નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.116

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને ચતુર્થપાદે દ્વાદશમાસસ્થિતષષ્ઠીવ્રતનિરૂપણં નામ પઞ્ચદશાધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
સનાતન ઉવાચ
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ સપ્તમ્યાસ્તે વ્રતાન્યહમ્ ।
યાનિ કૃત્વા નરો ભક્ત્યા સૂર્યસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

ચૈત્રે તુ શુક્લસપ્તમ્યાં બહિઃ સ્નાનં સમાચરેત્ ।
સ્થણ્ડિલે ગોમયાલિપ્તે ગૌરમૃત્તિકયાસ્તૃતે

લિખિત્વાષ્ટદલં પદ્મં કર્ણિકાયાં વિભાવમ્ ।
વિન્યસેત્પૂર્વપત્રે તુ દેવૌ દ્વૌ કૃતધાતુકૌ

આગ્નેયં ચ ન્યસેન્પત્રે ગન્ધર્વૌં કૃતકારકૌ ।
દક્ષિણે ચ ન્યસેત્પત્રે તથૈવ રાક્ષસદ્વયમ્

આકૃતૌ દ્વૌ ન્યસેત્પત્રે નૈરૃતે મુનિસત્તમ ।
કાદ્રવેયૌ મહાનાગૌ પશ્ચિમે કૃતચારકૌ

વાયવ્ય યાતુધાનૌ દ્વૌ ઉત્તરે ચ ઋષિદ્વયમ્ ।
ઐશાન્યે વિન્યસેત્પત્પે ગ્રહમેકો દ્વિજોત્તમ

તેષાં સંપૂજનં કાર્યં ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ ।
દીપૈર્ધૂપૈઃ સનૈવેદ્યૈસ્તાંબૂલક્રમુકાદિભિઃ

એવં સંપૂજ્ય હોમં તુ ઘૃતેનાષ્ટશતં ચરેત્ ।
સૂર્યસ્યાષ્ટાષ્ટ ચાન્યેષાં પ્રદદ્યાદાહુતીઃ ક્રમાત્

નામમન્ત્રેણ વેદ્યાં વા તતઃ પૂર્ણાહુતિં દદેત્ ।
દક્ષિણા ચ તતો દેયા દ્વિજેભ્યઃ શક્તિતો દ્વિજ

એતત્કૃત્વા વિધઆનં તુ સર્વસૌખ્યમવાપ્નુયાત્ ।
દેહાન્તે મણ્ડલં ભાનોર્ભત્ત્વા ગચ્છેત્પરં પદમ્

વૈશાખશુક્લસપ્તમ્યાં જહ્નુના જાહ્નવી સ્વયમ્ ।
ક્રોધાત્પીતા પુનસ્ત્યક્તા કર્ણરન્ધ્રાત્તુ દક્ષિણાત્

તાં તત્ર પૂજયેત્સ્નાત્વા પ્રત્યૂષે વિમલે જલે ।
ગન્ધપુષ્પાક્ષતાદ્યૈશ્ચ સર્વૈરેવોપચારકૈઃ

તતો ઘટસહસ્રં તુ દેયં ગઙ્ગાવ્રતે ત્વિદમ્ ।
ભક્ત્યા કૃતં સપ્તકુલં નયેત્સ્વર્ગમસંશયઃ

કમલવ્રતમપ્યત્ર પ્રોક્તં તદ્વિધિરુચ્યતે ।
તિલમાત્રં તુ સૌવર્ણં વિધાય કમલં શુભમ્

વસ્ત્રયુગ્માવૃતં કૃત્વા ગન્ધધૂપાદિનાર્ચયેત્ ।
નમસ્તે પદ્મહસ્તાય નમસ્તે વિશ્વધારિણે

દિવાકર નમસ્તુભ્યં પ્રભાકર નમો ઽસ્તુ તે ।
ઇતિ સંપ્રાર્થ્ય દેવેશં સૂર્યે ચાસ્તમુપાગતે

સોદકુંભં તુ તત્પદ્મં કપિલાં ચ દ્વિજેર્ઽપયેત્ ।
તદ્દિને તૂપવસ્તવ્યં ભોક્તવ્યં ચ પરે ઽહનિ

સંભોજ્ય બ્રાહ્મણાન્ભક્ત્યા વ્રતસાકલ્યમાપ્નુયાત્ ।
નિબવ્રતં ચ તત્રેવ તદ્વિધાનં શૃણુષ્વ મે

નિંબપત્રૈઃ સ્મૃતા પૂજા ભાસ્કરસ્ય દ્વિજોત્તમ ।
ખખોલ્કાયેતિ મન્ત્રેણ પ્રણવાદ્યેન નારદ

નિંબપત્રં તતો ઽશ્નીયાચ્છયેદ્ભૂમૌ ચ વાગ્યતઃ ।
દ્વિજાન્પરે ઽહ્નિ સંભોજ્ય સ્વયં ભુઞ્જીત બન્ધુભિઃ

નિંબપત્રવ્રતં ચૈતત્કર્તૃઆણાં સર્વસૌખ્યદમ્ ।
સપ્તમી શર્કરાખ્યૈષા પ્રોક્તા તચ્ચાપિ મે શૃણુ

અમૃતં પિબતો હસ્તાત્સૂર્યસ્યામૃતબિન્દવઃ ।
નિષ્પેતુર્ભુવિ ચોત્પન્નાઃ શાલિમુદ્ગયવેક્ષવઃ

શર્કરા ચ તતસ્તસ્માદિક્ષુસારામૃતોપમા ।
ઇષ્ટા રવેરતઃ પુણ્યા શર્કરા હવ્યકવ્યયોઃ

શર્કરાસપ્તમી ચૈવ વાજિમેધપલપ્રદા ।
સર્વદુઃખોપશમની પુત્રસંતતિવર્ધિની

અસ્યાન્તુ શર્કરાદાનં શર્કરાભોજનં તથા ।
કર્તવ્યં હિ પ્રયત્નેન વ્રતમે તદ્રવિપ્રિયમ્

યઃ કુર્યાત્પરાયા ભક્ત્યા સ વૈ સદ્ગતિમાપ્નુયાત્ ।
જ્યેષ્ઠે તુ શુક્લસપ્તમ્યાં જાત ઇન્દ્રો રવિઃ સ્વયમ્

તં સંપૂજ્ય વિધાનેન સોપવાસો જિતેન્દ્રિયઃ ।
સ્વર્ગતિં લભતે વિપ્ર દેવેન્દ્રસ્ય પ્રસાદતઃ

આષાઢશુક્લસપ્તમ્યાં વિવસ્વાન્નામ ભાસ્કરઃ ।
જાતસ્તં તત્ર સંપ્રાર્ચ્ય ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ પૃથક્

લભતે સૂર્યસાયુજ્યં વિપ્રેન્દ્રાત્ર ન સંશયઃ ।
શ્રાવણે શુક્લસપ્તમ્યામવ્યઙ્ગાખ્યં વ્રતં શુભમ્

કાર્પાસં તુ ચતુર્હસ્તં સાર્દ્ધ વસ્ત્રં હિ ગોપતેઃ ॥।
પૂજાન્તે પ્રીતયે દેયં વ્રતમેતચ્છુભાવહમ્

યદિ ચેદ્ધસ્તયુક્તેયં તદા સ્યાત્પાપનાશિની ।
અસ્યાં દાનં જપો હોમઃ સર્વં ચાક્ષય્યતાં વ્રજેત્

ભાદ્રે તુ શુક્લસપ્તમ્યામમુક્તાભરણવ્રતમ્ ।
સોમસ્ય તુ મહેશસ્ય પૂજનં ચાત્ર કીર્તિતમ્

ગઙ્ગાદિભિઃ ષોડશભિરુપચારૈઃ સમર્ચનમ્ ।
પ્રાર્થ્ય પ્રણમ્ય વિસૃજેત્સર્વકામસમૃદ્ધયે

ફલસપ્તમિકા ચેયં તદ્વિધાનમુદીર્યતે ।
નાલિકેરં ચ વૃન્તાકં નારઙ્ગં બીજપૂરકમ્

કૂષ્માણ્ડં બૃહતીપૂગમિતિ સપ્ત ફલાનિ વૈ ।
મહાદેવસ્ય પુરતો વિન્યસ્યાપરદોરકમ્

સપ્તતન્તુકૃતં સપ્તગ્રન્થિયુક્તં દ્વિજોત્તમ ।
સંપૂજ્ય પરયા ભક્ત્યા ધારયેદ્વામકે કરે

સ્ત્રી નરો દક્ષિણે ચૈવ યાવદ્વર્ષં સમાપ્યતે ।
સંભોજ્ય વિપ્રાન્સપ્તૈવ પાયસેન વિસૃજ્યસ તાન્

સ્વયં ભુઞ્જીત મતિમાન્ વ્રતસંપૂર્તિહેતવે ।
ફલાનિ તાનિ દેયાનિ સપ્તસ્વપિ દ્વિજેષુ ચ

એવં તુ સપ્ત વર્ષાણિ કૃત્વોપાસ્ય યથાવિધિ ।
સાયુજ્યં લભતે વિપ્ર મહાદેવસ્ય તદ્વ્રતી

આશ્વિને શુક્લપક્ષે તુ વિજ્ઞેયા શુભસપ્તમી ।
તસ્યાં કૃતસ્નાનપૂજો વાચયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્

આરભ્ય કપિલાઙ્ગાં ચ સંપૂજ્ય પ્રાર્થયેત્તતઃ ।
ત્વામહં દદ્મિ કલ્યાણિ પ્રીયતામર્યમા સ્વયમ્

પાલય ત્વં જગત્કત્સ્નં યતો ઽસિ ધર્મસમ્ભવા ।
ઇત્યુક્ત્વા વેદવિદુષે દત્ત્વા કૃત્વા ચ દક્ષિણામ્

નમસ્કૃત્ય સ્વયં વિપ્ર વિસૃજેત્પ્રાશયેત્વરવયમ્ ।
પચગવ્યં વ્રતં ચેત્થં વિધાય શ્વો દ્વિજોત્તમાન્

ભોજયિત્વા સ્વયં ચાદ્યાત્તદન્નં દ્વિજશેષિતમ્ ।
કૃતં હ્યેતદ્ગતં વિપ્ર સુભાષ્યં શ્રદ્ધયાન્વિતઃ

દેવદેવપ્રસાદેન ભુક્તિમુક્તિમવાપ્નુયાત્ ।
અથ કાર્તિકશુક્લાયાં શાકાખ્યં સપ્તમીવ્રતમ્

તસ્યાં તુ સપ્તશાકાનિસસ્વર્ણકમલાનિ ચ ।
પ્રદદ્યાત્સપ્તવિપ્રેભ્યઃ શાકાહારસ્તતઃ સ્વયમ્

દ્વિતીયે ઽહ્નિ દ્વિજાન્ભોજ્ય દત્વા તેભ્યો ઽન્નદક્ષિણામ્ ।
વિસૃજ્ય બન્ધુભિઃ સાર્દ્ધં સ્વયં ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ

માર્ગસ્ય સિતસપ્તમ્યાં મિત્રવ્રતમુદાહૃતમ્ ।
યદ્વિષ્ણોર્દક્ષિણં નેત્રં તદેવ કૃતવાનિહ

અદિત્યાં કશ્યપાજ્જજ્ઞે મિત્રો નામા દિવાકરઃ ।
અતો ઽસ્યાં પૂજનં તસ્ય યથોક્તવિધિના દ્વિજ

કૃત્વા દ્વિજાન્ભોજયિત્વા સપ્તૈવ મધુરાદિના ।
સુવર્ણદક્ષિણાં દત્વા વિસૃજ્યાશ્નીત ચ સ્વયમ્

કૃત્વૈતદ્વિધિના લોકં સૃર્ય્યસ્ય વ્રજતિ ધ્રુવમ્ ।
દ્વિજોબ્રાહ્મં તથા શૂદ્રઃ સત્કુલેજન્મ ચાપ્નુયાત્

પૌષસ્ય શુક્લસપ્તમ્યાં વ્રતં ચાભયસંજ્ઞિતમ્ ।
ઉપોષ્ય ભાનું ત્રિઃસન્ધ્યં સમભ્યર્ચ્ય ધરાસ્થિતઃ

ક્ષીરસિક્તાન્નસંબદ્ધં મોદકં પ્રસ્થસંમિતમ્ ।
દ્વિજાય દત્વા ભોજ્યાન્યાન્સપ્તાષ્ટભ્યશ્ચ દક્ષિણામ્

પૃથવી વા સુવર્ણં વા વિસૃજ્યાશ્નીત ચ સ્વયમ્ ।
અભયાખ્યં વ્રતં ત્વેતત્સર્વસ્યાભયદં સ્મૃતમ્

માર્તણ્ડાખ્યં વ્રતં નામ કથયન્તિ દ્વિજાઃ પરે ।
એકમેવેતિ ચ પ્રોક્તમેકદૈવતયા બુધૈઃ

માઘે તુ કૃષ્ણસપ્તમ્યાં વ્રતં સર્વાપ્તિસંજ્ઞકમ્ ।
સમુપોષ્ય દિને તસ્મિન્સમ્પૂજ્યાદિત્યબિમ્બકમ્

સૌવર્ણં ગન્ધપુષ્પાદ્યૈઃ કૃત્વા રાત્રૌ ચ જાગરમ્ ।
પરે ઽહ્નિ વિપ્રાન્સમ્ભોજ્ય પાયસેન તુ સપ્ત વૈ

દક્ષિણાં નાલિકેરાણિ તેભ્યો દત્વા ગુરું તતઃ ।
સૌવર્ણં તુ રવેર્બિમ્બં યુક્તં દક્ષિણયા ન્યયા

સમર્પ્ય ચ ભૃશં પ્રાર્થ્ય વિસૃજ્યાદ્યાત્સ્વયં તતઃ ।
એતત્સર્વાપ્તિદં નામ સંપ્રોક્તં સાર્વકામિકમ્

વ્રતસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ દ્વૈતં સિધ્યેદ્ધિ સર્વથા ।
માઘસ્ય શુક્લસપ્તમ્યામચલાખ્યં વ્રતં સ્મૃતમ્

ત્રિલોચનજયન્તીયં સર્વપાપહરા સ્મૃતા ।
રથાખ્યા સપ્તમી ચેયં ચક્રવર્તિત્વદાયિની

અસ્યાં સમર્ચ્ય સવિતુઃ પ્રતિમાં તુ હૈમીં હૈમાશ્વયુક્તરથગાં તુ દદેત્સહેભામ્ ।
યો ભાવભક્તિસહિતઃ સ ગતો હિ લોકં શમ્ભોઃ સ મોદત ઇહાપિ ચ ભુક્તભોગઃ

ભાસ્કરી સપ્તમી ચેયં કોટિભાસ્વદ્ગ્રહોપમા ।
અરુણોદયવેલાયામસ્યાં સ્નાનં વિધીયતે

અર્કસ્ય ચ બદર્યાશ્ચ સપ્ત સપ્ત દલાનિ વૈ ।
નિધાય શિરસિ સ્નાયાત્સપ્તજન્માઘશાન્તયે

પુત્રપ્રદં વ્રતં ચાત્ર પ્રાહાદિત્યઃ સ્વયં પ્રભુઃ ।
યો માઘસિતપ્તમ્યાં પૂજયેન્માં વિધાનતઃ

તસ્યાહં પુત્રતાં યાસ્યે સ્વાંશેન ભૃશતોષિતઃ ।
તસ્માજ્જિતેન્દ્રિયો ભૂત્વા સમુપોષ્ય દિવાનિશમ્

પૂજયેદપરે ચાહ્નિ હોમં કૃત્વા દ્વિજાં સ્તતઃ ।
દધ્યોદનેન પયસા પાયસેન ચ ભોજયેત્

અનેન વિધિના યમ્તુ કુરુતે પુત્રસપ્તમીઃ ।
લભતે સ તુ સત્પુત્રં ચિરાયુષમનામયમ્

તપસ્યશુક્લસપ્તમ્યાં વ્રતમર્કપુટં ચરેત્ ॥
અર્કપત્રૈર્યજેદર્કમર્કપત્રાણિ ચાશ્નુયાત્

અર્કનામ જપેચ્છશ્વદિત્થં ચાર્કપુટવ્રતમ્ ।
ધનદં પુત્રદં ચૈતત્સર્વપાપપ્રણાશનમ્

ત્રિવર્ગદામિતિ પ્રાહુઃ કેચિદેતદ્વતં દ્વિજ ।
યજ્ઞવ્રતં તથાપ્યન્યે વિધિવદ્ધોમકર્મણા

સર્વાસુ સર્વમાસેષુ સપ્તમીષુ દ્વિજોત્તમઃ ।
ભાસ્કરારાધનં પ્રોક્તં સર્વકામિકમિત્યલમ્