નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.12

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે ગઙ્ગોત્પત્તિર્ગઙ્ગામાહાત્મ્યં નામૈકાદશો ઽધ્યાયઃ
નાતદ ઉવાચ
શ્રુતં તુ ગઙ્ગામાહાત્મ્યં વાઞ્છિતં પાપનાશનમ્ ।
અધુના લક્ષણં બ્રૂહિ ભ્રાતર્મે દાનપાત્રઘયોઃ

સનક ઉવાચ
સર્વેષામેવ વર્ણાનાં બ્રહ્મણઃ પરમો ગુરુઃ ।
તસ્મૈ તાનાનિ દેયાનિ દત્તસ્યાનન્ત્યમિચ્છતા

બ્રાહ્મણઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્સર્વતો ભયવર્જિતઃ ।
ન કદાપિ ક્ષત્રવિશો ગૃહ્ણીયાતાં પ્રતિગ્રહમ્

ચણ્ડસ્ય પુત્રહીનસ્ય દમ્ભાચારરતસ્ય ચ ।
સ્વકર્મત્યાગિનશ્ચાપિ દત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્

પરદારરતસ્યાપિ પરદ્રવ્યાભિલિષિણઃ ।
નક્ષત્રસૂચકસ્યાપિ દત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્

અસૂયાવિષ્ટમનસઃ કૃતન્ઘસ્ય ચ માયિનઃ ।
અયાજ્યયાજકસ્યાપિ દત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્

નિત્યં યાચ્ઞાપરસ્યાપિ હિંસકસ્ય ખલસ્ય ચ ।
રસવિક્રયિણશ્વૈવ દત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્

નામૈકા દ
વેદવિક્રયિણશ્ચાપિ સ્મૃતિવિક્રયિણસ્તથા ।
ધર્મવિક્રયિણો વિપ્ર દત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્

ગાનેન જીવિકા યસ્ય યસ્ય ભાર્યા ચ પુશ્ચલી ।
પરોપતાપિનશ્ચાપિ દત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્

અસિજીવી મષીજીવી દેવલો ગ્રામયાજકઃ ।
ધાવકો વા ભવેત્તેષાં દત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્

પાકકર્તુઃ પરસ્યાર્થે કવયે ગદહારિણે ।
અભક્ષ્ય ભક્ષકસ્યાપિ દત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્

શૂદ્રાન્નભોજિનશ્ચૈવ શૂદ્રાણાં શવદાહિનઃ ।
પૈંશ્વલાન્નભુજશ્ચાપિ દત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્

નામવિક્રયિણો વિષ્ણોઃ સંધ્યાકર્ંમોર્જ્ઝિતસ્ય ચ ।
દુષ્પ્રતિગ્રહદગ્ધસ્ય દત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્

દિવાશયનશીલસ્ય તથા મૈથુનકારિણઃ ।
સધ્યાભોજિન એવાપિદત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્

મહાપાતકયુક્તસ્ય ત્યક્તસ્ય જ્ઞાતિબાન્ધવૈઃ ।
કુણ્ડસ્ય ચાપિ ગોલસ્ય દત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્

પરિવત્તેઃ શઠસ્યાપિ પરિવત્તુઃ પ્રમાદિનઃ ।
સ્ત્રીજિતસ્યાતિદુષ્ટસ્ય દત્તં ભવિત નિષ્ફલમ્

મદ્યમાંસાશિનશ્ચાપિ સ્ત્રીવિટસ્યાતિલોભિનઃ ।
ચૌરસ્ય પિશુનસ્યાપિ દત્તં ભવતિ નિષ્ફલમ્

યે કેચિત્પાપનિરતા નિન્દિતાઃ સુજનૈઃ સદા ।
ન તેભ્યઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાન્ન ચ વદ્યાદ્દિજોત્તમ ।
સત્કર્મનિરતાયાપિ દેયં યત્નેન નારદ

યદ્દાનં શ્રદ્ધયા દત્તં તથા વિષ્ણુસમર્પણમ્ ।
યાચિતં વાપિ પાત્રેણ ભવેત્તદ્દાનમુત્તમમ્

પરલોકં સમુદ્દશ્ય હ્યૈહિકં વાપિ નારદ ।
યદ્દાનં દીયતે પાત્રે તત્કામ્યં મધ્યમં સ્મૃતમ્

દગ્ભેન ચાપિ હિંસાર્થં પરસ્યાવિધિનાપિ ચ ।
ક્રુદ્ધેનાશ્રદ્ધયાપાત્રે તદ્દાનં મધ્યમં સ્મૃતમ્

અધમં બલિતોષાયમધ્યમં સ્વાર્થસિદ્ધયે ।
ઉત્તમં હરિપ્રીત્યર્થં પ્રાહુર્વેદવિદાં વરાઃ

દાનભોગવિનાશાશ્ચ રાયઃ સ્યુર્ગતયસ્ત્રિધા

યો દદાતિ ચ નોભુક્તે તદ્ધનં નાશકારણમ્ ।
ધનં ધર્મફલં વિપ્ર ધર્મો માધવતુષ્ટિકૃત્

તરવઃ કિં ન જીવન્તિ તે ઽપિ લોકે પરાર્થકાઃ ।
યત્ર મૂલફલૈર્વૃક્ષાઃ પરકાર્યં પ્રકુર્વતે

મનુષ્યા યદિ વિપ્રાગ્થ્ર ન પરાર્થાસ્તદા મૃતાઃ ।
પરકાર્યં ન યે મર્ત્યાઃ કાયેનાપિ ધનેન વા

મનસા વચસા વાપિ તે જ્ઞેયાઃ પાપકૃત્તમાઃ ।
અત્રેતિહાસં વક્ષ્યામિ શૃણુ નારદ તત્ત્વતઃ

યત્ર દાનાદિકાનાં તુ લક્ષણં પરિકીર્તિતમ્ ।
ગઙ્ગામાહાત્મ્યસહિતં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

ભગીરથસ્ય ધર્મસ્ય સંવાદં પુણ્યકારણમ્ ।
આસીદ્ભગીરથો રાજા સગરાન્વયસંભવઃ

શશાસ પૃથિવીં મેતાં સત્પદ્વીપાં સસાગરામ્ ।
સર્વધર્મરતો નિત્યં સત્યસંધઃ પ્રતાપવાન્

કન્દર્પસદ્દશો રુપે યાયજૃકો વિચક્ષણઃ ।
પ્રાલેયાદ્રિસમો ધૈર્યે ધર્મે ધર્મસમો નૃપઃ

સર્વલક્ષણસંપન્નઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગઃ ।
સર્વસંપત્સમાયુક્તઃ સર્વાનન્દકરો મુને

આતિથ્યપ્રયતો નિત્યં વાસુદેવાર્ચનેરતઃ ।
પરાક્રમી ગુણનિધિર્મૈત્રઃ કારુણિકઃ સધીઃ

એતાદૃશં તં રાજાનં જ્ઞાત્વા દૃષ્ટો ભગીરથમ્ ।
ધર્મરાજો દ્વિજશ્રેષ્ઠ કદાચિદ્દ્રષ્ટુમાગતઃ

સમાગતં ધર્મરાજમર્હયામાસ ભૂપતિઃ ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વિધિના ધર્મઃ પ્રી ઉવાચ તમ્

ધર્મરાજ ઉવાચ
રાજન્ધર્મવિદાં શ્રેષ્ઠપ્રસિદ્ધો ઽસિ જગત્ત્રયે ।
ધર્મરાજો ઽથ કીર્તિં તે શ્રુત્વા ત્વાં દ્રષ્ટુમાગતઃ

સન્માર્ગનિરતં સત્યં સર્વભૂતહિતે રતમ્ ।
દ્રષ્ટુમિચ્છન્તિ વિબુધારતવો ત્કુષ્ટગુણપ્રિયાઃ

કીર્તિર્નીતિશ્ચ સંપત્તિર્વર્તતે યત્ર ભૂપતે ।
વસન્તિ તત્ર નિયતં ગુણાઃસન્તશ્ચ દેવતાઃ

અહો રાજન્મહાભાગ શોભનીચરિતં તવ ।
સર્વભૂતહિતત્વાદિ માદૃશામપિ દુર્લભમ્

ઇત્યુક્તવન્તં તં ધર્મં પ્રણિપત્ય ભગીરથઃ ।
પ્રોવાચ વિનયાવિષ્ટઃ સંહૃષ્ટઃ શ્લક્ષ્ણયા ગિતં

ભગીરથ ઉવાચ
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ સમદર્શિત્ સુરેશ્વર ।
કૃપયા પરયાવિષ્ટો યત્પૃચ્છામિ વદસ્વ તત્

ધર્મા કીદૃગ્વિધાઃ પ્રોક્તાઃ કે લોકા ધર્મશાલિનામ્ ।
કિયત્યો યાતનાઃ પ્રોક્તાઃ કેષાં તાઃ પરિકીર્તિતાઃ

ત્વયા સંમાનનીયા યે શાસનીયાશ્ચ યે યથા ।
તત્સર્વં મે મહાભાગ વિસ્તરાદ્વક્તુમર્હસિ

ધર્મરાજ ઉવાચ
સાધુ સાધુ મહાવુદ્ધે મતિસ્તે વિમલોર્જિતા ।
ધર્માધર્માન્પ્રવક્ષ્યામિતત્ત્વતઃ શૃણુ ભક્તિતઃ

ધર્મા બહુવિધાઃ પ્રોક્તાઃ પુણ્યલોકપ્રદાયકાઃ ।
તથૈવ યાતનાઃ પ્રોક્તા અસંખ્યા ઘોરદર્શતાઃ

વિસ્તરાદ્ગદિતું નાલમપિ વર્ષશતાયુતૈઃ ।
તસ્માતંસમાસતો વક્ષ્યે ધર્માધર્મમિદર્શનમ્

તથૈવ યાતનાં વૈ મહાપુણ્યં પ્રકીર્તતમ્ ।
તથૈવાધ્યાત્મવિદુષો દત્તં ભવતિ ચાક્ષયમ્

કુટુમ્બિનં યા શાસ્ત્રજ્ઞં શ્રોત્રિયં વા ગુણાન્વિતમ્ ।
યો દત્ત્વા સ્યાપયેદૃતિં તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ

માતૃતાઃ પિતૃતશ્ચૈવ દ્વિજઃ કોટિકુલન્વિતઃ ।
નિર્વિશ્ય વિષ્ણુભવનં કલ્પં તત્રૈવ માદતે

ગણ્યન્તે પાંસવો ભૂમેર્ગણ્યન્તે વૃષ્ટિવિન્દવઃ ।
ન ગણ્યન્તે વિધાત્રાપિ બ્રહહ્મવૃત્તિફલાનિ વૈ

સમસ્તદેવતારુપો બ્રાહ્મણઃ પરિકીર્તિતઃ ।
જીવનં દદતસ્તસ્ય કઃ પુણ્યં ગદિતું ક્ષમઃ

યો વિપ્રહિતકૃન્નિત્યં સ સર્વાન્કૃતવાન્મખાન્ ।
સ સ્ત્રાતઃ સર્વતીર્થેષુ તત્પં તેનાખિલં તપઃ

યો દદસ્વેતિ વિપ્રાણાં જીવનં પ્રેરયેત્પરમ્ ।
સો ઽપિ તત્ફલમાપ્નોતિ કિમન્યૈર્બહુભાષિતૈઃ

તડાગં કારયેદ્યસ્તુ સ્વયમેવાપરેણ વા ।
વક્તું તત્પુણ્યસંખ્યાનં નાલં વર્ષશતાયુષા

એકશ્ચેદધ્વગો રાજંસ્તડાગસ્ય જલં પિબેત્ ।
કત્કર્તુઃ સર્વપાપાનિ નશ્યન્ત્યેવ ન સંશયઃ

એકાહમષિ યત્કુર્યાદ્ભૂમિસ્થમુદકં નરઃ ।
સ મુક્તઃ સર્વપાપેભ્યઃ શતવર્ષં વસેદ્દિવિ

કર્તું તડાગં યો મર્ત્યઃ સાહ્યકઃ શક્તિતો ભવેત્ ।
સો ઽપિ તત્ફલનાપ્નોતિ તુષ્ટઃ પ્રેરક એવ ચ

મૃદં સિદ્ધાર્થમાત્રાં વા તડાગાદ્યો વહિઃ ક્ષિપેત્ ।
તિષ્ટત્યબ્દશતં સ્વર્ગે વિમુક્તઃ પાપકોટિભિઃ

દેવતા યસ્ય તુષ્યન્તિ ગુરવો વા નૃપોત્તમ ।
તડાગપુણ્યભાક્સ સ્યાદિત્યેષા શાશ્વતી શ્રુતિઃ

ઇતિ હાસં પ્રવક્ષ્યામિ તવાત્ર નૃપસત્તમ ।
યં શૃત્વા સર્વપાયેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

ગૌડદેશે ઽતિવિખ્યાતો રાજાસીદ્વીરભદ્રકઃ ।
મહાપ્રતીપી વિદ્યાવાન્સદા વિપ્રપ્રપૂજકઃ

વેદશાસ્ત્રકુલાચારયુક્તો મિત્રક્વિર્ધનઃ ।
તસ્ય રાજ્ઞી મહાભાગા નાન્મા ચમ્પકમઞ્જરી

તસ્ય રાજ્ઞો મહામાત્યાઃ કૃત્માકૃસ્યવિચારણાઃ ।
ધર્માણાં ધર્મશાસ્ત્રેસ્તુ સદા કુર્વન્તિ નિશ્ચયમ્

પ્રાયશ્ચિત્તં ચિકિત્ત્સાં ચ જ્યોતિષે ધર્મનિર્ણયમ્ ।
વિનાશાસ્ત્રેણ યો બ્રૂયાત્તમાહુર્બ્રહ્મઘાતકમ્

ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા મન્વાદીરિતધર્મ્કાન્ ।
આચાર્યેભ્યઃ સદા ભૂપઃ શૃણોતિ વિધિપૂર્વકમ્

ન કો ઽપ્યન્યાયવર્તી તસ્ય રાજ્યે ઽવરો ઽપિ ચ ।
ધર્મેણ પાલ્યમાનસ્ય તસ્ય દેશસ્ય ભૂપતેઃ

જાતં સમત્વં સ્વર્ગસ્ય સૌરાજ્યસ્ય શુભાવહમ્ ।
સ ચૈકદા તુ નૃપતિર્મૃગયાયાં મહાવને

મન્ત્ર્યાદિભિઃ પરિવૃતો બભ્રામ મધ્યભાસ્કરમ્ ।
દૈવાદાખેટશૂન્યસ્ય હ્યતિશ્રાન્તસ્ય તત્ર વૈ

નૃપરીતસ્ય સંજાતં સરસો દર્શનં નૃપ ।
તતઃ શુષ્કાં તુ સરસીં દૃષ્ટ્વા તત્ર વ્યચિન્તયત્

કિમયં સરસીશૃઙ્ગેભુવઃ કેન વિનિર્મિતા ।
કથં જલં ભવેદત્ર યેન જીવેદયં નૃપઃ

તતો બુદ્ધિઃ સમભવત્ખાતે તસ્યા નૃપોત્તમ ।
હસ્તમાત્રં તતો ગર્ત્તં ખાત્વા તોયમવાત્પવાન્

તેન તોયેન પીતેન રાજ્ઞસ્તૃત્પિરજાયત ।
મન્ત્રિણશ્ચાપિ ભૂમિશ બુદ્ધિસાગરસંજ્ઞિનઃ

સ બુદ્ધિસાગરો ભૂપં પ્રાહ ધર્માર્થકોવિદઃ ।
રાજન્નિયં પુષ્કરિણી વર્ષાજલવતી પુરા

અદ્યૈનાં બદ્ધવપ્રાં ચ કર્ત્તું જાતા મતિર્મમ ।
તદ્ભવાન્મોદતાં દેવ દત્તાદાજ્ઞાં ચ મે ઽનઘ

ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય મન્ત્રિણો નૃપસત્તમઃ ।
મુમુદે ઽતિતરાં ભૂપઃ સ્વયં કર્તું સમુદ્યતઃ

તમેવ મન્ત્રિણાં તત્ર યુયોજ શુભકર્મણિ ।
તતો રાજાજ્ઞયા સો ઽપિ બુદ્ધિસાગરકો મુદા

સરસીં સાગરં કર્ત્તુમુદ્યતઃ પુણ્યકૃત્તમઃ ।
ધનુષાં ચૈવ પઞ્ચાશત્સર્વતો વિસ્તૃતાયતામ્

સરસીં બદ્ધસુ શિલાં ચકારાગાધશમ્બરામ્ ।
તાં વિનિર્માય સરસીં રાજ્ઞે સર્વં ન્યવેદયત્

તસ્યાં તતઃ પ્રભૃતિ વૈ સર્વે ઽપિ વનચારિણઃ ।
પાન્થાઃ પિપાસિતા ભૂપ લભન્તે સ્મ જલં શુભમ્

કદાચિત્સ્વાયુષશ્ચાન્તે સ મન્ત્રી બુદ્ધિસાગરઃ ।
પ્રમૃતો ગતવાંલ્લોકં લોકશાસ્તુર્મમ પ્રભો

તદર્થં તુ મયા પૃષ્ટો ધર્મો ધર્મલિપિઙ્કરઃ ।
ચિત્રગુત્પસ્તુ તત્કર્મ મહ્યં સર્વં ન્યવેદયત્

ઉપદેષ્ટા સ્વયં ચાસૌ ધર્મકાર્યસ્ય ભૂપતેઃ ।
તસ્માદ્ધર્મવિમાનં તુ સમારોઢુમિહાર્હતિ

ઇત્યુક્તે ચિત્રગુત્પેન સમાજ્ઞત્પો મયા નૃપ ।
વિમાનં ધર્મસંજ્ઞં તુ આરોઢું બુદ્ધિસાગરઃ

અથ કાલાન્તરે રાજન્સરાજા વીરભદ્રકઃ ।
મૃતો ગતો મમ સ્થાનં નમશ્ચક્રે મુદાન્વિતઃ

મયા તુ તત્ર તસ્યાપિ પૃષ્ટં કર્માખિલં નૃપ ।
કથિતં ચિત્રગુત્પેન ધર્મં સરસિસંભવમ્

તદા સમ્યઙ્મયા રાજા બોધિતો ઽભૂદ્યથાશૃણુ ।
અધિત્યકાયાં ભૂપાલ સૈકતસ્ય ગિરેઃ પરા

લાવકેનામુનાચઞ્ચ્વા ખાતં દ્વ્યંઙ્ગુપ્રમ્બુનિ ।
તતઃ કાલાન્તરે તેન વારાહેણ નૃપોત્તમ

ખનિતં હસ્તમાત્રં તુ જલં તુણ્ડેન ચાત્મનઃ ।
તતો ઽન્યદામુયા કાલ્યાહસ્ત યુગ્મમિતઃ કૃતઃ

ખાતો જલે મહારાજ તોયં માસદ્વયં સ્થિતમ્ ।
પીતં ક્ષુદ્રૈર્વનચરૈઃ સત્ત્વૈસ્તૃષ્ણાસમાકુલૈઃ

તતો વર્ષત્રાયાન્તે તુ ગજતાનેન સુવ્રત ।
હસ્તત્રયમિતઃ ખાતઃ કૃતસ્તત્રાધિકં જલમ્

માસત્રયે સ્થિતં તચ્ચ પયો જીવૈર્વનેચરૈઃ ।
ભવાંસ્તત્ર સમાયાતો જલશોષાદ નન્તરમ્

માસે તત્ર તુ સંપ્રાત્પં હસ્તં ખાત્વા જલં નૃપ ।
તતસ્તસ્યોપદેશેન મન્ત્રિણો નૃપતે ત્વયા

પઞ્ચાશદ્ધનુરુત્ખાતં જાતં તતત્ર મહાજલમ્ ।
પુનઃ શિલાભિઃ સુદૃઢં બદ્ધં જાતં મહત્સરઃ ।
વૃક્ષાશ્ચ રોપિતાસ્તત્ર સર્વલોકોપકારિણઃ

તેન સ્વસ્વેન પુણ્યેન પઞ્ચૈતે જગતીપતે ।
વિમાનં ધર્મ્યમારુઢાસ્ત્વમાણ્યેનં સમારુહ

ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય મમ રાજા સ ભૂમિપ ।
આરુરોહ વિમાનં તત્ષષ્ઠો રાજા સમાંશભાક્

ઇતિ તે સર્વમાખ્યાતં તડાગજનિતં ફલમ્ ।
શ્રુત્વૈતન્મુચ્યતે પાપાદાજન્મમરણાન્તિકાત્

યો નરઃ શ્રદ્ધયો યુક્તો વ્યાખ્યાતં શ્રુણુયાત્પઠેત્ ।
સો ઽપ્યાપ્નોત્યખિલં પુણ્યં સરોનિર્માણસંભવમ્