નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.11

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે ગઙ્ગાત્પત્તૌ બલિકૃતદેવપરાજયવર્ણનન્નામ દશમો ઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ
અહો હ્યત્યદ્ભુતં પ્રોક્તં ત્વયા ભ્રાતરિદં મમ ।
સ વહ્નિરદિતિં મુક્ત્વા કથં તાનદહત્ક્ષણાત્

વદાદિતેર્મહાસત્ત્વં વિશેષાશ્ચર્યકારણમ્ ।
પરોપદેશનિરતાઃ સજ્જના હિ મુનીશ્વરાઃ

સનક ઉવાચ
શૃણુ નારદ માહાત્મ્યં હરિભક્તિરતાત્મનામ્ ।
હરિધ્યાનપરાન્સાધૂન્કઃ સમર્થઃ પ્રબાધિતુમ્

હરિભક્તિપરો યત્ર તત્ર બ્રહ્મા હરિઃ શિવઃ ।
દેવાઃ સિદ્ધા મુનીશ્વાશ્ચ નિત્યં તિષ્ટન્તિ સત્તમાઃ

હરિરાસ્તે મહાભાગ હૃદયે શાન્તચેતસામ્ ।
હરિનામપરાણાં ચ કિમુ ધ્યાનરતાત્મનામ્

શિવપૂજારતો વાપિ વિષ્ણુપૂજાપરો ઽપિ વા ।
યત્ર તિષ્ટતિ તત્રૈવ લક્ષ્મીઃ સર્વાશ્ચ દેવતાઃ

યત્ર પૂજાપરો વિષ્ણોર્વહ્નિસ્તત્ર ન બાધતે ।
રાજા વા તસ્કરો વાપિ વ્યાધયશ્ચ ન સન્તિ હિ

પ્રેતાઃ પિશાચાઃ કૂષ્માણ્ડગ્રહા બાલગ્રહાસ્તથા ।
ડાકિન્યો રાક્ષસાશ્ચૈવ ન બાધન્તે ઽચ્યુતાર્ચકમ્

પરપીડારતા યે તુ ભૂતવેતાલકાદયઃ ।
નશ્યન્તિ યત્ર સદ્ભક્તો હરિલક્ષ્મ્યર્ચને રતઃ

ટ
જિતેન્દ્રિયઃ સર્વહિતો ધર્મકર્મપરાયણઃ ।
યત્ર તિષ્ટતિ તત્રૈવ સર્વતીર્થાનિ દેવતાઃ

નિમિષં નિમિષાર્દ્ધં વા યત્ર તિષ્ટન્તિ યોગિનઃ ।
તત્રૈવ સર્વશ્રેયાંસિ તત્તીર્થં તત્તપોવનમ્

યન્નામોચ્ચારણાદેવ સર્વે નશ્યન્ત્યુપદ્રવાઃ ।
સ્તોત્રૈર્વાપ્યર્હણાભિર્વા કિમુ ધ્યાનેન કથ્યતે

એવં તેનાગ્નિના વિપ્ર દગ્ધં સાસુરકાનનમ્ ।
સાદિતિર્નૈવ દગ્ધાભૂદ્વિષ્ણુચક્રાભિર ક્ષિતા

તતઃ પ્રસન્નવદનઃ પહ્મપત્રાયતેક્ષણઃ ।
પ્રાદુરાસીત્સમીપે ઽસ્યાઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ

ઈષદ્વાસ્યસ્ફુરદ્દન્તપ્રભાભાષિતદિઙ્મુખઃ ।
સ્પૃશન્કરેણ પુણ્યેન પ્રાહ કશ્યપવલ્લભામ્

શ્રીભગવાનનુવાચ
દેવમાતઃ પ્રસન્નો ઽસ્મિ તપસારાધિતસ્ત્વયા ।
ચિરં શ્રાન્તાસિ ભદ્રં તે ભવિશષ્યતિ ન સંશયઃ

વરં વરય દાસ્યામિ યત્તે મનસિ રોચતે ।
મા ભૈર્ભદ્રે મહાભાગે ધ્રુવં શ્રેયો ભવિષ્યતિ

ઇત્યુક્તાદેવમાતા સા દેવદેવેન ચક્રિણા ।
તુષ્ટાવ પ્રણિપત્યૈનં સર્વલોકસુખાવહમ્

અદિતિરુવાચ
નમસ્તે દેવદેવેશ સર્વવ્યાપિઞ્જનાર્દના ।
સત્ત્વાદિગુણભેદેન લોકવ્યાપારકારણ

નમસ્તે બહુપરુપાયારુપાય ચ મહાત્મને ।
સર્વૈકરુપરુપાય નિર્ગુણાય ગુણાત્મને

નમસ્તે લોકનાથાય પરમજ્ઞાનરુપિણે ।
સદ્ભક્તજનવાત્સલ્યશાલિને મઙ્ગલાત્મને

યસ્યાવતારરુપાણિ હ્યર્ચયન્તિ મુનીશ્વરાઃ ।
તમાદિપુરુષં દેવં નમામિ હ્યર્થસિદ્ધયે

શ્રુતયો યં ન જાનન્તિ ન જાનન્તિ ચ સૂરયઃ ।
તં નમામિ જગદ્ધેતું સમાયં ચાપ્યમાયિનમ્

યસ્યાવલોકનં ચિત્રં માયોપદ્રવકારણમ્ ।
જગદ્રૂપં જગદ્ધેતું તં વન્દેં સર્વવન્દિતમ્

યત્પાદામ્બુજકિઞ્જલ્કસેવારક્ષિતમસ્તકાઃ ।
અવાપુઃ પરમાં સિદ્ધિં તં વન્દે કમલાધવમ્

યસ્ય બ્રહ્માદયો દેવા મહિમાનં ન વૈ વિદુઃ ।
અત્યાસન્નં ચ ભક્તાનાં તં વન્દે ભક્તસંગિનમ્

યો દેવસ્ત્યક્તસઙ્ગાનાં શાન્તાનં કરુણાર્ણવઃ ।
કરોતિ હ્યાત્મનઃ સઙ્ગં તં દેવં સઙ્ગવર્જિતમ્

યજ્ઞેશ્વરં યજ્ઞકર્મસુ નિષ્ટિતમ્ ।
નમામિ યજ્ઞફલદં યજ્ઞકર્મપ્રબોધકમ્

અજામિલો ઽપિ પાપાત્મા યન્નામોચ્ચારણાદનુ ।
પ્રાત્પવાન્પરમં ધામ તં વન્દે લોકસાક્ષિણમ્

હરિરુપી મહાદેવઃ શિવરુપી જનાર્દનઃ ।
ઇતિ લોકસ્ય નેતા યસ્તં નમામિ જગદ્ગુરુમ્

બ્રહ્માદ્યા અપિ દેવેશા યન્માયાપાશયન્ત્રિતાઃ ।
ન જાનન્તિ પરં ભાવં તં વન્દે સર્વનાયકમ્

હ્યત્પહ્મસ્થો ઽપિઞ્યોગ્યાનાં દૂરસ્થ ઇવ ભાસતે ।
પ્રમાણાતીતસદ્ભાવસ્તં વન્દે જ્ઞાનસાક્ષિણમ્

યન્મુખઃ દ્ર્વાહ્યણો જાતો બાહુભ્યાં ક્ષત્રિયો ઽજનિ ।
ઊર્વોર્વૈશ્યઃ સમુત્પન્નઃ પદ્યાં શૂદ્રો ઽભ્યજાયત

મનસશ્ચન્દ્રમા જાતો જાતઃ સૂર્યશ્ચ ચક્ષુષઃ ।
મુખાદગ્નિસ્તર્થેન્દ્રશ્ચ પ્રાણાદ્વાયુરજાયત

ઋગ્યજુઃસામરુપાય સત્યસ્વરગતાત્મને ।
ષડઙ્ગરુપિણે તુભ્યં ભૂયોભૂયો નમો નમઃ

ત્વમિન્દ્રઃ પવનઃ સોમસ્ત્વમીશાનસ્ત્વમન્તકઃ ।
ત્વમગ્નિર્નિરૃતિશ્ચૈવ વરુણસ્ત્વં દિવાકરઃ

દેવાશ્ચ સ્થાવરાશ્ચૈવ પિશાચાશ્ચૈવ રાક્ષસાઃ ।
ગિરયઃ સિદ્ધગન્ધર્વાનદ્યો ભૂમિશ્ચ સાગરાઃ

ત્વમેવ જગતામીશો યત્રાસિ ત્વં પરાત્પરઃ ।
ત્વદ્રૂપમખિલં દેવ તસ્માન્નિત્યં નમો ઽસ્તુ તે

અનાથાનાથ સર્વજ્ઞ ભૂતદેવેન્દ્રવિગ્રહ ।
દૈતેયૈર્બાધિતાન્પુત્રાન્મમ પાહિ જનાર્દન

ઇતિ સ્તુત્વા દેવમાતા દેવં નત્વા પુનઃ પુનઃ ।
ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા હર્ષાશ્રુક્ષાલિતસ્તની

અનુગ્રાહ્યાસ્મિ દેવેંશ ત્વયા સર્વાદિકારણ ।
અકણ્ટકાં શ્રિયાં દેહિ મત્સુતાનાં દિવૌકસામ્

અન્તર્ય્યામિઞ્જગદ્રૂપ સર્વજ્ઞા પરમેશ્વર ।
અજ્ઞાતં કિં તવ શ્રીશ કિં મામીહયસિ પ્રભો

તથાપિ તવ વક્ષ્યામિ યન્મે મનસિ રોચતે ।
વૃથાપુત્રાસ્મિ દેવેશ દૈતેયૈઃ પરિપીડિતા

તાન્ન હિંસિતુમિચ્છામિ યતસ્તે ઽપિ સુતા મમ ।
તાનહત્વા શ્રિયં દેહિ મત્સુતેભ્યઃ સુરેશ્વર

ઇત્યુક્તો દેવેદેવેશઃ પુનઃ પ્રીતિમુપાગતઃ ।
ઉવાચ હર્ષયન્વિપ્ર દેવમાતરમાદરાત્

શ્રીભગવાનુવાચ
પ્રીતો ઽસ્મિ દેવિ ભદ્રં તે ભવિષ્યામિ સુતો હ્યહમ્ ।
યતઃ સપન્તિપુત્રેષુ વાત્સલ્યં દેવિ દુર્લભમ્

ત્વયા તુ યત્કૃતં સ્તોત્રં તત્પઠાન્તિ નરાસ્તુ યે ।
તેષાં સંપદ્વરા પુત્રા ન હીયન્તે કદાચન

ત્વાત્મજે વાન્યપુત્રે વા યઃ સમત્વેન વર્તતે ।
ન તસ્ય પુત્રશોકઃ સ્યાદેષ ધર્મઃ સનાતનઃ

અદિતિરુવાચ
તાહ વોઢું ક્ષમા દેવ ત્વામાદ્યપુરુષં પરમ્ ।
અસંખ્યાતાણ્ડરોમાણં સર્વેશં સર્વકારણમ્

યત્પ્રભાવં ન જાનન્તિ શ્રુતયઃ સર્વદેવતાઃ ।
તમહં દેવદેવેશં ધારયામ કિથં પ્રભો

અણોરણીયાંસમજં પરાત્પરતરં પ્રભુમ્ ।
ધારયામિ કથં દેવ ત્વામહં પુરુષોત્તમમ્

મહાયાતકયુક્તો ઽપિ યન્નામસ્મૃતિમાત્રતઃ ।
મુચ્યતે સ કથં દેવોગ્રામ્યેષુ જનિમર્હતિ

યથા શૂકરમત્સ્યાદ્યા અવતારાસ્તવ પ્રભો ।
તથાયમપિ કો વેદ તવ વિશ્વેશ ચેષ્ટિતમ્

ત્વત્પાદપહ્મપ્રણતાત્વન્નામસ્મૃતિતત્પરા ।
ત્વામેવ ચિન્તયે દેવ યથેચ્છાસિ તથા કુરુ

સનક ઉવાચ
તયોક્તં વચનં શ્રુત્વા દેવદેવો જનાર્દનઃ ।
દત્ત્વાભયં દેવમાતુરિદં વચનમબ્રવીત્

શ્રીભગવાનુવાચ
સત્યમુક્તં મહાભાગે ત્વયા નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ।
તથાપિ શૃણુ વક્ષ્યામિ ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં શુભે

રાગદ્વેષવિહીના યે મદ્ભક્તા મત્પરાયણાઃ ।
વંહતિ સતતં તેં માં ગતાસૂયા અદામ્ભિકાઃ

પરોપતાપવિમુખાઃ શિવભક્તિપરાયણઃ ।
મત્કથાશ્રવણાસક્તા વહન્તિ સતતં હિ મામ્

પતિવ્રતાઃ પરિપ્રાણાઃ પતિભક્તિપરાયણાઃ ।
વહન્તિ સતતં દેવિ સ્ત્રિયો ઽપિ ત્યક્તપ્રત્સરાઃ

માતાપિત્રોશ્ચ શુશ્રૂષુર્ગુરુભક્તો ઽતિથિપ્રિયઃ ।
હિતકૃદ્વાહ્યણાનાં યઃ સ માં વહતિ સર્વદા

પુણ્યતીર્થરતા નિત્યં સત્સઙ્ગનિરતાસ્તથા ।
લોકાનુગ્રહશીલાશ્ચ સતતં તે વહન્તિ મામ્

પરોપકારવિરતાઃ પરદ્રવ્યપરાઙ્મુખાઃ ।
નષુંસકાઃ પરસ્ત્રીષુ તે વહન્તિ ચ માં સદા

તુલસ્યુપાસનરતાઃ સદા નામપરાયણાઃ ।
ગોરક્ષણપરા યે ચ સતતં માં વહન્તિ તે

પ્રતિગ્રહનિવૃત્તા યે પરાન્નવિમુખાસ્તથા ।
અન્નોદકપ્રદાતારો વહૄન્તિ સતતં હિ મામ્

ત્વં તુ દેવિ પતિપ્રાણા સાધ્વી ભૂતહિતે રતા ।
સંપ્રાપ્ય પુત્રભાવં તે સાધયિષ્યે મનોરથમ્

ઇત્યુક્ત્વા દેવેદેવશો હ્યદિતિં દેવમાતરમ્ ।
દત્ત્વા કણ્ઠગતાં માલામભયં ચ તિરોદધે

સા તુ સંહૃષ્ટમનસા દેવસીર્દક્ષનન્દિની ।
પ્રણમ્ય કમલાકાન્તં પુનઃ સ્વસ્થઆનમાવ્રજત્

તતો ઽદિતિર્મહાભાગા સુપ્રીતા લોકવન્દિતા ।
અસૂત સમયે પુત્રં સર્વલોકનમસ્કૃતમ્

શઙ્ગચક્રધરં શાન્તં ચન્દ્રમણ્ડલમધ્યગમ્ ।
સુધાકલશદધ્યન્નકરં વામનસંજ્ઞિતમ્

સહસ્રાદિત્યસંકાશં વ્યાકોશકમલેક્ષણમ્ ।
સર્વાભરણંસંયુક્તં પીતામ્બરધરં હરિમ્

સ્તુત્યં મુનિગણૈર્યુક્તં સર્વલોકૈકનાયકમ્ ।
આવિર્ભૂતં હરિં જ્ઞાત્વા કશ્યપો હર્ષવિહ્વલઃ ।
પ્રણમ્ય પ્રઞ્જલિર્ભૂત્વ સ્તોતું સમુપચક્રમે

કશ્યપ ઉવાચ
નમોનમસ્તે ઽખિલકારણાય નમોનમસ્તે ઽખૈલપાલકાય ।
નમોનમસ્તે ઽમરનાયકાય નમોનમો દૈતેયવિનાશનાય

નમોનમો ભક્તજનપ્રિયાય નમોનમઃ સજ્જનરઞ્જિતાય ।
નમોનમો દુર્જનનાશનાય નમો ઽસ્તુ તસ્મૈ જગદીશ્વરાય

નમોનમઃ કારણવામનાય નારાયણાયામિતવિક્રમાય ।
સશાર્ઙ્ગચક્રાસિગદાધારાય નમો ઽસ્તુ તસ્મૈ પુરુષોત્તમાય

નમઃ પયોરાશિનિવાસનાય નમો ઽસ્તુ સદ્ધૃત્કમલસ્થિતાય ।
નમો ઽસ્તુ સૂર્યાદ્યમિતપ્રભાય નમોનમઃ પુણ્યકથાગતાય

નમોનમોર્ઽકેન્દુવિલોચનાય નમો ઽસ્તુ તે યજ્ઞફલપ્રદાય ।
નમો ઽસ્તુ યજ્ઞાઙ્ગવિરાજિતાય નમો ઽસ્તુ તે સજ્જનવલ્લભાય

નમો જગત્કારણકારણાય નમો ઽસ્તુ શબ્દાદિવિવર્જિતાય ।
નમો ઽસ્તુ તે દિવ્યસુખપ્રદાય નમો નમો ભક્તમનોગતાય

નમો ઽસ્તુ તે ધ્વાન્તવિનાશકાય નમો ઽસ્તુ શબ્દાદિવિવર્જિતાય ।
નમો ઽસ્તુ તે ધ્વાન્તવિનાશકાય મન્દરધારકાય ।
નમો ઽસ્તુ તે યજ્ઞવરાહનામ્ને નમો હિરણ્યાક્ષવિદારકાય

નમો ઽસ્તુ તે વામનરુપભાજે નમો ઽસ્તુ તે ક્ષત્રકુલાન્તકાય ।
નમો ઽસ્તુ તે રાવણમર્દનાય નમો ઽસ્તુ તે નન્દસુતાગ્રજાય

નમસ્તે કમલાકાન્ત નમસ્તે સુખદાયિને ।
સ્મૃતાર્તિનાશિને તુભ્યં ભૂયો ભૂયો નમોનમઃ

યજ્ઞેશ યજ્ઞવિન્યાસ યજ્ઞવિન્ઘવિનાશન ।
યજ્ઞરુપ યજદ્રૂપ યજ્ઞાઙ્ગં ત્વાં યજામ્યહમ્

ઇતિ સ્તુતઃ સ દેવેશો વામનો લોકપાવનઃ ॥
ઉવાચ પ્રહસન્હર્ષં વર્ધ્દયન્કશ્યપસ્ય સઃ

શ્રીભગવાનુવાચ
તાત તુષ્ટો ઽસ્મિ ભદ્રં તે ભવિષ્યતિ સુરાર્ચિતા ।
અચિરાત્સાધયિષ્યામિ નિખિલં ત્વન્મનોરથમ્

અહં જન્મદ્વયે ત્વેવં યુવયોઃ પુત્રઘતાં ગતઃ ।
અસ્મિઞ્જન્મન્યપિ તથા સાદયામ્યુત્તમં સુખમ્

અત્રાન્તરે બલિર્દૈત્યો દીર્ઘસત્રં મહામખમ્ ।
આરેભે ગુરુણા યુક્તઃ કાવ્યેન ચ મુનીશ્વરૈઃ

તસ્મિન્મખે સમાહૂતો વિષ્ણુર્લક્ષ્મીસમન્વિતઃ ।
હવિઃ સ્વીકરણાર્થાય ઋષિભિર્બ્રહ્મવાદિભિઃ

પ્રવૃદ્ધૈશ્વર્યર્દૈત્યસ્ય વર્ત્તમાને મહાક્રતૌ ।
આમન્ત્ર્ય માતાપિતરૌ સ બટુર્વામનો યયૌ

સ્મિતેન મોહયંલ્લોકં વામનો ભક્તવત્સલઃ ।
હવિર્ભોક્તુમિવાયાતો બલેઃ પ્રત્યક્ષતો હરિઃ

દુર્વૃત્તો વા સુવૃત્તો વા જડો વાયં હિતો ઽપિ વા ।
યો ભક્તિયુક્તસ્તસ્યાન્તઃ સદા સંનિહિતો હરિઃ

આયાન્તં વામનં દૃષ્ટ્વા ઋષયો જ્ઞાનચક્ષૌષઃ ।
જ્ઞાત્વા નારાયણં દેવમુદ્યયુઃ સભ્યસંયુતાઃ

એતજ્જ્ઞાત્વા દૈત્યગુરુરેકાન્તે બલિમબ્રવીત્ ।
સ્વસારમવિચાર્યૈવ ખલાઃ કાર્યાણિ કુર્વતે

શુક્ર ઉવાચ
ભો ભો દૈત્યપતે સૌમ્ય હ્યપહર્તા તવ શ્રિયમ્ ।
વિષ્ણુર્વામનરુપેણ હ્યદિતેઃ પુત્રાતાં ગતઃ

તવાધ્વરં સ આયાતિ ત્વયા તસ્યાસુરેશ્વર ।
ન કિઞ્ચિદપિ દાતવ્યં મન્મતં શૃણુ પણ્ડિત

આત્મબુદ્ધિઃ સુખકરી ગુરુબુદ્ધિર્વિશેષતઃ ।
પરબુદ્ધિર્વિનાશાય સ્ત્રીબુધ્દિઃ પ્રલયઙ્કરી

શત્રૂણાં હિતકૃતદ્યસ્તુ સ હન્તવ્યો વિશેષતઃ

બલિરુવાચ
એવં ગુરો ન વક્તવ્યં ધર્મમાર્ગવિરોધતઃ ।
યદાદત્તે સ્વયં વિષ્ણુઃ કિમસ્માદધિકં વરમ્

કુર્વન્તિ વિદુષો યજ્ઞાન્વિષ્ણુપ્રીણનકારણાત્ ।
સ ચેત્સાક્ષાદ્ધવિર્ભોગી મત્તઃ કો ઽભ્યધિકો ભુવી

દરિદ્રેણાપિ યત્કિઞ્ચિદ્દીયતે વિષ્ણવે ગુરો ।
તદેવ પરમં દાનં દત્તં ભવતિ ચાક્ષયમ્

સ્મૃતો ઽપિ પરયા ભક્ત્યા પુનાતિ પુરુષોત્તમઃ ।
યેન કેનાપ્યર્ચિતશ્વેદ્દદાતિ પરમાં ગતિમ્

હરિર્હરતિ પાપાનિદુષ્ટચિત્તૈરપિ સ્મૃતઃ ।
અનિચ્છયાપિ સંસ્પૃષ્ટો દહત્યેવ હિ પાવકઃ

જિહ્વાગ્રે વસતે યસ્ય હરિ રિત્યક્ષરદ્વયમ્ ।
સ વિષ્ણુલોકમાન્પોતિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્

ગોવિન્દેતિ સદા ધ્યાયેદ્યસ્તુ રાગાદિવર્જિતઃ ।
સ યાતિ વિષ્ણુભવનમિતિ પ્રાહુર્મનીષિણઃ

અગ્નૌ વા બ્રહ્મણે વાપિહૂયતે યદ્વવિર્ગુરો ।
હરિભક્ત્યા મહાભાગ તેન વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ

અહં તુ હરિતુષ્ય્યર્થં કરોમ્યધ્વરમુત્તમમ્ ।
સ્વયમાયાતિ ચેદ્વિષ્ણુઃ કૃતાર્થો ઽસ્મિ ન સંશયઃ

એવં વદતિ દૈત્યન્દ્રે વિષ્ણુર્વામનરુપધૃક્ ।
પ્રવિવેશાધ્વરસ્થાનં હુતવહ્નિમનોરમમ્

તં દૃષ્ટ્વા કોટિસૂર્યાભં યોગ્યાવયવસુન્દરમ્ ।
વામનં સહસોત્થાય પ્રત્યગૃહ્ણાત્કૃતાઞ્જલિઃ

દત્ત્વાસનં ચ પ્રક્ષાલ્ય પાદૌ વામનરુપિણમ્ ।
સકુટુંબો વહન્મૂર્ધ્ના પરમાં મુદમાત્પવાન્

વિષ્ણવે ઽસ્મૈ જગદ્ધાન્મે દત્ત્વાર્ઘ્યં વિધિવદૂલિઃ ।
રોમાઞ્ચિતતનુર્ભૂત્વા હર્ષાશ્રુનયનો ઽબ્રવીત્

બલિરુવાચ
અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલો મરવઃ ।
જીવિતં સફલં મે ઽદ્ય કૃતાર્થો ઽસ્મિ ન સંશયઃ

અમોઘામૃતવૃષ્ટિર્મે સમાયાતાતિદુર્લભા ।
ત્વદાગમનમાત્રેણ હ્યનાયાસો મહોત્સવઃ

એતે ચ ઋષયઃ સર્વે કૃતાર્થાં નાત્ર સંશયઃ ।
યૈઃ પૂર્વં હિ તપસ્તપ્તં તદદ્ય સફલં પ્રભો

કૃતાર્થો ઽસ્મિ કૃતાર્થો ઽસ્મિ કૃતાર્થો ઽસ્મિ ન સંશયઃ ।
તસ્માત્તુભ્યં નમસ્તુભ્યં નમસ્તુભ્યં નમસ્તુભ્યં નમોનમઃ

ત્વદાજ્ઞયા ત્વન્નિયોગં સાધયામીતિ મન્મનઃ ।
અત્યુત્સાહસમાયુક્તં સમાજ્ઞાપય માં પ્રભો

એવમુર્કે દીક્ષિતેન પ્રહસન્વામનો ઽબ્રવીત્ ।
દેહિ મે તપસિ સ્થાતું ભૂમિં ત્રિપદસંમિતામ્

એતચ્છૃઆત્વા બલિઃ પ્રાહ રાજ્યં યાચિતવાન્નહિ ।
ગ્રામં વા નગરં ચાપિ ધનં વા કિં કૃતં ત્વયા

તન્નિશમ્ય બલિં પ્રાહ વિષ્ણુઃ સર્વશરીરભૃત્ ।
આસન્નભ્રષ્ટરાજ્યસ્ય વૈરાગ્યં જનમન્નિવા

શ્રીભગવાનુવાચ
શૃણુ દૈત્યન્દ્ર વક્ષ્યામિ ગુહ્યાદ્ગુહ્યતમં પરમ્ ।
સર્વસંગવિહીનાનાં કિમર્થૈઃ સાધ્યતેવદ

અહં તુ સર્વભૂતાનામન્તર્યામીતિ ભાવય ।
મયિ સર્વમિદં દૈત્ય કિમન્યૈઃ સાધ્યતે વદ

રાગદ્વેષવિહીનાનાં શાન્તાનાં ત્યક્તમાયિનામ્ ।
નિત્યાનન્દસ્વરુપાણાં કિમન્યૈઃ સાધ્યતે ધનૈઃ

આત્મવત્સર્વભૂતાનિ પશ્યતાં શાન્તચેતસામ્ ।
અભિન્નમાત્મનઃ સર્વં કો દાતા દીયતે ચ કિમ્

પૃથ્વીયં ક્ષત્રિયવશા ઇતિ શાસ્ત્રેષુ નિશ્ચિતમ્ ।
તદાજ્ઞાયાં સ્થિતાઃ સર્વે લભન્તે પરમં સુખમ્

દાતવ્યો મુનિભિશ્ચાપિ ષષ્ટાંશો ભૂભુજે બલે ।
મહીયં બ્રાહ્મણાનાં તુ દાતવ્યા સર્વ યત્નતઃ

ભૂમિદાનસ્ય માહાત્મ્યં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ।
પરં નિર્વાણમાન્પોતિ ભૂમિદો નાત્ર સંશયઃ

સ્વલ્પામપિ મહીં દત્ત્વા શ્રોત્રિયાયાહિતાગ્નયે ।
બ્રહ્મલોકમવાપ્નોતિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્

ભૂમિદઃ સર્વદઃ પ્રોક્તો ભૂમિદો મોક્ષભાગ્ભવેત્ ।
અતિદાનં તુ તજ્જ્ઞેયં સર્વપાપપ્રાણાશનમ્

મહાપાતકયુક્તો વા યુક્તો વા સર્વપાતકૈઃ ।
દશહસ્તાં મહીં દત્ત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

સત્પાત્રે ભૂમિદાતા યઃ સર્વદાનફલં લભેત્ ।
ભૂમિદાનસમં નાન્યત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે

દ્વિજાય વૃત્તિહીનાય યઃ પ્રદદ્યાન્મહીં બલે ।
તસ્ય પુણ્યફલં વક્તું ન ક્ષમો ઽબ્દશતૈરહમ્

સક્તાય દેવપૂજાસુ વૃત્તિહીનાય દૈત્યપ ।
સ્વલ્પામપિ મહીં દદ્યાદ્યઃ સ વિષ્ણુર્ન સંશયઃ

ઇક્ષુગોધૂમ તુવરીપૂગવૃક્ષાદિસંયુતા ।
પૃથ્વી પ્રદીયતે યેન સ વિષ્ણુર્નાત્ર સંશયઃ

વૃત્તિહીનાય વિપ્રાય દરિદ્રાય કુટુમ્બિને ।
સ્વલ્પામપિ મહીન્દત્ત્વા વિષ્ણુસાયુજ્યમાન્પુયાત્

સક્તાય દેવપૂજાસુ વિપ્રાયાઢકિકાં મહીમ્ ।
દત્ત્વા લભેત ગઙ્ગાયાં ત્રિરાત્રસ્નાનજં ફલમ્

વિપ્રાય વૃત્તિહીનાય સદાચારરતાય ચ ।
દ્રોણિકાં પૃથિવીં દત્ત્વા યત્ફલં લભતે શૃણુ

ગઙ્ગાતીર્થાશ્વમેધાનાં શતાનિ વિધિવન્નરઃ ।
કૃત્વા યત્ફલમાન્પોતિ તદાપ્નોતિ સ પુષ્કલમ્

દદાતિ ખારિકાં ભૂમિં દરિદ્રાય દ્વિજાય યઃ ।
તસ્ય પુણ્યં પ્રવક્ષ્યામિ વદતો મે નિશામય

અશ્વમેધસહસ્રાણિ વાજપેયશતાનિ ચ ।
વિધાય જાહ્નવીતીરે પત્ફલં તલ્લભેદ્ધુવમ્

ભૂમિદાનં મહાદાનમતિદાનં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।
સર્વપાપપ્રશમનમપવર્ગફલપ્રદમ્

અત્રોતિહાસં વક્ષ્યામિ શૃણુ દૈત્યકુલેશ્વર ।
યચ્છુત્વા શ્રદ્ધયા યુક્તો ભૂમિદાનફલં લભેત્

આસીત્પુરા દ્વિજવરો બ્રાહ્મકલ્પે મહામતિઃ ।
દરિદ્રો વૃત્તિહીનશ્ચ નામ્ના ભદ્રમતિર્બલે

શ્રુતાનિ સર્વશાસ્ત્રાણિ તેન વેદદિવાનિશમ્ ।
શ્રુતાનિ ચ પુરાણાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ સર્વશઃ

અભવંસ્તસ્ય ષટ્પત્ન્યઃ શ્રુતિઃ સિન્ધુર્યશોવતી ।
કામિની માલિની ચૈવ શોભા ચેતિ પ્રકીર્તિતાઃ

આસુ પન્તીષુ તસ્યાસઞ્ચત્વરિંશચ્છતદ્વયમ્ ।
પુત્રાણામસુરશ્રેષ્ઠ સર્વે નિત્યં બુભુક્ષિતાઃ

અકિઞ્ચનો ભદ્રમતિઃ ક્ષુધાર્ત્તાનાત્મજાન્પ્રિયાઃ ।
પશ્યન્સ્વયં ક્ષુધાર્ત્તશ્ચ વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ

ધિગ્જન્મ ભાગ્યરહિતં ધિગ્જન્મ ધનવર્જિતમ્ ।
ધિગ્જન્મ ધર્મરહિતં ધિગ્જન્મ ખ્યાતિવર્જિતમ્

નરસ્ય બહ્વપત્યસ્ય ધિગ્જન્મૈશ્વર્યવાર્જિતમ્ ।
અહો ગુણાઃ સૌમ્યતા ચ વિદ્વત્તા જન્મ સત્કુલે

દારિદ્યામ્બુધિમગ્નસ્ય સર્વમેતન્ન શોભતે ।
પ્રિયાઃ પુત્રાશ્ચપૌત્રાશ્ચ બાન્ધવા ભ્રાતરસ્તથા

શિષ્યાશ્ચ સર્વમનુજાસ્ત્યજન્ત્યૈશ્વર્યવાર્જિતમ્ ।
ચાણ્ડાલો વા દ્વિજો વાપિ ભાગ્યવાનેવ પૂજ્યતે

દરિદ્રઃ પુરુષો લોકે શવવલ્લોકનિન્દિતઃ ।
અહો સંપત્સંમાયુક્તો નિષ્ટુરો વાપ્યનિષ્ઠુરઃ

ગુણહીનો ઽપિ ગુણવાન્મૂર્ખો વાપ્યથ પણ્ડિતઃ ।
ઐશ્વર્યગુણયુક્તશ્ચેત્પૂજ્ય એવ ન સંશયઃ

અહો દરિદ્રતા દુઃખં તત્રાપ્યાશાતિદુઃખદા ।
આશાભિભૂતાઃ પુરુષા દુઃખમશ્નુવતે ઽક્ષયમ્

આશયાદાસા યે દાસાસ્તે સર્વલોકસ્ય ।
આશા દાસી યેષાં તેષાં દાસાયતે લોકઃ

માનો હિ મહતાં લોકે ધનમક્ષયમુચ્યતે ।
તસ્મિન્નાશાખ્યરિપુણા માને નષ્ટે દરિદ્રતા

સર્વશાસ્ત્રાર્થવેત્તાપિ દરિદ્રો ભાતિ મૂર્ખવત્ ।
નૈષ્કિઞ્ચન્યમહાગ્રાહગ્રસ્તાનાં કો વિમોચચકઃ

અહો દુઃખમહો દુઃખમહો દુઃખં દરિદ્રતા ।
તત્રાપિ પુત્રભાર્યાણાં બાહુલ્યમતિદુઃખદમ્

એવમુક્ત્વા ભદ્રમતિઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગઃ ।
અન્યમૈશ્વર્યદં ધર્મં મનસાચિન્તયત્તદા

ભૂમિદાનં વિનિશ્ચિત્ય સર્વદાનોત્તમોત્તમમ્ ।
દાનેન યો ઽનુમન્તાતિ સ એવ કૃતવાન્પુરા

પ્રાપકં પરમં ધર્મં સર્વકામફલપ્રદમ્ ।
દાનાનામુત્તમં દાનં ભૂદાનં પરિકીર્તિતમ્

યદ્દત્ત્વા સમવાન્પોતિ યદ્યદિષ્ટતમં નરઃ ।
ઇતિ નિશ્ચત્ય મતિમાન્ધીરો ભદ્રમતિર્બલે

કૌશામ્બીંનામ નગરીં કલત્રાપત્યયુગ્યયૌ ।
સુઘોષનામવિપ્રેન્દ્રં સર્વૈશ્વર્યસમન્વલિતમ્

ગત્વા યાચિતવાન્ભૂમિં પઞ્ચહસ્તાયતાં બલે ।
સુઘોષો ધર્મનિરતસ્તં નિરીક્ષ્ય કુટુમ્બિક્રમ્

મનસા પ્રીયમાણેન સમભ્યર્ચ્યેદમબ્રવીત્ ।
કૃતાર્થો ઽહં ભદ્રમતે સફલં મમ જન્મ ચ

મત્કુલ પાવનં જાતં ત્વદનુગ્રહતો દ્વિજ ।
ઇત્યુક્ત્વા તં સમભ્યર્ચ્ય સુઘોષો ધર્મતત્પરઃ

પઞ્ચહસ્તમિતાં ભૂમિં દદૌ તસ્મૈ મહામતિઃ ।
પૃથિવી વૈષ્ણવી પુણ્યા પૃથિવીં વિષ્ણુપાલિતા

પૃથિવ્યાસ્તુ પ્રદાનેન પ્રીયતાં મે જનાર્દનઃ ।
મન્ત્રેણાનેન દૈત્યેન્દ્ર સુઘોષસ્તં દ્વિજોત્તમમ્

વિષ્ણુબુદ્ધ્યા સમભ્યર્ચ્ય તાવતીં પૃથિવીં દદૌ ।
સો ઽપિ ભદ્રમતિર્વિપ્રો ધીમતા યાચિતાં ભુવમ્

દત્તવાન્હરિભક્તાય શ્રોત્રિયાય કુટુમ્બિને ।
સુઘોષો ભૂમિદાનેન કોટિવંશસમન્વિતઃ

પ્રપેદે વિષ્ણુભવનં યત્ર ગત્વા ન શોચતિ ।
બલે ભદ્રમતિશ્ચાપિ યતઃ પ્રાર્થિતવાઞ્છ્રિયમ્

સ્થિતવાન્વિષ્ણુભવને સકુટુમ્બો યુગાયુતમ્ ।
તથૈવ બ્રહ્મસદને સ્થિત્વા કોટિયુગાયુતમ્

ઐન્દ્રં પદં સમાસાદ્ય સ્થિતવાન્કલ્પપઞ્ચકમ્ ।
તતો ભુવં સમાસાદ્ય સર્વૈશ્વર્યસમન્વિતઃ

જાતિસ્મરો મહાભાગો બુભુજે ભોગમુત્તમમ્ ।
તતો ભદ્રમતિર્દૈત્ય નિષ્કામો વિષ્ણુતત્પરઃ

પૃથિવીં વૃત્તિહીનેભ્યો બ્રહ્મણેભ્યઃ પ્રદત્તવાન્ ।
તસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસન્નાત્મા તત્ત્વૈશઅવર્યમનુત્તમમ્

કોટિવંશસમેતસ્ય દદૌ મોક્ષમનુત્તમમ્ ।
તસ્માદ્દૈત્યપતે મહ્યં સર્વધર્મપરાયણ

તપશ્ચરિષ્યેમોક્ષાય દેહિ મે ત્રિપદાં મહીમ્ ।
વૈરોચનિસ્તતો દૃષ્ટઃ કલશં જલપૂરિતમ્

આદદે પૃથિવીં દાતું વર્ણિને વામનાય ।
વિષ્ણુઃ સર્વગતોજ્ઞાત્વા જલધારાવરોધિનમ્

કાવ્યં હસ્તસ્થદર્ભાગ્રં તચ્છરે સંન્યવેશયત્ ।
દર્ભાગ્રે ઽભૂન્મહાશાસ્ત્રં કોટિસૂર્યસમપ્રભમ્

અમોધં બ્રહ્મમત્યુગ્રં કાવ્યાક્ષિગ્રાસલોલુપમ્ ।
આયાય ભાર્ગવસુરાનસુરાનેકચક્ષુષા

પશ્યેતિ વાન્દિદેશે ચ દર્ભાગ્રં શસ્ત્રસન્નિભમ્ ।
બલિર્દદૌ મહાવિષ્ણોર્મહીં ત્રિપદસંમિતામ્

વવૃધે સો ઽપિ વિશ્વાત્મા આબ્રહ્મભુવનં તદા ।
અમિમીત મહીં દ્વાભ્યાં પદ્ભ્યાં વિશ્વતનુર્હરિઃ

સ આબ્રહ્મકટાહાન્તપદાન્યેતાનિ સપ્રભઃ ।
પાદાઙ્કુષ્ટાગ્રનિર્ભિન્નં બ્રહ્માણ્ડં વિભિદે દ્વિધા

તદ્દારા બાહ્યસલિલં બહુધારં સમાગતમ્ ।
ધૌતવિષ્ણુપદં તોયં નિર્મલં લોકપાવનમ્

અજાણ્ડબાહ્યનિલયં ધારારુપમવર્ત્તત ।
તજ્જલં પાવનં શ્રેષ્ઠં બ્રહ્માદીન્પાવયત્સુરાન્

સત્પર્ષિસેવિતં ચૈવ ન્યપતન્મેરુમૂર્દ્ધનિ

એતદ્દષ્ટ્વાદ્ભુતં કર્મ બ્રહ્માદ્યા દેવતાગણાઃ ।
ઋષયો મનવશ્ચૈવ હ્યસ્તુવન્હર્ષવિહ્વલાઃ

દેવા ઊચુઃ
નમઃ પરેશાય પરાત્મરુપિણે પરાત્પરાયાપરરુપધારિણે ।
બ્રહ્માત્મને બ્રહ્મરતાત્મબુદ્ધયે નમો ઽસ્તુ તે ઽવ્યાહતકર્મશીલિને

પરેશ પરમાનન્દ પરમાત્મન્પરાત્પર ।
સર્વાત્મને જગન્મૂર્ત્તે પ્રમાણાતીત તે નમઃ

વિશ્વતશ્વક્ષુષે તુભ્યં વિશ્વતો બાહવે નમઃ ।
વિશ્વતઃ શિરસે ચૈવ વિશ્વતો ગતયે નમઃ

એવંર સ્તુતો મહાવિષ્ણુર્બ્રહ્માદ્યૈઃ સ્વર્દ્દવૌકસામ્ ।
દત્ત્વાભયં ચ મુમુદે દેવદેવઃ સનાતનઃ

વિરોચનાત્મજં દૈત્યં પદૈકાર્થં બબન્ધ હ ।
તતઃ પ્રપન્નં તુ બલિં જ્ઞાત્વા ચાસ્મૈ રસાતલમ્ ।
દદૌ તદ્વારપાલશ્ચ ભક્તવશ્યો બભૂવ હ

નારદ ઉવાચ
રસાતલે મહાવિષ્ણુર્વિરોચનસુતસ્ય વૈ ।
કિં ભોજ્યં કલ્પયામાસ ઘોરે સર્પભયાકુલે

સનક ઉવાચ
અમન્ત્રિતં હવિર્યત્તુ હૂયતે જાતવેદસિ ।
અપાત્રે દીયતે યચ્ચ તદ્ધોરં ભોગસાધનમ્

હુતં હવિરશુચિના દૃત્તં સત્કર્મ યત્કૃતમ્ ।
તત્સર્વં તત્ર ભોગાર્હમધઃ પાતફલપ્રદમ્

એવં રસાતલં વિષ્ણુર્બલયે સાસુરાય તુ ।
દત્ત્વાભયં ચ સર્વેષાં સુરાણાં ત્રિદિવં દદૌ

પૂજ્યમાનો ઽમરગણૈઃ સ્તૂયમાનો મહર્ષિભિઃ ।
ગન્ધર્વૈર્ગીયમાનશ્ચ પુનર્વામનતાં ગતઃ

એતદ્દૃષ્ટ્વા મહત્કર્મમુનો બ્રહ્મવાદિનઃ ।
પરસ્પરે સ્મિતમુખાઃ પ્રણેભુઃ પુરુષોત્તમમ્

સર્વભૂતત્મકો વિષ્ણુર્વામનત્વમુપાગતઃ ।
મોહયન્નિખિલં લોકં પ્રપેદે તપસે વનમ્

એવં પ્રભાવા સા દેવી ગઙ્ગા વિષ્ણુપદોદ્ભવા ।
યસ્યાઃ સ્મરણમાત્રેણ મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

ઇદં તુ ગઙ્ગામાહાત્મ્યં યઃ પઠે ચ્છૃણુયાદપિ ।
દેવાલયે નદીતીરે સો ઽશ્વમેધફલં લભેત્