નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.120

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને ચતુર્થપાદે દ્વાદશમાસસ્થિતદશમીવ્રતનિરૂપણં નામૈકોનવિંશત્યધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
સનાતન ઉવાચ
એકાદશ્યાં તુ દલયોર્નિરાહારઃ સમાહિતઃ ।
નાનાપુષ્પૈર્મુને કૃત્વા વિચિત્રં મણ્ડપં શુભમ્

સ્રાત્વા સમ્યગ્વિધાનેન સોપવાસો જિતેન્દ્રિયઃ ।
સંપૂજ્ય વિધિવદ્વિષ્ણું શ્રદ્ધયા સુસમાહિતઃ

ઉપચારૈર્બહુવિધૈર્જપૈર્હેમૈઃ પ્રદક્ષિણૈઃ ।
સ્તોત્રપાઠૈર્બહુવિધૈર્ગીતવાદ્યૈર્મનોહરૈઃ

દણ્ડવત્પ્રણિપાતૈશ્ચ જયશબ્દૈર્મનોહરૈઃ ।
રાત્રૌ જાગરણં કૃત્વા યાતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

ચૈત્રસ્ય શુક્લૈકાદશ્યાં સોપવાસો નરોત્તમઃ ।
કૃત્વા ચ નિયમાન્સર્વાન્વક્ષ્યમાણાન્દિનત્રયે

દ્વાદશ્યામર્ચયેદ્ભક્તયા વાસુદેવં સનાતનમ્ ।
ઉપચારૈઃ ષોડશભિસ્તતઃ સંભોજ્ય બાન્ધવાન્

દત્વા ચ દક્ષિણાં તેભ્યો વિસૃજ્યાશ્નીત ચ સ્વયમ્ ॥।
ઇયં તુ કામદા નામ સર્વપાતકનાશિની

ભુક્તિમુક્તિપ્રદા વિપ્ર ભક્ત્યા સમ્યગુપોષિતા ।
વૈશાખકૃષ્ણૈકાદશ્યાં સમુપોષ્ય વિધાનતઃ

વરૂથિનીં પરદિને પૂજયેન્મૃધુસૂદનમ્ ।
સ્વર્ણાન્નકન્યાધેનૂનાં દાનમત્ર પ્રશસ્યતે

વરૂથિનીવ્રતં કૃત્વા નરો નિયમતત્પરઃ ।
સર્વપાપ વિનિર્મુક્તો વૈષ્ણવં લભતે પદ્વમ્

વૈશાખશુક્લૈકાદશ્યાં સમુપોષ્ય ચ મોહિનીમ્ ।
સ્નાત્વા પરે ઽહ્નિ સંપૂજ્ય ગન્ધાદ્યૈઃ પુરુષોત્તમમ્

સંભોજ્ય વિપ્રાન્મુચ્યેત પાતકેભ્યો ન સંશયઃ ।
જેષ્ઠસ્ય કૃષ્ણકાદશ્યાં સમુપોષ્ય પરાં નૃપ

દ્વાદશ્યાં નૈત્યિકં કૃત્વા સમભ્યર્ચ્ય ત્રિવિક્રમમ્ ।
તતો દ્વિજાગ્ર્યાન્સંભોજ્ય દત્વા તેભ્યશ્ચ દક્ષિણામ્

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુલોકં વ્રજેન્નરઃ ।
જ્યેષ્ઠસ્ય શુક્લૈકાદશ્યાં નિર્જલાં સમુપોષ્ય તુ

ઉદયાદુદયં યાવદ્ભાસ્કરસ્ય દ્વિજોત્તમ ।
પ્રભાતે કૃતનિત્યસ્તુ દ્વાદશ્યામુપચારકૈઃ

હ્યષીકેશં સમભ્યર્ચ્ય વિપ્રાન્ સંભોજ્ય ભક્તિતઃ ।
ચતુર્વિંશૈકાદશીનાં ફલં યત્તત્સમાપ્નુયાત્

આષાઢકૃષ્ણૈકાદશ્યાં યોગિનીં સમુપોષ્ય વૈ ।
નારાયણં સમભ્યર્ચ્ય દ્વાદશ્યાં કૃતનિત્યકઃ

તતઃ સંભોજ્ય વિપ્રાગ્ર્યાન્દત્વા તેભ્યશ્ચ દક્ષિણામ્ ।
સર્વદાનફલં પ્રાપ્ય મોદતે વિષ્ણુમન્દિરે

આષાઢશુક્લૈકાદશ્યાં યદ્બિધાનં શૃણુષ્વ તત્ ।
ઉપોષ્ય તસ્મિન્ દિવસે વિધિવન્મણ્ડપે શુભે

સ્થાપયેત્પ્રતિમાં વિષ્ણોઃ શઙ્ખચક્રગદાંબુજૈઃ ।
લસચ્ચતુર્ભુજામગ્ર્યાં કાઞ્ચનીં વાથ રાજતીમ્

પીતાંબરધરાં શુભ્રે પર્ય્યઙ્કે સ્વાસ્તૃતે દ્વિજ ।
તતઃ પઞ્ચામૃતૈઃ સ્નાપ્ય મન્ત્રૈઃ શુદ્ધજલેન ચ

પૌરુષેણૈવ સૂક્તેન હ્યુપચારાન્ પ્રકલ્પયેત્ ।
નીરાજનાન્તાન્પાદ્યાદીંસ્તતઃ સંપ્રાર્થયેદ્ધરિમ્

સુપ્તે ત્વયિ જગન્નાથ જગત્સુપ્તં ભવેદિદમ્ ।
વિબુદ્ધે ત્વયિ બુદ્ધં ચ જગત્સર્વં ચરાચરમ્

ઇતિ સંપ્રાર્થ્ય દેવાગ્રે ચાતુર્માસ્યપ્રચોદિતાન્ ।
નિયમાંસ્તુ યથાશક્તિ ગૃહ્ણીયાદ્ભક્તિમાન્નરઃ

તતઃ પ્રભાતે દ્વાદશ્યાં સમર્ચેચ્છેષશાયિનમ્ ।
ઉપચારૈઃ ષોડશભિસ્તતઃ સંભોજ્ય વાડવાન્

પ્રતોષ્ય દભિણાભિશ્ચ સ્વયં ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ ।
તતઃ પ્રભૃતિ વિપ્રેન્દ્ર ગન્ધાદ્યૈઃ પ્રત્યહં યજેત્

કૃત્વૈવં વિધિના વિપ્ર દેવસ્ય શયનીવ્રતમ્ ।
ભુક્તિમુક્તિયુતો મર્ત્યો ભવેદ્વિષ્ણોઃ પ્રસાદતઃ

શ્રાવણે કૃષ્ણપક્ષે તુ એકાદશ્યાં દ્વિજોત્તમ ।
કામિકાં સમુપોષ્યૈવ નિયમેન નરોત્તમ

દ્વાદશ્યાં કૃતનિત્યસ્તુ શ્રીધરં પૂજયેદ્ધરિમ્ ।
ઉપચારૈઃ ષોડશ ભિસ્તતઃ સંભોજ્ય વૈ દ્વિજાન્

દત્વા ચ દક્ષિણાં તેભ્યો વિસૃજ્યાશ્નીત બાન્ધવૈઃ ।
એવં યઃ કુરુતે વિપ્રકામિકાવ્રતમુત્તમમ્

સ સર્વકામાંલ્લબ્ધ્વેહ યાતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્ ।
એકાદશ્યાં નભઃશુક્લે પવિત્રાં સમુપોષ્ય વૈ

દ્વાદશ્યાં નિયતો ભૂત્વા પૂજયેચ્ચ જનાર્દનમ્ ।
ઉપચારૈઃ ષોડશભિસ્તતઃ સંભોજ્ય વાડવાન્

.
દત્વા ચ દક્ષિણાં તેભ્યઃ પુત્રં પ્રાપ્યેહ સદ્ગુણમ્ ।
યાતિ વિષ્ણોઃ પદં સાક્ષાત્સર્વદેવનમસ્કૃતઃ

નભસ્યકૃષ્ણૈકા દશ્યામજાખ્યાં સમુપોષ્ય વૈ ।
અર્ચેદુર્પેન્દ્રં દ્વાદશ્યામુપચારૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ

વિપ્રાન્સંભોજ્ય મિષ્ટાન્નૈર્વિસૃજેત્પ્રાપ્તદક્ષિણાન્ ।
એવં કૃતવ્રતો વિપ્રભક્ત્યાજાયાઃ સમાહિતઃ

ભુક્ત્વેહ ભોગાનખિલાન્યાત્યન્તે વૈષ્ણવં ક્ષયમ્ ।
નભસ્યશુક્લૈકાદશ્યાં પદ્માખ્યાં સમુપોષ્ય વૈ

કૃત્વા નિત્યાર્ચનં તત્ર કટિદાનમથાચરેત્ ।
પૂર્વં સંસ્થાપિતાયાસ્તુ પ્રતિમાયા દ્વિજોત્તમ

સમુત્સવવિધાનેન નીત્વા તાં સલિલાશયે ।
કૃતાંબુસ્પર્શનાં તત્ર સંપ્રપૂજ્ય વિધાનતઃ

આનીય મણ્ડપે તસ્મિન્ વામપાર્શ્વેન શાયયેત્ ।
તતઃ પ્રભાપ્તે દ્વાદશ્યાં ગન્ધાદ્યૈરર્ચ્ય વામનમ્

સંભોજ્ય વાડવાન્દત્વા દક્ષિણાં ચ વિસર્જયેત્ ।
એવં યઃ કુરુતે વિપ્ર પદ્માવ્રતમનુત્તમમ્

ભુક્તિં પ્રાપ્યેહ મુક્તિં તુ લભતેંઽતે પ્રપઞ્ચતઃ ।
ઇષસ્ય કૃષ્ણૈકા દશ્યામિન્દિરાં સમુપોષ્ય વૈ

શાલગ્રામશિલાગ્રે તુ મધ્યાહ્ને શ્રાદ્ધમાચરેત્ ।
વિષ્ણોઃ પ્રીતિકરં વિપ્ર તતઃ પ્રાતર્હરેર્દિને

પદ્નનાભં સમભ્યર્ચ્ય ભૂદેવાન્ભોજયેત્સુધીઃ ।
વિસૃજ્ય દક્ષિણાં દત્વા તાંસ્તતો ઽશ્નીત ચ સ્વયમ્

એવં કૃતવ્રતો મર્ત્યો ભુક્ત્વા ભોગાનિહેપ્સિતાન્ ।
પિતૄણાં કોટિમુદ્ધૃત્ય યાત્યન્તે વૈષ્ણવં ગૃહમ્

એકાદશ્યામિષે શુક્લે વિપ્ર પાશાઙ્કુશાહ્વયામ્ ।
ઉપોષ્ય વિધિવદ્વિષ્ણોર્દિને વિષ્ણું સમર્ચયેત્

તતઃ સંભોજ્ય વિપ્રાગ્ર્યાન્દત્વા તેભ્યશ્ચ દક્ષિણામ્ ।
ભક્ત્યા પ્રણમ્ય વિસૃજેદશ્નીયાચ્ચ સ્વયં તતઃ

એવં યઃ કુરુતે ભક્ત્યા નરઃ પાશાઙ્કુશાવ્રતમ્ ।
સ ભુક્ત્વેહ વરાન્ભોગાન્યાતિ વિષ્ણોઃ સલોકતામ્

કાર્તિકે કૃષ્ણપક્ષે તુ એકાદશ્યાં દ્વિજોત્તમ ।
રમામુપોષ્ય વિધિવદ્દ્વાદશ્યાં પ્રાતરર્ચયેત્

કેશવં કેશિહૄન્તારં દેવદેવં સનાતનમ્ ।
ભોજયેચ્ચ તતો વિપ્રાન્વિસૃજેલ્લબ્ધદક્ષિણાન્

એવં કૃતવ્રતો વિપ્ર ભોગાન્ભુક્ત્વેહ વાઞ્છિતાન્ ।
વ્યોમયાનેન સાંનિધ્યં લભતે ચ રમાપતેઃ

ઊર્જસ્ય શુક્લૈકાદશ્યાં સમુપોષ્ય પ્રબોધિનીમ્ ।
કેશવં બોધયેદ્રાત્રૌ સુપ્તં ગીતાદિમઙ્ગલૈઃ

ઋગ્યજુઃસામમન્ત્રૈશ્ચ વાદ્યૈર્નાનાવિધૈરપિ ।
દ્રાક્ષેક્ષુદાડિમૈશ્ચાન્યૈ રંભાશૃઙ્ગાટકાદિભિઃ

સમર્પણૈસ્તતો રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં પરે ઽહનિ ।
સ્નાત્વા નિત્યક્રિયાં કૃત્વા ગદાદામોદરં યજેત્

ઉપચારૈઃ ષોડશભિઃ પૌરુષેણાપિ સૂક્તતઃ ।
સંભોજ્ય વિપ્રાન્વિસૃજેદ્દક્ષિણાભિઃ પ્રતોષિતાન્

તતસ્તાં પ્રતિમાં હૈમીં સધેનું ગુરવેર્ઽપયેત્ ।
એવં યઃ કુરુતે ભક્ત્યા બોધિનીવ્રતમાદૃતઃ

સ ભુક્ત્વેહ વરાન્ભોગાન્વૈષ્ણવં લભતે પદમ્ ।
માર્ગસ્ય કૃષ્ણૈકાદશ્યામુત્પન્નાં સમુપોષ્ય વૈ

દ્વાદશ્યાં કૃષ્ણમભ્યર્ચેદ્ગન્ધાદ્યૈરુપચારકૈઃ ।
તતઃ સંભોજ્ય વિપ્રાગ્ર્યાન્દત્વા તેભ્યશ્ચ દક્ષિણામ્

વિસૃજ્ય પશ્ચાદ્ભુઞ્જીત સ્વયમિષ્ટૈઃ સમાહિતઃ ।
એવં યો ભક્તિભાવેન ઉત્પન્નાવ્રતમાચરેત્

સ વિમાનં સમારુહ્ય યાત્યન્તે વૈષ્ણવં પદમ્ ।
માર્ગસ્ય શુક્લૈકાદશ્યાં મોક્ષાખ્યાં સમુપોષ્ય વૈ

દ્વાદશ્યાં પ્રાતરભ્યર્ચ્ય હ્યનન્તં વિશ્વરૂપકમ્ ।
સર્વૈરેવોપચારૈસ્તુ વિપ્રાન્સંભોજયેદ્દ્વિજઃ

વિસૃજ્ય દક્ષિણાં દત્વા સ્વયં ભુઞ્જીત બાન્ધવૈઃ ।
એવં કૃત્વા વ્રતં વિપ્ર ભુક્ત્વા ભોગાનિહેપ્સિતાન્

દશ પૂર્વાન્દશ પરાન્સમુદ્ધૃત્ય વ્રજેદ્ધરિમ્ ।
પૌપસ્ય કૃષ્ણૈકાદશ્યાં સફલાં સમુપોષ્ય વૈ ।
દ્વાદશ્યામચ્યુતં પ્રાર્ચ્ય સર્વૈરેવોપચારકૈઃ

સંભોજ્ય વિપ્રાન્મધુરૈર્વિસૃજેલ્લબ્ધદક્ષિણાન્ ।
એવં કૃત્વા વ્રતં વિપ્ર સફલાયા વિધાનતઃ

ભુક્ત્વેહ ભોગાનખિલાન્યાત્યન્તે વૈષ્ણવં પદમ્ ।
પૌષસ્ય શુક્લૈકાદશ્યાં પુત્રદાં સમુપોષ્ય વૈ

દ્વાદશ્યાં ચક્રિણં પ્રાર્યેદર્ઘાદ્યૈરુપચારકૈઃ ।
તતઃ સંભોજ્ય વિપ્રાગ્ર્યાન્દત્વા તેભ્યસ્તુ દક્ષિણામ્

વિસૃજ્ય સ્વયમશ્નીયાચ્છેષાન્નં સ્વેષ્ટબાન્ધવૈઃ ।
એવં કૃતવ્રતો વિપ્ર ભુક્વા ભોગાનિહેપ્સિતાન્

વિમાનવરમારુહ્ય યાત્યન્તે હરિમન્દિરમ્ ।
માઘમ્ય કૃષ્ણૈકાદશ્યાં ષટ્તિલાં સમુપોષ્ય વૈ

સ્નાત્વા દત્વા તર્પયિત્વા હુત્વા ભુક્ત્વા સમર્ચ્ય ચ ।
તિલૈરેવ દ્વિજશ્રેષ્ઠ દ્વાદશ્યાં પ્રાતરેવ હિ

વૈકુણ્ઠં સમ્યગભ્યર્વ્ય સર્વૈરેવોપચારકૈઃ ।
દ્વિજાન્સંભોજ્ય વિસૃજેદ્દત્વા તેભ્યશ્ચ દક્ષિણામ્

એવં કૃત્વા વ્રતં વિપ્ર વિધિના સુસમાહિતઃ ।
ભુક્ત્વેહ વાઞ્છિતાન્ભોગાનન્તે વિષ્ણુપદં લભેત્

માઘસ્ય શુક્લૈકાદશ્યાં સમુપોષ્ય જયાહ્વયામ્ ।
પ્રાતર્હરિ દિને ઽભ્યર્ચ્ચેચ્છ્રીપતિં પુરુષં દ્વિજ

ભોજયિત્વા દક્ષિણાં ચ દત્વા વિપ્રાન્વિસૃજ્ય ચ ।
સ્વયં ભુઞ્જીત તચ્છેષં પ્રયતો નિજબાન્ધવૈઃ

ય એવં કુરુતે વિપ્ર વ્રતં કેશવતોષણમ્ ।
સ ભુક્ત્વેહ વરાન્ભોગાનન્તે વિષ્ણોઃ પદં વ્રજેત્

તપસ્યકૃષ્ણૈકાદશ્યાં વિજયાં સમુપોષ્ય વૈ ।
દ્વાદશ્યાં પ્રાતરભ્યર્ચ્ય યોગીશં ગન્ધપૂર્વકૈઃ

તતઃ સંભોજ્ય ભૂદેવાન્દક્ષિણાભિઃ પ્રતોષ્ય તાન્ ।
વિસૃજ્ય બાન્ધવૈઃ સાર્દ્ધં સ્વયમશ્નીત વાગ્યતઃ

એવં કૃતવ્રતો મર્ત્યો ભુક્ત્વા ભોગાનિહેપ્સિતાન્ ।
દેહાન્તે વૈષ્ણવં લોકં યાતિ દેવૈઃ સુસત્કૃતઃ

ફઆલ્ગુનસ્ય સિતે પક્ષે એકાદશ્યાં દ્વિજોત્તમ ।
ઉપોષ્યામલકીં ભક્ત્યા દ્વાદશ્યાં પ્રાતરર્ચયેત્

પુણ્ડરીકાક્ષમખિલૈરુપચારૈસ્તતો દ્વિજાન્ ।
ભોજયિત્વા વરાન્નેન દદ્યાત્તેભ્યસ્તુ દક્ષિણામ્

એવં કૃત્વા વિધાનેનામલક્યાં પૂજનાદિકમ્ ।
સિતૈકાદશ્યાં તપસ્યે વ્રજેદ્વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

ચૈત્રસ્ય કૃષ્ણૈકાદશીં પાપમોચનિકાં દ્વિજ ।
ઉપાષ્ય દ્વાદશ્યાંપ્રાતર્ગોવિન્દં પૂજયેત્તથા

ઉપચારૈઃ ષોડશભિર્દ્વિજાન્સંભોજ્ય દક્ષિણામ્ ।
દત્વા તેભ્યો વિસૃજ્યાથ સ્વયં ભુઞ્જીત બાન્ધવૈઃ

એવ યઃ કુરુતે વિપ્ર પાપમોચનિકાવ્રતામ્ ।
સ યાતિ વૈષ્ણવં લોકં વિમાનેન તુ ભાસ્વતા

ઇત્થં કૃષ્ણો તથા શુક્લે વ્રતં ચૈકાદશીભવમ્ ।
મોક્ષદં કીર્તિતં વિપ્ર નાસ્ત્યસ્મિન્સંશયઃ ક્વચિત્

યતસ્ત્રિદિનસંસાધ્યં કીર્તિનં પાપનાશનમ્ ।
સર્વવ્રતોત્તમં વિપ્ર તતો જ્ઞેયં મહાફલમ્

ત્યજેચ્ચત્વારિ ભુક્તાનિ નારદૈ તદ્દિનત્રયે ।
આદ્યન્તયોરેકમેકં મધ્યમે દ્વયમેવ હિ

અથ તે નિયમાન્વચ્મિ વ્રતે હ્યસ્મિન્દિનત્રયે ।
કાંસ્યં માંસં મસૂરાન્નં ચણકાન્કોદ્રવાંસ્તથા

શાકં મધુ પરાન્નં ચ પુનર્ભોજનમૈથુને ।
દશમ્યાં દશ વસ્તૂનિ વર્જયેદ્વૈષ્ણવઋ સદા

દ્યૂતક્રીડાં ચ નિદ્રાં ચ તાંબૂલં દન્તધાવનમ્ ।
પરાપવાદં પૈશુન્યં સ્તેયં હિંસાં તથા રતિમ્

કોપં હ્યનૃતવાક્યં ચ એકાદશ્યાં વિવર્જ્જયેત્ ।
કાંસ્યં માંસં સુરાં ક્ષૌદ્રં તૈલં વિણ્મ્લેચ્છભાષણમ્

વ્યાયામં ચ પ્રવાસં ચ પુનર્ભોજનમૈથુને ।
અસ્પૃશ્યસ્પર્શમાશૂરે દ્વાદશ્યાં દ્વાદશ ત્યજેત્

એવં નિયમકૃદ્વિપ્ર ઉપવાસં સમાચરેત્ ।
શક્તો ઽશક્તુસ્તુ મતિમાનેકભુક્તં ન નક્તકમ્

અયાચિતં વાપિ ચરેન્ન ત્યજેદ્વ્રતમીદૃશમ્