નાગાનન્દ · અધ્યાય 4

ઇતિ તૃતીયો ઽઙ્ક ।
ચતુર્થો ઽઙ્કઃ
કઞ્ચુકી-
અન્તઃપુરાણાં વિહિતવ્યવસ્થઃ પદે પદે ઽહં સ્ખલનાનિ રક્ષન્ ।
જરાતુરઃ સમ્પ્રતિ દણ્ડનીત્યા સર્વાં નૃપસ્યાનુકરોમિ વૃત્તિમ્

શય્યા શાદ્વલમાસનં શુચિશિલા સદ્મ દ્રુમાણામધઃ
શીતં નિર્ઝરવારિ પાનમશનં કન્દાઃ સહાયા મૃગાઃ ।
ઇત્યપ્રાર્થિતલભ્યસર્વવિભવે દોષો ઽયમેકો વને
દુષ્પ્રાપાર્થિનિ યત્ પરાર્થઘટનાવન્ધ્યૈર્વૃથા સ્થીયતે

ઉન્મજ્જજ્જલકુઞ્જરેન્દ્રરભસાસ્ફાલાનુબન્ધોદ્ધતઃ
સર્વાઃ પર્વતકન્દરોદરભુવઃ કુર્વન્ પ્રતિધ્વાનિતાઃ ।
ઉચ્ચૈરુચ્ચરતિ ધ્વનિઃ શ્રુતિપથોન્માથી યથાયં તથા
પ્રાયઃ પ્રેઙ્ખદસંખ્યશઙ્ખધવલા વેલેયમાગછતિ

કવલિતલવઙ્ગપલ્લકરિમકરોદૂગારિસુરભિણા પયસા ।
એષા સમુદ્રવેલા રત્નદ્યુતિરઞ્જિતા ભાતિ

જિહ્વાસહસ્રદ્વિતયસ્ય મધ્યે નૈકાપિ સા તસ્ય કિમસ્તિ જિહ્વા ।
એકાહિરક્ષાર્થમહિદ્વિષે ઽદ્ય દત્તો મયાત્મેતિ યયા બ્રવીતિ

ઇત્યેષ ભોગિપતિના વિહિતવ્યવસ્થો યાન્ ભક્ષયત્યહિપતીન્ પતગાધિરાજઃ ।
યાસ્યન્તિ યાન્તિ ચ ગતાશ્ચ દિનૈર્બિવૃદ્ધિં તેષામમી તુહિનશૈલરુચો ઽસ્થિકૂટાઃ

સર્વાશુચિનિધાનસ્ય કૃતઘ્નસ્ય વિનાશિનઃ ।
શરીરકસ્યાપિ કૃતે મૂઢાઃ પાપાનિ કુર્વતે !

ક્રોડીકરોતિ પ્રથમં યદા જાતમનિત્યતા ।
ધાત્રીવ જનની પશ્ચાત્તદા શોકસ્ય કઃ ક્રમઃ?

મૂઢાયા મુહુરશ્રુસન્તતિમુચઃ કૃત્વા પ્રલાપાન્ બહૂન્
કસ્ત્રાતા તવ પુત્રકેતિ કૃપણં દિક્ષુ ક્ષિપન્ત્યા દૃશમ્ ।
અઙ્કે માતુરવસ્થિતં શિશુમિમં ત્યક્ત્વા ઘૃણામશ્નતઃ
ચઞ્ચુર્નૈવ ખગાધિપસ્ય હૃદયં વજ્રેણ મન્યે કૃતમ્।9 ॥
યૈરત્યન્તદયાપરૈર્ન વિહિતા વન્ધ્યાર્થિનાં પ્રાર્થના
યૈઃ કારુણ્યપરિગ્રહાન્ન ગણિતઃ સ્વાર્થઃ પરાર્થ પ્રતિ ।
યે નિત્યં પરદુઃખદુઃખિતધિયસ્તે સાધવો ઽસ્તં ગતા
માતઃ ! સંહર બાષ્પવેગમધુના કસ્યાગ્રતો રુદ્યતે?

આર્ત્ત કણ્ઠગતપ્રાણં પરિત્યક્તં સ્વબન્ધુભિઃ ।
ત્રાયે નૈનં યદિ તતઃ કઃ શરીરેણ મે ગુણઃ

અસ્યા વિલોક્ય મન્યે પુત્રસ્નેહેન વિક્લવત્વમિદમ્ ।
અકરુણહૃદયઃ કરુણાં કુર્વીત ભુજઙ્ગશત્રુરપિ

મહાહિમસ્તિષ્કવિભેદમુક્તરક્તચ્છટાચર્ચ્ચિતચણ્ડચઞ્ચુઃ ।
ક્વાસૌ ગરુત્માન્ ક્વ ચ નામ સૌમ્યસ્વભાવરૂપાકૃતિરેષ સાધુઃ?

મમૈતદમ્બાર્પય વધ્યચિહ્નં પ્રાવૃત્ય યાવદ્વિનતાત્મજાય ।
પુત્રસ્ય તે જીવિતરક્ષણાય સ્વદેહમાહારયિતું દદામિ

વિશ્વામિત્રઃ શ્વમાંસં શ્વપચ ઇવ પુરાભક્ષયદ્યન્નિમિત્તં
નાદિજઙ્ઘો નિજધ્ને કૃતતદુપકૃતિર્યત્કૃતે ગૌતમેન ।
પુત્રો ઽયં કશ્યપસ્ય પ્રતિદિનમુરગાનત્તિ તાર્ક્ષ્યો યદર્થં
પ્રાણાંસ્તાનેષ સાધુસ્તૃણમિવ કૃપયા યઃ પરાર્થ દદાતિ

જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ માદૃશાઃ ક્ષુદ્રજન્તવઃ ।
પરાર્થેબદ્ધકક્ષાણાં ત્વાદૃશામુદ્ભવઃ કુતઃ?

મ્રિયતે મ્રિયમાણે યા ત્વયિ જીવતિ જીવતિ ।
તાં યદીચ્છસિ જીવન્તીં રક્ષાત્માનં મમાસુભિઃ

ચઞ્ચચ્ચઞ્ચૂદ્ધૃતાર્દ્ધ ચ્યુતપિશિતલવગ્રાસસંવૃદ્ધગર્દ્ધૈ-
ર્ગૃદ્ધૈરારબ્ધપક્ષદ્વિતયવિધુતિભિર્બદ્ધસાન્દ્રાન્ધકારે ।
વક્ત્રોદ્ધાન્તાઃ પતન્ત્યશ્છમિતિ શિખિશિખાશ્રેણયોસ્મિન્ શિવાના-
મસ્રસ્રોતસ્મજસ્રસ્રુ તબહલવસાવાસવિસ્રે સ્વનન્તિ

પ્રતિદિનમશૂન્યમહિકાહારેણ વિનાયકાહિતપ્રીતિ ।
શશિધવલાસ્થિકપાલં વપુરિવ રૌદ્રં શ્મશાનમિદમ્

સમુત્પસ્યામહે માતર્યસ્યાં યસ્યાં ગતૌ વયમ્ ।
તસ્યાં તસ્યાં પ્રિયસુતે ! માતા ભૂયાસ્ત્વમેવ નઃ

વાસોયુગમિદં રક્તં પ્રાપ્તે આલે સમાગતમ્ ।
મહતીં પ્રીતિમાધત્તે પરાર્થે દેહમુજ્ઝતઃ

તુલ્યાઃ સંવર્ત્તકાભ્રઈઃ પિદધતિ ગગનં પઙ્ક્તયઃ પક્ષતીનાં
તીરે વેગાનિલો ઽમ્ભઃ ક્ષિપતિ ભુવ ઇવ લાવનાયામ્બુરાશેઃ ।
કુર્વન્ કલ્પાન્તશઙ્કાં સપદિ ચ સભયં વીક્ષિતો દિગ્દ્વિપેન્દ્રૈ-
ર્દેહોદ્યોતો દશાશાઃ કપિશયતિ મુહુર્દ્વાદશાદિત્યદીપ્તિઃ

ન તથા સુખયતિ મન્યે મલયવતી મલયચન્દનરસાર્દ્રા ।
અભિવાઞ્છિતાર્થસિદ્ધત્યૈ વધ્યશિલેયં યથાશ્લિષ્ટા

શયિતેન માતુરઙ્કે વિસ્રબ્ધં શૈશવે ન તત્ પ્રાપ્તમ્ ।
લબ્ધં સુખં મયાસ્યા વધ્યશિલાયા યદુત્સઙ્ગે

ક્ષિપ્ત્વા બિમ્બં હિમંશોર્ભયકૃતવલયાં સંમરઞ્છેષમૂર્ત્તિ
સાનન્દં સ્યન્દનાશ્વત્રસનવિચલિતે પૂષ્ણિ દૃષ્ટો ઽગ્રજેન ।
એષ પ્રાન્તાવસજ્જજ્જલધરપટલૈઅરાયતીભૂતપક્ષઃ
પ્રાપ્તો વેલામહીધ્રં મલયમહિગ્રાસગૃધ્નુઃ ક્ષણેન

સંરક્ષતા પન્નગમદ્ય પુણ્યં મયાર્જિતં યત્સ્વશરીરદાનાત્ ।
ભવે ભવે તેન મમૈવમેવં ભૂયાત્ પરાર્થઃ ખલુ દેહલાભઃ

અસ્મિન્વધ્યશિલાતલે નિપતિતં શેષાનહીન્ રક્ષિતું
નિર્ભિદ્યાશનિદણ્ડચણ્ડતરયા ચઞ્ચ્વાધુના વક્ષસિ ।
ભોક્તું ભોગિનમુદ્ધરામિ તરસા રક્તામ્બરપ્રાવૃતં
દિગ્ધં મદ્ભયદીર્ય્યમાણહૃદયપ્રસ્યન્દિનેવાસૃજા

આમોદાનન્દિતાલિર્નિપતતિ કિમિયં પુસ્પવૃષ્ટિર્નભસ્તઃ?
સ્વર્ગે કિં વૈષ ચક્રં મુખરયતિ દિશાં દુન્દુભીનાં નિનાદઃ?
આં જ્ઞાતં ! સો ઽપિ મન્યે મમ જવમરુતા કમ્પિતઃ પારિજાતઃ
સર્વૈઃ સંવર્ત્તકાભ્રૈરિદમપિ રસિતં જાતસંહારશઙ્કૈઃ

નાગાનાં રક્ષિતા ભાતિ ગુરુરેષ યથા મમ ।
તથા સર્પાશિનાકાઙ્ક્ષાં વ્યક્તમદ્યાપનેષ્યતિ