ય ચ ।
સુશોભને ન્યસેત્તત્ર કલશં તામ્રજં મુને

તસ્યોપરિ ન્યસેદ્ધૈમીમનન્તપ્રતિમાં શુભામ્ ।
પીતપટ્ટાંશુકાચ્છન્નાં તત્ર તાં વિધિના યજેત્

ગણેશં માતૃકાઃ ખેટાંલ્લોકપાંશ્ચ યજેત્પૃથક્ ।
તતો હોમં હવિષ્યેણ કૃત્વા પૂર્ણાહુતિં ચરેત્

શય્યાં સોપસ્કરાં ધેનું પ્રતિમાં ચ દ્વિજોત્તમ ।
પ્રદદ્યાદ્ગુરવે ભક્ત્યા દ્વિજાનન્યાંશ્ચતુર્દશ

સંભોજ્ય મિષ્ટપક્વાન્નૈર્દક્ષિણાભિઃ પ્રતોષયેત્ ।
એવં યઃ કુરુતે ઽનન્તવ્રતં પ્રત્યક્ષમાદરાત્

સો ઽપ્યનન્તપ્રસાદેન જાયતે ભુક્તિમુક્તિભાક્ ।
કદલીવ્રતમપ્યત્ર તદ્વિધાનં ચ મે શૃણુ

નરો વા યદિ વા નારી રંભામુપવનસ્થિતામ્ ।
સ્નાત્વા સંપૂજયેદ્ગન્ધપુષ્પધાન્યાઙ્કુરાદિભિઃ

દધિદૂર્વાક્ષતૈર્દ્દ્વીપૈર્વસ્ત્રપક્કાન્નસં ચથૈઃ ।
એવં સંપૂજ્ય મન્ત્રેણ તતઃ સંપ્રાર્થયેર્દ્વતી

અપ્સરો મરકન્યાભિર્નાગકન્યાભિરાર્ચિતે ।
શરીરારોગ્યલાવણ્યં દેહિ દેવિ નમો ઽસ્તુ તે

ઇતિ સંપ્રાર્થ્યં કન્યાસ્તુ ચતસ્રો વા સુવાસિનીઃ ।
સંભોજ્યાં શુકસિદ્વરકજ્જલાલક્તચર્ચિતાઃ

નમસ્કૃત્ય નિજં ગેહં સમાપ્ય નિયમં વ્રજેત્ ।
એવં કૃતે વ્રતે વિપ્ર લબ્ધ્વા સૌભાગ્યમુત્તમમ્

ઇહ લોકે વિમાનેન સ્વર્ગલોકે વ્રજેત્પરમ્ ।
ઇષકૃષ્ણચતુર્દ્દશ્યાં વિષશસ્ત્રાંબુવહ્નિભિઃ

સર્પશ્વાપદવજ્રાદ્યૈર્હતાનાં બ્રહ્મઘાતિનામ્ ।
ચતુર્દ્દશ્યાં ક્રિયાશ્રાદ્ધમેકોદ્દિષ્ટવિધાનતઃ

કર્તવ્યં વિપ્રવર્ગં ચ ભોજયેન્મિષ્ટપક્વકૈઃ ।
તર્પણં ચ ગવાં ગ્રાસં બલિં ચૈવ શ્વકાકયોઃ

કૃત્વા ચમ્ય સ્વયં પશ્ચાદ્ભુઞ્જીયાદ્બન્ધુભિઃ સહ ।
એવં યઃ કુરુતે વિપ્ર શ્રાદ્ધં સંપન્નદક્ષિણમ્

સ ઉદ્ધૃત્ય પિતૄન્ગચ્છેદ્દેવલોકં સનાતનમ્ ।
ઇષશુક્લ ચતુર્દ્દશ્યાં ધર્મરાજં દ્વિજોત્તમ

ગન્ધાદ્યૈઃ સમ્યગભ્યર્ચ્ય સૌવર્ણં ભોજ્ય વાઙવમ્ ।
દદ્યાત્તસ્મૈ ધર્મરાજસ્ત્રાયતે ભુવિ નારદ

એવં યઃ કુરુતે ધર્મપ્રતિમાદાનમુત્તમમ્ ।
સ ભુક્ત્વેહ વરાન્ભોગાન્દિવં ધર્માજ્ઞયા વ્રજેત્

ઊર્જ્જકૃષ્ણચતુર્દ્દશ્યાં તૈલાભ્યઙ્ગં વિધૂદયે ।
કૃત્વા સ્નાત્વાર્ચયેદ્ધર્મં નરકાદભયં લભેત્

પ્રદોષે તૈલદીપાંસ્તુ દીપયેદ્યમતુષ્ટયે ।
ચતુષ્પથે ગૃહાદ્બ્રાહ્મપ્રદેશે વા સમાહિતઃ

વત્સરે હેમલંબ્યાખ્યે માસિ શ્રીમતિ કાર્તિકે ।
શુક્લપક્ષે ચતુર્દ્દશ્યામરુણાભ્યુદયં પ્રતિ

સ્નાત્વા વિશ્વેશ્વરો દેવો દેવૈઃ સહ મુનીશ્વર ।
મણિકર્ણિક તીર્થે ચ ત્રિપુણ્ડ્રં ભસ્મના દધત્

સ્વાત્માનં સ્વયમભ્યર્ચ્ય ચક્રે પાશુપતવ્રતમ્ ।
તતસ્તત્ર મહાપૂજાં લિઙ્ગે ગન્ધાદિભિશ્ચરેત્

દ્રોણપુષ્પૈર્બિલ્વદલૈરર્કપુષ્પૈશ્ચ કેતકૈઃ ।
પુષ્પૈઃ ફલૈર્મિષ્ટપક્વૈર્નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈરપિ

એવં કૃત્વૈકભુક્તં તુ વ્રતં વિશ્વેશતોષણમ્ ।
લભતે વાઞ્છિતાન્કામાનિહામુત્ર ચ નારદ

બ્રહ્મકૂર્ચવ્રતં ચાત્ર કર્તવ્યમૃદ્ધિમિચ્છતા ।
સોપવાસઃ પઞ્ચગવ્યં પિબેદ્રાત્રૌ જિતેન્દ્રિયઃ

કપિલાયાસ્તુ ગોમૂત્રં કૃષ્ણાયા ગોમયં તથા ।
શ્વેતાયાઃ ક્ષીરમુદિતં રક્તાયાશ્ચ તથા દધિ

ગૃહીત્વા કર્બુરાયાશ્ચ ઘૃતમેકત્ર મેલયેત્ ।
કુશાં બુના તતઃ પ્રાતઃ સ્નાત્વા સન્તર્પ્યં દેવતાઃ

બ્રહ્મણાંસ્તોષયિત્વા ચ ભુઞ્જીયાદ્વાગ્યતઃ સ્વયમ્ ।
બ્રહ્મકૂર્ચવ્રતં હ્યેતત્સર્વપાતકનાશનમ્

યચ્ચ બાલ્યે કૃતં પાપં કૌમારે વાર્દ્ધકે ઽપિ યત્ ।
બ્રહ્મકૂર્ચોપવાસેન તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ

પાષાણવ્રતમપ્યત્ર પ્રોક્તં તચ્છૃણુ નારદ ।
સોપવાસો દિવા નક્તં પાષાણાકારપિષ્ટચકમ્

પ્રાર્ચ્ય ગન્ધાદિભિર્ગૌંરીં ઘૃતપઙ્ક્વમુપાહરેત્ ।
વ્રતમેતચ્ચરિત્વા તુ યથોક્તં દ્વિજસત્તમ

ઐશ્વર્યસૌખ્યસૌભાગ્યરૂપાણિ પ્રાપ્નુયાન્નરઃ ।
માર્ગશુક્લચતુર્દશ્યામેકભુક્તઃ પુરોદિતમ્

નિરાહારો વૃષં સ્વર્ણં પ્રાર્ચ્ય દદ્યાદ્દ્વિજાતયે ।
પરે ઽહ્નિ પ્રાતરુત્થાય સ્નાત્વા સોમં મહેશ્વરમ્

પૂજયેત્કમલૈઃ પુષ્પૈર્ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ ।
દ્વિજાન્સમ્ભોજ્ય મિષ્ટાન્નૌસ્તોષયેદ્દક્ષિણાદિભિઃ

એતચ્છિવવ્રતં વિપ્ર ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્ ।
કર્તૃઆણામુપદેષ્ટૃઆણાં સાહ્યાનામનુમોદિનામ્

પૌષશુક્લચતુર્દશ્યાં વિરૂપાક્ષવ્રતં સ્મૃતમ્ ।
કપર્દીશ્વરસાંનિધ્યં પ્રાપ્સ્યામ્યત્ર વિચિન્ત્ય ચ

સ્નાત્વાગાધજલે વિપ્ર વિરૂપાક્ષં શિવં યજેત્ ।
ગન્ધમાલ્યનમસ્કારધૂપદીપાન્નસંપદા

તત્સ્થં દ્વિજાતયે દત્ત્વા મોદતે દિવિ દેવવત્ ।
માઘકૃષ્ણચતુર્દ્દશ્યાં યમતર્પણમીરિતમ્

અનર્કાભ્યુદિતે કાલે સ્નાત્વા સંતર્પયેદ્યમમ્ ।
દ્વિસપ્તનામભિઃ પ્રોક્તૈઃ સર્વપાપવિમુક્તયે

તિલદર્ભાંબુભિઃ કાર્યં તર્પ્પણં દ્વિજભોજનમ્ ।
કૃશરાન્નં સ્વયં ચાપિ તદેવાશ્નીત વાગ્યતઃ

અન્ત્યકૃષ્ણચતુર્દશ્યાં શિવરાત્રિવ્રતં દ્વિજ ।
નિર્જલં સમુપોષ્યાત્ર દિવાનક્તં પ્રપૂજયેત્

સ્વયંભુવાદિકં લિઙ્ગં પાર્થિવં વા સમાહિતઃ ।
ગન્ધાદ્યૈરુપચારૈશ્ચ સાંબુબિલ્વદલાદિભિઃ

ધૂપૈર્દીપૈશ્ચ નૈવેદ્યૈઃ સ્તોત્રપાઠૈર્જપાદિભિઃ ।
તતઃ પરે ઽહ્નિ સંપૂજ્ય પુનરેવોપચારકૈઃ

સંભોજ્ય વિપ્રાન્મિષ્ટાન્નૈર્વિસૃજેલ્લબ્ધદક્ષિણાન્ ।
એવં કૃત્વા વ્રતં મર્ત્યો મહાદેવપ્રસાદતઃ

અમર્ત્યભોગાન્ લભતે દૈવતૈઃ સુસભાજિતઃ ।
અન્ત્યશુક્લચતુર્દશ્યાં દુર્ગાં સંપૂજ્ય ભક્તિતઃ

ગન્ધાદ્યૈરુપચારૈસ્તુ વિપ્રાન્સંભોજયેત્તતઃ ।
એવં કૃત્વા વ્રતં વિપ્ર દુર્ગાયાશ્ચૈકભોજનઃ

લભતે વાઞ્છિતાન્કામાનિહામુત્ર ચ નારદ ।
ચૈત્રકૃષ્ણચતુર્દશ્યામુપવાસં વિધાય ચ

કેદારોદકપાનેન વાચિમેધફલં ભવેત્ ।
ઉદ્યાપને તુ સર્વાંસાં સામાન્યો વિધિરુચ્યતે

કુંભાશ્ચતુર્દશૈવાત્ર સપૂગાક્ષતમોદકાઃ ।
સદક્ષિણાંશુકાસ્તામ્રામૃન્મયાશ્ચાવ્રણા નવાઃ

તાવન્તો વશદણ્ડાશ્ચ પવિત્રાણ્યાસનાનિ ચ ।
પાત્રાણિ યજ્ઞસૂત્રાણિ તાવત્યેવ હિ કલ્પયેત્

શેષં પ્રાગુક્તવત્કુર્યાદ્વિત્તશાઠ્યવિવર્જ્જિતઃ