નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.114

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને ચતુર્થપાદે દ્વાદ્શનાસ ચતુર્થીવ્રતાનિરૂપણં નામ ત્રયોદશાધિકસતતમો ઽધ્યાયઃ
સનાતન ઉવાચ
શૃણુ વિપ્ર પ્રવક્ષ્યામિ પઞ્ચમ્યાસ્તે વ્રતાન્યહમ્ ।
યાનિ ભક્ત્યા સમાસ્થાય સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

પ્રોક્તા મત્સ્યજયન્તી તુ પઞ્ચમી મધુશુક્લગા ।
અસ્યાં મત્સ્યાવતારાર્ચા ભક્તૈઃ કાર્યા મહોત્સવા

શ્રીપઞ્ચમીતિ ચૈષોક્તા તત્ર કાર્યં શ્રિયોર્ઽચનમ્ ।
ગન્ધાદ્યૈરુપચારૈસ્તુ નૈવેદ્યૈઃ પાયસાદિભિઃ

યો લક્ષ્મીં પૂજયેચ્ચાત્ર તં વૈ લક્ષ્મીર્ન મુઞ્ચતિ ।
પૃથ્વીવ્રતં તથા ચાન્દ્રં હયગરીવવ્રતં તથા

કાર્યં તત્તદ્વિધાનેન તત્તત્સિદ્ધિમભીપ્સુભિઃ ।
અથ વૈશાખપઞ્ચમ્યાં શેષં ચાભ્યર્ચ્ય માનવઃ

સર્વૈર્નાગગણૈર્યુક્તમભીષ્ટં લભતે ફલમ્ ।
તથા જ્યેષ્ઠસ્ય પઞ્ચમ્યાં પિતૄનભ્યર્ચયેત્સુધીઃ

સર્વકામફલાવાપ્તિર્ભવેદ્વૈ વિપ્રભોજનૈઃ ।
અથાષાઢસ્ય પઞ્ચમ્યાં વાયું સર્વગતં મુને

ગ્રામાદ્બહિર્વિનિર્ગત્ય ધરોપસ્થે સમાસ્તિતઃ ।
ધ્વજં ચ પઞ્ચવર્ણં તુ વંશદણ્ડાગ્રસંસ્થિતમ્

સમુચ્છ્રિતં નિદધ્યાત્તુ કલ્પિતાબ્જે તુ મધ્યતઃ ।
તતસ્તન્મૂલદેશે તુ દિક્ષુ સર્વાસુ નારદ

લોકપાલાન્સમભ્યર્ચ્ય કુર્યાદ્વાયુપરીક્ષણમ્ ।
પ્રથમાદિષુ યામેષુ યો યો વાયુઃ પ્રવર્તતે

તસ્મૈ તસ્મૈ દિગીશાય પૂજાં સમ્યક્ પ્રકલ્પયેત્ ।
એવં સ્થિત્વા નિરાહારસ્તત્ર યામચતુષ્ટયમ્

સાયમાગત્ય ગેહં સ્વં ભુક્ત્વા સ્વલ્પં સમાહિતઃ ।
લોકપાલાન્નમસ્કૃત્ય સ્વપ્યાદ્ભૂમિતલે શુચૌ

યઃ સ્વપ્નો જાયતે તસ્યાં રાત્રૌ યામે ચતુર્થકે ।
સ એવ ભવિતા નૂનં સ્વપ્ન ઇત્યાહ વૈ શિવઃ

અશુભે તુ સમુત્પન્ને શિવપૂજાપરાયણઃ ।
સોપવાસો નયેદષ્ટયામં તદ્દિનમેવ વા

ભોજયિત્વા દ્વિજાનષ્ટૌ તતઃ શુભફલં લભેત્ ।
વ્રતમેતત્સમુદિતં શુભાશુભનિદર્શનમ્

નૃણાં સૌભાગ્યજનકમિહ લોકે પરત્ર ચ ।
શ્રાવણે કૃષ્ણપઞ્ચમ્યાં વ્રતં હ્યન્નસમૃદ્ધિદમ્

ચતુર્થ્યાં દિનશેષે તુ સર્વાણ્યન્નાનિ નારદ ।
પૃથક્ પાત્રેષુ સંસ્થાપ્ય જલૈરાપ્લાવયેત્સુધીઃ

તતો પાત્રાન્તરે તત્તુ નિષ્કાસ્યાંબુ નિધાપયેત્ ।
પ્રાતર્ભાનૌ સમુદિતે પિતૄંશ્ચૈવ તથા ઋષીન્

દેવાંશ્ચાભ્યર્ચ્ય સુસ્નાતં કૃત્વા નૈવેદ્યમગ્રતઃ ।
તદન્નં યાચકેભ્યસ્તુ પ્રયચ્છેત્પ્રીતમાનસઃ

સર્વં દિનં ક્ષિપેદેવં પ્રદોષે તુ શિવાલયે ।
ગત્વા સંપૂજયેદ્દેવં લિઙ્ગરૂપિણમીશ્વરમ્

ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ સમ્યક્પૂજયિત્વા મહેશ્વરમ્ ।
જપેત્પઞ્ચાક્ષરી વિદ્યાં શતં ચાપિ સહસ્રકમ્

જપં નિવેદ્ય દેવાય ભવાય ભવરૂપિણે ।
સ્તુત્વા સર્વૈર્વૌન્દિકૈશ્ચ પૌરાણૈશ્ચાપ્યનાકુલઃ

પ્રાર્થયેદ્દેવમીશાનં શશ્વત્સર્વાન્નસિદ્ધયે ।
શારદીયાનિ ચાન્નાનિ તથા વાસંતિકાન્યપિ

યાનિ સ્યુસ્તૈઃ સમૃદ્ધો ઽહં ભૂયાં જન્મનિ જન્મનિ ।
એવં સંપ્રાર્થ્ય દેવેશં ગૃહમાગત્ય વૈ સ્વકમ્

દત્વાન્નં બ્રાહ્મણાદિભ્યઃ પક્વં ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ ।
એતદન્નવ્રતં વિપ્ર વિધિનાઽચરિતં નૃભિઃ

સર્વાન્નસંપજ્જનકં પરલોકે ગતિપ્રદમ્ ।
શ્રાવણે શુક્લપઞ્ચજમ્યાં નૃભિરાસ્તિક્યતત્પરૈઃ

દ્વારસ્યોભયતો લેખ્યા ગોમયેન વિષોલ્બણાઃ ।
ગન્ધાદ્યૈઃ પૂજયેત્તાંશ્ચ તથેન્દ્રાણીમનન્તરમ્

સંપૂજ્ય સ્વર્ણરૂપ્યાદિદધ્યક્ષતકુશાંબુભિઃ ।
ગન્ધૈઃ પુષ્પૈસ્તથા ધૂપૈર્દીપૈર્નૈવેદ્યસંચયૈઃ

તતઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તદ્દ્રવ્યં સંપ્રણમ્ય ચ ।
સંપ્રાર્થ્ય ભક્તિભાવેન વિપ્રાગ્ર્યેષુ સમર્પયેત્

યદિદં સ્વર્ણરૌપ્યાદિ દ્રવ્યં વૈ વિપ્રસાત્કૃતમ્ ।
તદનન્તફલં ભૂયાન્મમ જન્મનિ જન્મનિ

ઇત્યેવં દદતો દ્રવ્યં ભક્તિભાવેન નારદ ।
પ્રસન્નઃ સ્યાદ્ધનાધ્યક્ષઃ સ્વર્ણાદિકસમૃદ્ધિદઃ

એતદ્વ્રતં નરઃ કૃત્વા વિપ્રાન્સંભોજ્ય ભક્તિતઃ ।
પશ્ચાત્સ્વયં ચ ભુઞ્જીત દારાપત્યસુહૃદ્દૃતઃ

ભાદ્રે તુ કૃષ્ણપઞ્ચમ્યાં નાગાન્ ક્ષીરેણ તર્પયેત્

યસ્તસ્યાઽસપ્તમં યાવત્કુલં સર્પાત્સુનિર્ભયમ્ ।
ભાદ્રસ્ય શુક્લપઞ્ચમ્યાં પૂજયેદૃષિસત્તમાન્

પ્રાતર્નદ્યાદિકે સ્નાત્વા કૃત્વા નિત્યમતન્દ્રિતઃ ।
ગૃહમાગત્ય યત્નેન વેદિકાં કારયેન્મૃદા

ગોમયેનોપલિપ્યાથ કૃત્વા પુષ્પોપશોભિતામ્ ।
તત્રાસ્તીર્ય કુશાન્વિપ્રઋષીન્સપ્ત સમર્ચયેત્

ગન્ધૈશ્ચ વિવિધૈઃ પુષ્પૈર્ધૂપૈર્દીપૈઃ સુશોભનેઃ ।
કશ્યપો ઽત્રિર્ભરદ્વાજૌ વિશ્વામિત્રો ઽથ ગૌતમઃ

જમદગ્નિર્વસિષ્ઠશ્ચ સપ્તૈતે ઋષયઃ સ્મૃતાઃ ।
એતૈભ્યો ઽઘ્ય ચ વિધિવત્કલ્પયિત્વા પ્રદાય ચ

નૈવેદ્યં વિપચેદ્વીમાન્શ્યામાકાદ્યૈરકૃષ્ટકૈઃ ।
તન્નિવેદ્ય વિસૃજ્યેમાન્સ્વયં ચાદ્યાત્તદેવ હિ

અનેન વિધિના સપ્ત વર્ષાણિ પ્રતિવત્સરમ્ ।
કૃત્વા વ્રતાન્તે વરયેદાચાર્યાન્ સપ્ત વૈદિકાન્

પ્રતિમાઃ સપ્તકુર્વીન્ત સુવર્ણેન સ્વશક્તિતઃ ।
જટિલાઃ સાક્ષસૂત્રાશ્ચ કમણ્ડલુસમન્વિતાઃ

સંસ્થાપ્ય કલશેષ્વેતાંસ્તામ્રેષુ મૃન્મયેષુ વા ।
સ્નાપયેદ્વિધિ વદ્ભક્ત્યા પૃથક્પઞ્ચામૃતૈરપિ

ઉપચારૈઃ ષોડશભિસ્તતઃ સંપૂજ્ય ભક્તિતઃ ।
અર્ઘ્યં દત્વા તતો હોમં તિલવ્રીહિયવાદિભિઃ

ઠસહસ્તોમાઽઇતિ ઋખા નામનન્ત્રૈસ્તુ વા પૃથક્ ।
પુણ્યૈર્મન્ત્રૈસ્તથૈવાન્યૈર્હુત્વા પૂર્ણાહુતિં ચરેત્

તતસ્તુ સપ્ત ગા દદ્યાદ્વસ્ત્રાલઙ્કારસંયુતાઃ ।
આચાર્યં પૂજયેજ્જૈવ વસ્ત્રાલઙ્કારભૂષણૈઃ

અનુજ્ઞયા ગુરોઃ પશ્ચાન્મૂર્તીર્વિપ્રેષુ ચાર્પયેત્ ।
ભોજયિત્વા તુ તાન્ભક્ત્યા પ્રણિપત્ય વિસર્જયેત્

તતશ્ચેષ્ટૈઃ સહાસીનઃ સ્વયં બ્રાહ્મણશેષિતમ્ ।
ભુઙ્ક્ત્વા વૈ ષડ્રસોપેતં પ્રમુદ્યાત્સહ બન્ધુભિઃ

એતત્કૃત્વા વ્રતં ગાઙ્ગં ભોગાન્ભુક્ત્વાથ વાઞ્છિતાન્ ।
સપ્તર્ષીણાં પ્રસાદેન વિમાનવરગો ભવેત્

આશ્વિને શુક્લપઞ્ચમ્યામુપાઙ્ગલલિતાવ્રતમ્

તસ્યાઃ સ્વર્ણમયીં મૂર્તિં શક્ત્યા નિર્માય નારદ ।
ઉપચારૈઃ ષોડશભિઃ પૂજયેત્તાં વિધાનતઃ

પક્વાન્નં ફલસંયુક્તં સઘૃતં દક્ષિણાન્વિતમ્ ।
દ્વિજવર્યાય દાતવ્યં વ્રતસંપૂર્તિહેતવે

"સવાહના શક્તિયુતા વરદા પૂજિતા મયા ।
માતર્મામનુગૃહ્યાથ ગમ્યતાં નિજમન્દિરમ્

કાર્તિકે શુક્લપઞ્ચમ્યાં જયાવ્રતમનુત્તમમ્ ।
કર્તવ્યં પાપનાશાય શ્રદ્ધયા દ્વિજસત્તમ

પૂજયિત્વા જયાં વિપ્ર યથાવિધિ સમાહિતઃ ।
ઉપચારૈઃ ષોડશભિસ્તતઃ શુચિરલઙ્કૃતઃ

વિપ્રૈકં ભોજયેચ્ચાપિ તસ્મૈ દત્ત્વા ચ દક્ષિણામ્ ।
વિસર્જયેત્તતઃ પશ્ચાત્સ્વયં ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ

યસ્તુ વૈ ભક્તિસંયુક્તઃ સ્નાનં કુર્યાજ્ જયાદિને ।
નશ્યન્તિ તસ્ય પાપાનિ સિંહાક્રાન્તા મૃગા યથા

યદશ્વમેધાવભૃથે ફલં સ્નાનેન કીર્તિતમ્ ।
તત્ફલં પ્રાપ્યતે વિપ્રસ્નાનેનાપિ જયાદિને

અપુત્રો લભતે પુત્રં વન્ધ્યા ગભ ચ વિન્દતિ ।
રોગી રોગાત્પ્રમુચ્યેત બદ્ધો મુચ્યેત બન્ધનાત્

માર્ગશુક્લે ચ પઞ્ચમ્યાં નાગાનિષ્ટ્વા વિધાનતઃ ।
નાગેભ્યો હ્યભયં લબ્ધ્વા મોદતે સહ બાન્ધવૈઃ

પૌષે ઽપિ શુક્લપઞ્ચમ્યાં સમ્પૂજ્ય મધુસૂદનમ્ ।
લભતે બાઞ્છિતાન્કામાન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

પઞ્ચમ્યાં પ્રતિમાસે તુ શુક્લે કૃષ્ણે ચ નારદ ।
પિતૄણાં પૂજનં શસ્તં નાગાનાં ચાપિ સર્વથા