નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.117

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને ચતુર્થપાદે દ્વાદશમાસસ્થિતસપ્પમીવ્રતનિરૂપણં નામ ષોડશાધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
સનાતન ઉવાચ
શુક્લાષ્ટમ્યાં ચૈત્રમાસે ભવાન્યાઃ પ્રોચ્યતે જનિઃ ।
પ્રદક્ષિણશતં કૃત્વા કાર્યો યાત્રામહોત્સવઃ

દર્શનં જગદમ્બાયાઃ સર્વાનન્દપ્રદં નૃણામ્ ।
અત્રૈવાશો કકલિકાપ્રાશનં સમુદાહૃતમ્

અશોકકલિકાશ્ચાષ્ટૌ યે પિબન્તિ પુનર્વસૌ ।
ચૈત્રે માસિ સિતાષ્ટમ્યાં ન તે શોકમવાપ્નુયુઃ

મહાષ્ટમીતિ ચ પ્રોક્તા દેવ્યાઃ પૂજાવિધાનતઃ ।
વૈશાખસ્ય સિતાષ્ટમ્યાં સમુપોષ્યાત્ર વારિણા

સ્નાત્વાપરાજિતાં દેવીં માંસીબાલકવારિભિઃ ।
સ્નાપયિત્વાર્ચ્ય ગન્ધાદ્યૈર્નૈવેદ્યં શર્કરામયમ્

કુમારીર્ભોજયેચ્ચાપિ નવમ્યાં પારણાગ્રતઃ ।
જ્યોતિર્મયવિમાનેન ભ્રાજમાનો યથા રવિઃ

લોકેષુ વિચરેદ્વિપ્ર દેવ્યાશ્ચૈવ પ્રસાદતઃ ।
કૃષ્ણાષ્ટમ્યાં જ્યેષ્ઠમાસે પૂજયિત્વા ત્રિલોચનમ્

શિવલોકે વસેત્કલ્પં સર્વદેવનમસ્કૃતઃ ।
જ્યેષ્ઠશુક્લે તથાષ્ટમ્યાં યો દેવીં પૂજયેન્નરઃ

સ વિમાનેન ચરતિ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણૈઃ ।
શુક્લાષ્ટમ્યાં તથાઽષાઢે સ્નાત્વા ચૈવ નિશાંબુના

તેનૈવ સ્નાપયેદ્દેવીં પૂજયેચ્ચ વિધાનતઃ ।
તતઃ શુદ્ધજલૈઃ સ્નાપ્ય વિલિંપેત્સેંદુચન્દનૈઃ

નૈવેદ્યં શર્કરોપેતં દત્વાઽચમનમર્પયેત્ ।
ભોજયિત્વા તતો વિપ્રાન્દત્વા સ્વર્ણં ચ દક્ષિણામ્

વિસૃજ્ય ચ તતઃ પશ્ચાત્સ્વયં ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ ।
એતદ્વ્રતં નરઃ કૃત્વા દેવીલોકમવાપ્નુયાત્

નભઃશુક્લેતથાષ્ટમ્યાં દેવીમિષ્ટ્વા વિધાનતઃ ।
ક્ષીરેણ સ્નાપયિત્વા ચ મિષ્ટાન્નં વિનિવેદયેત્

તતો દ્વિજાન્ ભોજયિત્વા પરે ઽહ્નિ સ્વયમપ્યુત ।
ભુક્ત્વા સમાપયેદદ્વ્રતં સંતતિવર્ધનમ્

નભોમાસે સિતાષ્ટમ્યાં દશાફલમિતિ વ્રતમ્ ।
ઉપવાસં તુ સંકલ્પ્ય સ્નાત્વા કૃત્વા ચ નૈત્યિકમ્

તુલસ્યાઃ કૃષ્ણાવર્ણાયા દલૈર્દશભિરર્ચયેત્ ।
કૃષ્ણં વિષ્ણું તથાનન્તં ગોવિન્દં ગરુડધ્વજમ્

દામોદરં હૃષીકેશં પદ્મનાભં હરિં પ્રભુમ્ ।
એતૈશ્ચ નામભિર્નિત્યં કૃષ્ણદેવં સમર્ચયેત્

નમસ્કારં તતઃ કુર્યાત્પ્રદક્ષિણસમન્વિતમ્ ।
એવં દશદિનં કુર્યાદ્વ્રતાનામુત્તમં વ્રતમ્

આદૌ મધ્યે તથા ચાન્તે હોમં કુર્યાદ્વિધાનતઃ ।
કૃષ્ણમન્ત્રેણ જુહુયાચ્ચરુણાષ્ટોત્તરં શતમ્

હોમાન્તે વિધિના સમ્યગાચાર્ય્યં પૂજયેત્સુધીઃ ।
સૌવર્ણે તામ્રપાત્રે વા મૃન્મયે વેણુપાત્રકે

તુલસીદલં સુવર્ણેન કારયિત્વા સુલક્ષણમ્ ।
હૈમીં ચ પ્રતિમાં કૃત્વા પૂજયિત્વા વિધાનતઃ

નિધાય પ્રતિમાં પાત્રે હ્યાચાર્યાય નિવેદયેત્ ।
દાતવ્યા ગૌઃ સવત્સા ચ વસ્ત્રાલઙ્કારભૂષિતા

દશાહં કૃષ્ણદેવાય પૂરિકા દશ ચાર્પયેત્ ।
તાશ્ચ દદ્યાદ્વિધિજ્ઞાય સ્વયં વા ભક્ષયેદ્વ્રતી

શયનં ચ પ્રદાતવ્યં યથાશક્તિ દ્વિજોત્તમ ।
દશમે ઽહ્નિ તતો મૂર્તિં સદ્રવ્યાં ગુરવેર્ઽપયેત્

વ્રતાન્તે દશવિપ્રેભ્યઃ પ્રત્યેકં દશ પૂરિકાઃ ।
દદ્યાદેવ દશાબ્દં તુ કૃત્વા વ્રતમનુત્તમમ્

ઉપોષ્ય વિધિના ભૂયાત્સર્વકા મસમન્વિતઃ ।
અન્તે કૃષ્ણસ્ય સાયુજ્યં લભતે નાત્ર સંશયઃ

કૃષ્ણજન્માષ્ટમી ચેયં સ્મૃતા પાપહરા નૃણામ્ ।
કેવલેનોપવાસેન તસ્મિઞ્જન્મદિને હરેઃ

સપ્તજન્મકૃતાત્પાપાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।
ઉપવાસી તિલૈઃ સ્નાતો નદ્યાદૌ વિમલે જલે

સુદેશે મણ્ડપે કૢપ્તે મણ્ડલં રચયેત્સુધીઃ ।
તન્મધ્યે કલશં સ્થાપ્ય તામ્રજં વાપિ મૃન્મયમ્

તસ્યોપરિ ન્યસેત્પાત્રં તામ્રં તસ્યોપરિ સ્થિતામ્ ।
હૈમીં વસ્ત્રયુગાચ્છન્નાં કૃષ્ણસ્ય પ્રતિમાં શુભમ્

પાદ્યાદ્યૈરુપચારૈસ્તુ પૂજયેત્સ્નિગ્ધમાનસઃ ।
દેવકીં વસુદેવં ચ યશોદાં નન્દમેવ ચ

વ્રજં ગોપાંસ્તથા ગોપીર્ગાશ્ચ દિક્ષુ સમર્ચયેત્ ।
તત આરાર્તિકં કૃત્વા ક્ષમાપ્યાનમ્ય ભક્તિતઃ

તિષ્ઠેત્તથૈવાર્દ્ધરાત્રે પુનઃ સંસ્નાપયેદ્ધરિમ્ ।
પઞ્ચામૃતૈઃ શુદ્ધજલૈર્ગન્ધાદ્યૈઃ પૂજયેત્પુનઃ

ધાન્યાકં ચ યવાનીં ચ શુણ્ઠીં ખણ્ડં ચ નારદ ।
સાજ્યં રૌપ્યે ધૃતં પાત્રે નૈવેદ્યં વિનિવેદયેત્

પુનરારાર્તિકં કૃત્વા દશધા રૂપધારિણમ્ ।
વિચિન્તયન્મૃગાઙ્કાય દદ્યાદર્ઘ્યં સમુદ્યતે

તતઃ ક્ષમાપ્ય દેવેશં રાત્રિખણ્ડં નયેદ્વ્રતી ।
પૌરાણિકૈઃ સ્તોત્રપાઠૈર્ગીતવાદ્યૈરનેકધા

તતઃ પ્રભાતે વિપ્રગ્ર્યાન્ભોજયેન્મધુરાન્નકૈઃ ।
દત્વા ચ દક્ષિણાં તેભ્યો વિસૃજેત્તુષ્ટમાનસઃ

તતસ્તાં પ્રતિમાં વિષ્ણોઃ સ્વર્ણધેનુધરાન્વિતામ્ ।
ગુરવે દક્ષિણાં દત્વા વિસૃજ્યાશ્રીત ચ સ્વયમ્

દારાપત્યસુહૃદ્ભૃત્યરેવં કૃત્વા વ્રત નરઃ ।
સાક્ષાદ્ગોકમાપ્નોતિ વિમાનવરમાસ્થિતઃ

નૈતેન સદૃશં ચાન્યદ્વ્રતમસ્તિ જગત્ત્રયે ।
કૃતેન યેન લભ્યેત કોટ્યૈકાદશકં ફલમ્

શુક્લાષ્ટમ્યાં નભસ્યસ્ય કુર્યાદ્રાધાવ્રતં નરઃ ।
પૂર્વવદ્રાધિકાં હૈમીં કલશસ્થાં પ્રપૂજયેત્

મધ્યાહ્ને પૂજયિત્વેનામેકભક્તં સમાપયેત્ ।
શક્તો ભક્તશ્ચોપવાસં પરે ઽહ્નિ વિધિના તતઃ

સુવાસિનીર્ભોજયિત્વા ગુરવે પ્રતિમાર્પણમ્ ।
કૃત્વા સ્વયં ચ ભુઞ્જીતં વ્રતમેવં સમાપયેત્

વ્રતેનાનેન વિપ્રર્ષે કૃતેન વિધિના વ્રતી ।
રહસ્યં ગોષ્ઠજં લબ્ધ્વા રાધાપરિકરે વસેત્

દૂર્વાષ્ટમીવ્રતં ચાત્ર કથિતં તચ્ચ મે શૃણુ ।
શુચૌ દેશે પ્રજાતાયાં દ્વર્વાયાં દ્વિજસત્તમ

સ્થાપ્ય લિઙ્ગં તતો ગન્ધૈઃ પુષ્પૈર્ધૂપૈશ્ચ દીપકૈઃ ।
નૈવેદ્યૈરર્ચયેદ્ભક્ત્યા દધ્યક્ષતફલાદિભિઃ

અર્ઘ્યં પ્રદદ્યાત્પૂજાન્તે મન્ત્રાભ્યાં સુસમાહિતઃ ।
ત્વં દૂર્વે ઽમૃતજન્માસિ સુરાસુરનમસ્કૃતે

સૌભાગ્યં સંતતિં દેહિ સર્વકાર્યકરી ભવ ।
યથા શાખા પ્રશાખાભિર્વિસ્તૃતાસિ મહીતલે

તથા વિસ્તૃતસંતાનં દેહિ મે ઽપ્યજરામરમ્ ।
તતઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય વિપ્રાન્સંભોજ્ય તત્ર વૈ

ભુક્ત્વા સ્વયં ગૃહં ગચ્છેદત્વા વિપ્રેષુ દક્ષિણામ્ ।
ફલાનિ ચ પ્રશસ્તાનિ મિષ્ટાનિ સુરભીણિ ચ

એવં પુણ્યા પાપહરા નૃણા દૂર્વાષ્ટમી દ્વિજ ।
ચતુર્ણામપિ વર્ણાનાં સ્ત્રીજનાનાં વિશેષતઃ

યા ન પૂજયતે દૂર્વા નારી મોહાદ્યથાવિધિ ।
જન્માનિ ત્રીણિ વૈધવ્યં લભતે સા ન સંશયઃ

યદા જ્યેષ્ઠર્ક્ષસંયુક્તા ભવેચ્જૈવાષ્ટભી દ્વિજ ।
જ્યેષ્ઠા નામ્ની તુ સા જ્ઞેયા પૂજિતા પાપનાશિની

અથૈનાં તુ સમારભ્ય વ્રતં ષોડશવાસરમ્ ।
મહાલક્ષ્મ્યાઃ સમુદ્દિષ્ટં સર્વસંપદ્વિવર્ધનમ્

કરિષ્યે ઽહં મહાલક્ષ્મીવ્રતં તે ત્વત્પરાયણઃ ।
તદવિઘ્નેન મે યાતુ સમાપ્તિં ત્વત્પ્રસાદતઃ

ઇત્યુચ્ચાર્ય તતો બદ્ધા ડોરક દક્ષિણે કરે ।
ષોડશગ્રન્થિસહિતં ગુણૈઃ ષોડશભિર્યુતમ્

તતો ઽન્વહં મહાલક્ષ્મીં ગન્ધાદ્યૈરર્ચ્ચયેદ્વ્રતી ।
યાવત્કૃષ્ણાષ્ટમી તત્ર ચરેદુદ્યાપનં સુધીઃ

વસ્ત્રમણ્ડપિકાં કૃત્વા સર્વતોભદ્રમણ્ડલે ।
કલશં સુપ્રતિષ્ઠાપ્ય દીપમુદ્દ્યોતયેત્તતઃ

ઉત્તાર્ય ડોરકં બાહોઃ કુંભસ્યાધો નિવેદયેત્ ।
ચતસ્રઃ પ્રતિમાઃ કૃત્વા સૌવર્ણીસ્તત્સ્વરૂપિણીઃ

સ્નપનં કારયેત્તાસાઃ જલૈઃ પઞ્ચામૃતૈસ્તથા ।
ઉપચારૈઃ ષોડશભિઃ પૂજયિત્વા વિધાનતઃ

જાગરસ્તત્ર કર્તવ્યો ગીતવાદિત્રનિઃ સ્વનૈઃ ।
તતો નિશીથે સંપ્રાપ્તે ઽભ્યુદિતે ઽમૃતદીધિતૌ

દત્વાર્ઘ્યં બન્ધનં દ્રવ્યૈઃ શ્રીખણ્ડાદ્યૈર્વિધાનતઃ ।
ચન્દ્રમણ્ડલસંસ્થાયૈ મહાલક્ષ્યૈ પ્રદાપયેત્

ક્ષીરોદાર્ણવસંભૂત મહાલક્ષ્મીસહોદર ।
પીયૂષધામ રોહિણ્યાઃ સહિતાર્ઽઘ્યં ગૃહાણ મે

ક્ષીરોદાર્ણવસમ્ભૂતે કમલે કમલાલયે ।
વિષ્ણુવક્ષસ્થલસ્થે મે સર્વકામપ્રદા ભવ

એકનાથે જગન્નાથે જમદગ્નિપ્રિયે ઽવ્યયે ।
રેણુકે ત્રાહિ માં દેવિ રામમાતઃ શિવં કુરુ

મન્ત્રૈરેતૈર્મહાલક્ષ્મીં પ્રાર્થ્ય શ્રોત્રિયયોષિતઃ ।
સમ્યક્સંપૂજ્ય તાઃ સમ્યગ્ગન્ધયાવકકજ્જલૈઃ

સંભોજ્ય જુહુયાદગ્નૌ બિલ્વપદ્મકપાયસૈઃ ।
તદલાભે ઘૃતૈર્વિપ્ર ગૃહેભ્યઃ સમિધસ્તિલાન્

મૃત્યુઞ્જયાય ચ પરં સર્વરોગપ્રશાન્તયે ।
ચન્દનં તાલપત્રં ચ પુષ્પમાલાં તથાક્ષતાન્

દુર્વાં કૌસુમ્ભસૂત્રં ચ યુગં શ્રીફલમેવ વા ।
ભક્ષ્યાણિ ચ નવે શૂર્પે પ્રતિદ્રવ્યં તુ ષોડશ

સમાચ્છાદ્યાન્યશૂર્પેણ વ્રતી દદ્યાત્સમન્ત્રકમ્ ।
ક્ષીરોદાર્ણવસંભૂતા લક્ષ્મીશ્ચન્દ્રસહોદરા

વ્રતેનાનેન સંતુષ્ટા ભવતાદ્વિષ્ણુવલ્લભા ।
ચેતસ્રઃ પ્રતિમાસ્તાસ્તુ શ્રોત્રિયેભ્યઃ સમર્પયેત્

તતસ્તુ ચતુરો વિપ્રાન્ ષોડશાપિ સુવાસિનીઃ ।
મિષ્ટાન્નેનાશયિત્વા તુ વિસૃજેત્તાઃ સદક્ષિણાઃ

સમાપ્તિનિયમઃ પશ્ચાદ્ભઞ્જીતેષ્ટૈઃ સમન્વિતઃ ।
એતદ્વ્રતં મહાલક્ષ્મ્યાઃ કૃત્વા વિપ્ર વિધાનતઃ

ભુક્ત્વેષ્ટાનૈહિકાન્ કામાંલ્લક્ષ્મીલોકે વસેચ્ચિરમ્ ।
એષાષોકાષ્ટમી ચોક્તા યસ્યાં પૂર્ણં રમાવ્રતમ્

અત્રાશોકસ્ય પૂજા સ્યાદેકભક્તં તથા સ્મૃતમ્ ।
કૃત્વાશોકવ્રતં નારી હ્યશોકા શોકજન્મનિ

યત્ર કુત્રાપિ સંજાતા નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
આશ્વિને શુક્લપક્ષે તુ પ્રોક્તા વિપ્ર મહાષ્ટમી

તત્ર દુર્ગાચનં પ્રોક્તં સવ્રૈરપ્યુપચારકૈઃ ।
ઉપવાસં ચૈકભક્તં મહાષ્ટમ્યાં વિધાય તુ

સર્વતો વિભવં પ્રાપ્ય મોદતે દેવવચ્ચિરમ્ ।
ઊર્જ્જે કૃષ્ણાદિકે ઽષ્ટમ્યાં કરકાખ્યં વ્રતં સ્મૃતમ્

તત્રોમાસહિતઃ શંભુઃ પૂજનીયઃ પ્રયત્નતઃ ।
ચન્દ્રોદયેર્ઽઘદાનં ચ વિધેયં વ્રતિભિઃ સદા

પુત્રં સર્વગુણોપેતમિચ્છદ્ભિર્વિવિધં સુખમ્ ।
ગોપાષ્ટમીતિ સંપ્રોક્તા કાર્તિકે ધવલે દલે

તત્રકુર્યાદ્ગવાં પૂજાં ગોગ્રાસં ગોપ્રદક્ષિણામ્ ।
ગવાનુગમનં દાનં વાઞ્છન્સર્વાશ્ચ સંપદઃ

કૃષ્ણાષ્ટમ્યાં માર્ગશીર્ષે મિથુનં દર્ભનિર્મિતમ્ ।
અનઘાં ચાનઘાં તત્ર બહુપુત્રસમન્વિતમ્

સ્થાપયિત્વા શુભે દેશે ગોમયેનોપલેપિતે ।
પૂજયેદ્ગન્ધપુષ્પાદ્યૈરુપચારૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ

સંભોજ્ય દ્વિજદાંપત્યં વિસૃજેલ્લબ્ધદક્ષિણમ્ ।
વ્રતમેતન્નરઃ કૃત્વા નારી વા વિધિપૂર્વકમ્

પુત્રં સલ્લક્ષણોપેતં લભતે નાત્ર સંશયઃ

માર્ગાશીર્ષસિતાષ્ટમ્યાં કાલભૈરવસન્નિદૌ ।
ઉપોષ્ય જાગરં કૃત્વા મહાપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

યત્કિઞ્ચિદશુભં કર્મ કૃતં માનુષજન્મનિ ।
તત્સર્વં વિલયં યાતિ કાલભૈરવદર્શનાત્

અથ પૌષસિતાષ્ટમ્યાં શ્રાદ્ધમષ્ટકસંજ્ઞિતમ્ ।
પિતૄણાં તૃપ્તિદં વર્ષં કુલસન્તતિવર્દ્ધનમ્

શુક્લાષ્ટમ્યાં તુ પૌષસ્ય શિવં સમ્પૂજ્ય ભક્તિતઃ ।
ભુક્તિમુક્તિમવાપ્નોતિ ભક્તિમેકાં સમાચરન્

કૃષ્ણાષ્ટમ્યાં તુ માઘસ્ય ભદ્રકાલીં સમર્ચયેત્ ।
ભક્તિતો વૈરિવૃન્દઘ્નીં સર્વકામપ્રદાયિનીમ્

માઘમાસે સિતાષ્ટમ્યાં ભીષ્મં સંતર્પયદ્દ્વિજ ।
સંતતિં ત્વવ્યવચ્છિન્નામિચ્છંશ્ચાપ્યપરાજયમ્

ફઆલ્ગુને ત્વસિતાષ્ટમ્યાં ભીપ્રાં દેવીં સમર્ચયેત્ ।
તત્ર વ્રતપરો વિપ્ર સર્વકામસમૃદ્ધયે

શુક્લાષ્ટમ્યાં ફઆલ્ગુનસ્ય શિવં ચાપિ શિવાં દ્વિજ ।
ગન્ધાદ્યૈઃ સમ્યગભ્યર્ચ્ય સર્વસિદ્ધીશ્વરો ભવેત્

ફઆલ્ગુનાપરપક્ષે તુ શીતલામષ્ટમીદિને ।
પૂજયેત્સર્વવપક્કાનૈઃ સપ્તમ્યાં વિધિવત્કૃતૈઃ

શીતલે ત્વં જગન્માતા શીતલે ત્વં જગત્પિતા ।
શીતલે ત્વં જગદ્વાત્રી શીતલાયૈ નમોનમઃ

વન્દે ઽહં શીતલાં દેવીં રાસભસ્થાં દિગંબરામ્ ।
માર્જની કલશોપેતાં વિસ્ફોટકવિનાશિનીમ્

શીતલે શીતલે ચેત્થં યે જપન્તિ જલે લ્થિતાઃ ॥ઠ
તેષાં તુ શીતલા દેવી સ્યાદ્વિસ્ફોટકશાન્તિદા

ઇત્યેવં શીતલામન્ત્રૈર્યઃ સમર્ચયતે દ્વિજ ।
તસ્ય વર્ષં ભવેચ્છાન્તિઃ શીતલાયાઃ પ્રસાદતઃ

સર્વમાસોભયે પક્ષે વિધિવચ્ચાષ્ટમીદિને ।
શિવાં વાપિશિવં પ્રાર્ચ્યલભતે વાઞ્છિતં ફલમ્