નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.113

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને ચતુર્થપાદે દ્વાદશમાસતૃતીયાવ્રતકથનં નામ દ્વાદશાધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
સનાતન ઉવાચ
શૃણુ વિપ્રં પ્રવક્ષ્યામિ ચતુર્થ્યાસ્તે વ્રતાન્યહમ્ ।
યાનિ કૃત્વા નરા નાર્યો ઽભીષ્ટાન્કામાનવાપ્નુયુઃ

ચૈત્રમાસચતુર્થ્યાં તુ વાસુદેવસ્વરૂપિણમ્ ।
ગણપં સમ્યગભ્યર્ચ્ય દત્ત્વા કાઞ્ચનદક્ષિણામ્

વિપ્રાય વિષ્ણુલોકં તુ ગચ્છેદ્દેવનમસ્કૃતઃ ।
વૈશાખસ્ય ચતુર્થ્યાં તુ પ્રાર્થ્યં સંકર્ષણાહ્વયમ્

ગૃહસ્થદ્વિજમુખ્યેભ્યઃ શઙ્ખં દત્ત્વા વિધાનવિત્ ।
પ્રાપ્ય સંકર્ષણં લોકં મોદતે બહુકલ્પકમ્

જ્યેષ્ઠમાસચતુર્થ્યાં તુ પ્રાર્ચ્ય પ્રદ્યુમ્નરૂપિણમ્ ।
ફલં મૂલં ચ યુથેભ્યો દત્ત્વા સ્વર્ગં લભેન્નરઃ

આષાઢસ્ય ચતુર્થ્યાં તુ સંપ્રપૂજ્યાનિરુદ્ધકમ્ ।
યતિભ્યો ઽલાબુપાત્રાણિ દત્ત્વાભીષ્ટં લભેન્નરઃ

ચતુર્મૂર્તિવ્રતાન્યેવં કૃત્વા દ્વાદશવત્સરમ્ ।
ઉદ્યાપનં વિધાનેન કર્તવ્યં ફલમિચ્છતા

અન્યજ્જ્યેષ્ઠચતુર્થ્યાં તુ સતીવ્રતમનુત્તમમ્ ।
કૃત્વા ગણપતેર્માતુર્લોકે મોદેત તત્સમમ્

તથાઽષાઢચતુર્થ્યાં તુ વ્રતમન્યચ્છુભાવહમ્ ।
રથન્તરાહ્વકલ્પસ્ય હ્યાદિભૂતં દિનં યતઃ

શ્રદ્ધાપૂતેન મનસા ગણેશં વિધિના નરઃ ।
પૂજયિત્વા લભેચ્ચાપિ ફલં દેવાદિદુર્ગમમ્

શ્રાવણસ્ય ચતુર્થ્યાં તુ જાતિ ચન્દ્રોદયે મુને

ગણેશાય પ્રદદ્યાચ્ચ હ્યર્ઘ્યં વિધિવિદાંવરઃ ।
લમ્બોદરં ચતુર્બાહું ત્રિનેત્રં રક્તવર્ણકમ્

નાનારત્નવિભૂષાઢ્યં પ્રસન્નાસ્યં વિચિન્તયેત્ ।
આવાહનાદિભિઃ સર્વૈરુપચારૈઃ સમર્ચયેત્

નૈવેદ્યં મોદકં દદ્યાદ્ગણેશપ્રીતિદાયકમ્ ।
એવં વ્રતં વિધાયાથ ભુક્ત્વા મોદકમેવ ચ

સુખં સ્વપ્યાન્નિશાયાં તુ ભૂમાવેવ કૃતાર્ચનઃ ।
વ્રતસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ કામાન્મનસિ ચિન્તિતાન્

લબ્ધ્વા લેકે પરં ચાપિ ગણેશપદમાપ્નુયાત્ ।
નાનેન સદૃશં ચાન્યદ્વ્રતમસ્તિ જગત્ત્રયે

તસ્માત્કાર્યં પ્રયત્નેન સર્વાન્કામાનભીપ્સતા ।
અથાસ્મિન્નેવ દિવસે દૂર્વાગણપતિ વ્રતમ્

કેચિદિચ્છન્તિ દેવર્ષે તદ્વિધાનં વદામિ તે ।
હૈમં નિર્માય ગણપં તામ્રપાત્રોપરિ સ્થિતમ્

વેષ્ટિતં રક્તવસ્ત્રેણ સર્વતોભદ્રમણ્ડલે ।
પૂજયેદ્રક્તકુસુમૈઃ પત્રિકાભિશ્ચ પઞ્ચભિઃ

બિલ્વપત્રમપામાર્ગં શમી દૂર્વા હરિપ્રિયા ।
આભિરન્યશ્ચ કુસુમૈરભ્યર્ચ્ય ફલમોદકૈઃ

આચાર્યાય વિધિજ્ઞાય સત્કૃત્ય વિનિવેદયેત્ ।
ઉપહારં પ્રકલ્પ્યાથ દદ્યાદર્ઘં સમુદ્યતે ।
તતઃ સંપ્રારથ્ય વિઘ્નેશમૂર્તિં સોપસ્કરાં મુને

આચાર્યાય વિધિજ્ઞાય સત્કૃત્ય વિનિવેદયેત્ ।
કૃત્વૈવં પઞ્ચ વર્ષાણિ સમુપાસ્ય યથાવિધિ

ભુક્ત્વેહ ભોગાનખિલાન્ લોકં ગણપતેર્વ્રજેત્ ।
અથ ભાદ્રચતુર્થ્યાં તુ બહુલાધેનુસંજ્ઞકમ્

પૂજની યો ઽત્ર યત્નેન સ્રગ્ગન્ધયવસાદિભિઃ ।
તતઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય શક્તશ્ચેદ્દાનમાચરેત્

અશક્તઃ પુરેતાં તુ નમસ્કૃત્ય વિસર્જયેત્ ।
પઞ્ચાબ્દં વાદશાબ્દં વા ષોડશાબ્દમથાપિ વા

વ્રતં કૃત્વા સમુદ્યાપ્ય ધેનું દદ્યાત્પયસ્વિનીમ્ ।
પ્રભાવેણ વ્રતસ્યાસ્ય ભુક્ત્વા ભોગાન્મનોરમાન્

સત્કૃતો દેવતાવૃન્દૈર્ગોલોકં સમવાપ્નુયાત્ ।
અથ શુક્લ ચતુર્થ્યાં તુ સિદ્ધવૈનાયકવ્રતમ્

આવાહનાદિભિઃ સર્વૈરુપચારૈઃ સમર્ચનમ્ ।
એકાગ્રમાનસો ભૂત્વા ધ્યાયેત્સિદ્ધિવિનાયકમ્

એકદન્તં શૂર્પકર્ણં ગજવક્ત્રં ચતુર્ભુજમ્ ।
પાશાઙ્કુશધરં દેવં તપ્તકાઞ્ચનસન્નિભમ્

એકવિંશતિ પત્રાણિ ચૈકવિંશતિનામભિઃ ।
સમર્પયેદ્ભક્તિયુક્તસ્તાનિ નામાનિ વૈ શૃણુ

સુમુખાય શમીપત્રં ગણાધીશાય ભૃઙ્ગજમ્ ।
ઉમાપુત્રાય બૈલ્વં તુ દૂર્વાં ગજમુખાય ચ

લંબોદરાય બદરીં ધત્તૂરં હરસૂનવે ।
શૂર્પકર્ણાય તુલસીં વક્રતુણ્ડાય શિંબિજમ્

ગુહાગ્રજાયાપામાર્ગમેકદન્તાય બાર્હતમ્ ।
હેરમ્બાય તુ સિંદૂરં ચતિર્હેત્રે ચ પત્રજમ્

સર્વેશ્વરાયાગસ્ત્યસ્ય પત્રં પ્રીતિવિવર્દ્ધનમ્ ।
દૂર્વાયુગ્મં તતો ગૃહ્ય ગન્ધપુષ્પાક્ષતૈર્યુતમ્

પૂજાં નિવેદયેદ્ભક્તિયુક્તો મોદકપઞ્ચકમ્ ।
આચમય્ય નમસ્કૃત્ય સંપ્રાર્થ્ય ચ વિસર્જ્જયેત્

વિનાયકસ્ય પ્રતિમાં હૈમીં સોપસ્કરાં મુને ।
નિવેદયેચ્ચ ગુરવે દ્વિજેભ્યો દક્ષિણાં દદેત્

એવં કૃતાર્ચનો ભક્ત્યા પઞ્ચ વર્ષાણિ નારદ ।
ઉપાસ્ય લભતે કામાનૈહિકામુષ્મિકાન્ શુભાન્

અસ્યાં ચતુર્થ્યાં શશિનં ન પશ્યેચ્ચ કદાચન ।
પશ્યન્ મિથ્યાભિશાપ તુ લભતે નાત્ર સંશયઃ ।
અથ તદ્દોષનાશાય મન્ત્રં પૌરાણિકં પઠેત્

સિંહઃ પ્રસેનમમધીત્સિંહો જાંબવતા હતઃ ।
સકુમારક મા રોદીસ્તવ હ્યેષ સ્યમન્તકઃ

ઇષશુક્લચતુર્થ્યાં તુ કપર્દ્દીશં વિનાયકમ્

પૌરુષિણ તુ સૂક્તેન પૂજયેદુપચારકૈઃ ।
અકારણાન્મુષ્ટિગતાંસ્તણ્ડુલાન્સકપર્દ્દિકાન્

વિપ્રાય બટવે દદ્યાદ્ગન્ધપુષ્પાર્ચિતાય ચ ।
તણ્ડુલા વૈશ્વદૈવત્યા હરદૈવત્યમિશ્રિતાઃ

કપર્દિગણનાથો ઽસૌ પ્રીયતાં તૈઃ સમર્પિતૈઃ ।
ચતુર્થ્યાં કાર્તિકે કૃષ્ણે કરકાખ્યં વ્રતં સ્મૃતમ્

સ્ત્રીણામેવાધિકારો ઽત્ર તદ્વિધાનમુદીર્યતે ।
પૂજયેચ્ચ ગણાધીશં સ્નાતા સ્ત્રીસમલઙ્કૃતા

તદગ્રે પૂર્ણપક્વાન્નં વિન્યસેત્કરકાન્દશ ।
સમર્પ્ય દેવદેવાય ભક્ત્યા પ્રયતમાનસા

દેવો મે પ્રીયતામેવમુચ્ચાર્ય્યાથ સમર્પયેત્ ।
સુવાસિનીભ્યો વિપ્રેભ્યો યથાકામં ચ સાદરમ્

તતશ્ચન્દ્રોદયે રાત્રૌ દત્ત્વાર્ઘં વિધિપૂર્વકમ્ ।
ભુઞ્જીત મિષ્ટમન્નં ચ વ્રતસ્ય પરિપૂર્તયે

યદ્વા ક્ષીરેણ કરકં પૂર્ણં તોયેન વા મુને ।
સપૂગાક્ષતરત્નાઢ્યં દ્વિજાય પ્રતિપાદયેત્

એતત્કૃત્વા વ્રતં નારી ષોડશદ્વાદશાબ્દકમ્ ।
ઉપાયનં વિધાયાથ વ્રતમેતદ્વિસર્જ્જયેત્

યાવજ્જીવં તુ વા નાર્યા કાર્ય્યં સૌભાગ્યવાઞ્છયા ।
વ્રતેનાનેન સદૃશં સ્ત્રીણાં સૌભાગ્યદાયકમ્

વિદ્યતે ભુવનેષ્વન્યત્તસ્માન્નિત્યમિતિ સ્થિતિઃ ।
ઊર્જ્જશુક્લચતુર્થ્યાં તુ નાગવ્રતમુદાહૃતમ્

પ્રાતર્વ્રતં તુ સંકલ્પ્ય ધેનુશૃઞ્જગલં શુચિ ।
પીત્વા સ્નાત્વાથ મધ્યાહ્ને શઙ્ખપાલાદિપન્નગાન્

શેષં ચાહ્વામપૂર્વૈસ્તુ પૂજયેદુપચારકૈઃ ।
ક્ષીરેણાપ્યાયનં કુર્યાદેતન્નાગવ્રતં સ્મૃતમ્

એવઙ્કૃતે તુ વિપ્રેન્દ્ર નૃભિર્નાગવ્રતે શુભે ।
વિષાણિ નશ્યન્ત્યચિરાન્ન દશન્તિ ચ પન્નગાઃ

માર્ગશુક્લચતુર્થ્યાં તુ વર્ષં યાવન્મુનીશ્વરા ।
ક્ષપયેદેકભક્તેન નક્તેનાથ દ્વિતીયકમ્

અયાચિતોપવાસાભ્યાં તૃતીયકચતુર્થકે ।
એવં ક્રમેણ વિધિવચ્ચત્વાર્યબ્દાનિ માનવઃ

સમાપ્ય ચ તતો ઽસ્યાન્તે વ્રતસ્નાતો મહાવ્રતી ।
કારયેદ્ધેમઘટિતં ભૂગણેર્મૂષકં રથમ્

અશક્તો વર્ણકૈરેવ શુભ્રં ચાબ્જં સુપત્રકમ્ ।
તસ્યોપરિ ઘટં સ્થાપ્ય તામ્રપાત્રેણ સંયુતમ્

પૂરયેત્તણ્ડલૈઃ શુભ્રૈસ્તસ્યોપરિ ગણેશ્વરમ્ ।
ન્યસેદ્વસ્ત્રયુગાચ્છન્નં ગન્ધાદ્યૈઃ પૂજયેચ્ચ તમ્

નૈવેદ્યં મોદકં કલ્પ્યં ગણેશઃ પ્રીયતામિતિ ।
જાગરૈર્શીતવાદ્યાદ્યૈઃ પુરાણાખ્યાનકૈશ્ચરેત્

પ્રભાતે વિમલે સ્નાત્વા હોમં કૃત્વા વિધાનતઃ ।ઽ
તિલવ્રીહિયવશ્વેતસુર્ષપાજ્યૈઃ સખણ્ડકૈઃ

ગણો ગણાધિપશ્ચૈવ કૂષ્માણ્ડસ્ત્રિપુરાન્તકઃ ।
લંબોદરૈકદન્તૌ ચ રુક્મદંષ્ટ્રશ્ચ વિઘ્નપઃ

બ્રહ્મા યમો ઽથ વરુણઃ સોમસૂર્યહુતાશનાઃ ।
ગન્ધમાદી પરમેષ્ઠીત્યેવં ષોડશનામભિઃ

પ્રણવાદ્યૈર્ઙેંનમોંઽતૈઃ પ્રત્યેકં દહને હુનેત્ ।
વક્રતુણ્ડેતિ ઙેંતેન બર્માન્તેનાષ્ટયુક્છતમ્

તતો વ્યાહૃતિભિઃ શક્ત્યા હુત્વા પૂર્ણાહુતિં ચરેત્ ।
દિક્પાલાન્પૂજયિત્વા ચ બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્તતઃ

ચતુત્વિંશતિસંખ્યાકાન્ મોદકૈઃ પાયસૈસ્તથા ।
સવત્સાં ગાં તતો દદ્યાદાચાર્યાય સદક્ષિણામ્

અન્યોભ્યો ઽપિ યથાશક્તિ ભૂયસીં ચ તતો દદેત્ ।
પ્રણમ્ય દક્ષિણીકૃત્ય પ્રવિસૃજ્ય દ્વિજોત્તમામ્

બન્ધુભિઃ સહ ભુઞ્જીત સ્વયં ચ પ્રીતમાનસઃ ।
એતદ્વ્રતં નરઃ કૃત્વા ભુક્ત્વા ભોગાનિહોત્તમાન્

સાયુજ્યં લભતે વિષ્ણોર્ગણેશસ્ય પ્રસાદતઃ ।
કેચિદ્વરવ્રતં નામ પ્રાહુરેતસ્ય નારદ

વિધાનમેતદેવાપિ ફલં ચાપીહ તત્સમમ્ ।
પૌષમાસચતુર્થ્યાં તુ વિઘ્નેશં પ્રાર્થ્ય ભક્તિતઃ

વિપ્રૈકં ભોજયેચ્ચૈવં મોદકૈર્દક્ષિણાં દદેત્ ।
એવં કૃતે મુને ભૂયાદ્વ્રતી સંપત્તિભાજનમ્

માઘકૃષ્ણચતુર્થ્યાં તુ સંકષ્ટવ્રતમુચ્યતે ।
તત્રોપવાસં સંકલ્પ્ય વ્રતી નિયમપૂર્વકમ્

ચન્દ્રોદયમભિવ્યાપ્ય તિષ્ઠેત્પ્રયતમાનસઃ ।
તતશ્ચન્દ્રોદયે પ્રાપ્તે મૃન્મયં ગણનાયકમ્

વિધાય વિન્યસેત્પીઠે સાયુધં ચ સવાહનમ્ ।
ઉપચારૈઃ ષોડશભિઃ સમભ્યર્ચ્ય વિધાનતઃ

મોદકં ચાપિ નૈવેદ્યં સગુડં તિલકુટ્ટકમ્ ।
તતોર્ઽઘ્યં તામ્રજે પાત્રે રક્તચન્દનમિશ્રિતમ્

સકુશં ચ સદૂર્વં ચ પુષ્પાક્ષતસમન્વિતમ્ ।
સશમીપત્રદધિ ચ કૃત્વા ચન્દ્રાય દાપયેત્

ગગનાર્ણવમાણિક્ય ચન્દ્ર દાક્ષાયણીપતે ।
ગૃહાણાર્ઘ્યં મયા દત્તં ગણેશપ્રતિરૂપક

એવં દત્ત્વા ગણેશાય દિવ્યાર્ઘ્યં પાપનાશનમ્ ।
શક્ત્યા સંભોજ્ય વિપ્રાગ્ર્યાન્સ્વયં ભુઞ્જીત ચાજ્ઞયા

એવં કૃત્વા વ્રતં વિપ્ર સંકષ્ટાખ્યં શૂભાવહમ્ ।
સમૃદ્ધો ધનધાન્યૈઃ સ્યાન્ન ચ સંકષ્ટમાપ્નુયાત્

માઘશુક્લચતુર્થ્યાં તુ ગૌરીવ્રતમનુત્તમમ્ ।
તસ્યાં તુ ગૌરી સંપૂજ્યા સંયુક્તા યોગિનીગણૈઃ

નરૈઃ સ્ત્રીભિર્વિશેષેણ કુન્દપુષ્પૈઃ સકુઙ્કુમૈઃ ।
રક્તસૂત્રે રક્તપુષ્પૈસ્તથૈવાલક્તકેન ચ

ધૂપૈર્દીપંશ્ચ બલિભિઃ સગુડૈનાર્દ્રકેણ ચ ।
પયસા પાયસેનાપિ લવણેન ચ પાલકૈઃ

પૂજ્યાશ્ચાવિધવા નાર્યસ્તથા વિપ્રાઃ સુશોભનાઃ ।
સૌભાગ્યવૃદ્ધયે દેયો ભોક્તવ્યં બન્ધુભિઃ સહ

ઇદં ગૌરીવ્રતં વિપ્ર સૌભાગ્યારોગ્યવર્દ્ધનમ્ ।
પ્રતિવર્ષં પ્રકર્ત્તવ્યં નારીભિશ્ચ નરૈસ્તથા

ઢુણ્ઢિવ્રતં પરૈઃ પ્રોક્તં કૈશ્ચિત્કુણ્ડવ્રતં સ્મૃતમ્ ।
લલિતાવ્રતમિત્યન્યૈઃ શાન્તિવ્રતમથાપરૈઃ

સ્નાનં દાનં જપો હોમઃ સર્વમસ્યાં કૃતં મુને ।
ભવેત્સહ સ્રગુણિતં પ્રસાદાદ્દન્તિનઃ સદા

ચતુર્થ્યાં ફઆલ્ગુને માસિ ઢુણ્ઢિરાજવ્રતં શુભમ્ ।
તિલષિષ્ટૈર્દ્વિજાન્ ભોજ્ય સ્વયં ચાશ્નીત માનવઃ

ગણેશારાધનપરો દાનહોમપ્રપૂજનૈઃ ।
તિલૈરેવ કૃતૈઃ સિદ્ધિં પ્રાપ્નુયાત્તત્પ્રસાદતઃ

સૌવર્ણં ગજવક્ત્રં ચ કૃત્વા સંપૂજ્ય યત્નતઃ ।
દ્વિજાગ્ર્યાય પ્રદાતવ્યં સર્વસંપત્સમૃદ્ધયે

યસ્મિન્કસ્મિન્ભવેન્માસિ ચતુર્થી રવિવારયુક્ ।
સાંગારકા વા વિપ્રેન્દ્ર સા વિશેષફલપ્રદા

સર્વાસુ ચ ચતુર્થીષુ શુક્લાસ્વપ્યસિતાસુ ચ ।
વિઘ્નેશ એવ દેવેશઃ સંપૂજ્યો ભક્તિતત્પરૈઃ