નાગાનન્દ · અધ્યાય 5

ઇતિ ચતુર્થો ઽઙ્કઃ ।
પઞ્ચમો ઽઙ્કઃ
પ્રતીહારઃ-
સ્વગૃહોદ્યાનગતે ઽપિ સ્નિગ્ધે પાપં વિશઙ્ક્યતે સ્નેહાત્ ।
કિમુ દૃષ્તવહ્વપાયપ્રતિભયકાન્તારમધ્યસ્થે?

ક્ષૌમે ભઙ્ગવતીઇ તરઙ્ગિતદશે ફેનામ્બુતુલ્યે વહન્
જાહ્નવ્યેવ વિરાજિતઃ સવયસા દેવ્યા મહાપુણ્યયા ।
ધત્તે તોયનિધેરયં સુસદૃશીં જીમૂતકેતુઃ શ્રિયં
યસ્યૈષાન્તિકવર્ત્તિની મલયવત્યાભાતિ વેલા યથા

ભુક્તાનિ યૌવનસુખાનિ યશો ઽવકીર્ણં
રાજ્યે સ્થિતં સ્થિરધિયા ચરિતં તપો ઽપિ ।
શ્લાધ્યઃ સુતઃ સુસદૃશાન્વયજા સ્નુષેયં
ચિન્ત્યો માય નનુ કૃતાર્થતયાદ્ય મૃત્યુઃ

સ્ફુરસિ કિમુ દક્ષિણેતર ! મુહુર્મુહુઃ સૂચયન્મમાનિષ્ટમ્ ।
હતચક્ષુરપહતં તે સ્ફુરિતં મમ પુત્રકઃ કુશલી

આલોક્યક્યમાનમતિલોચનદુઃખદાયિરક્તચ્છટાનિજમરીચિરુચો વિમુઞ્ચત્ ।
ઉત્પાતવાતતલીકૃતતારકાભમેતત્પુરઃ પતતિ કિં સહસા નભસ્તઃ?

તાર્ક્ષ્યેણ ભક્ષ્યમાણાનાં પન્નગાનામનેકશઃ ।
ઉલ્કારૂપાઃ પતન્ત્યેતે શિરોમણય ઈદૃશાઃ

ગોકર્ણમર્ણવતટે ત્વરિતં પ્રણમ્ય પ્રાપ્તો ઽસ્મિ તાં ખલુ ભુજઙ્ગમવધ્યભૂમિમ્ ।
આઢાય તં નખમુખક્ષતસઞ્ચ વિદ્યાધરં ગગનમુત્પતિતો ગરુત્માન્ !

નાહિત્રાણત્કીર્તિરેકા મયાપ્તા નાપિ શ્લાઘ્યા સ્વામિનો ઽનુષ્ઠિતાજ્ઞા ।
દત્ત્વાત્માનં રક્ષિતો ઽન્યેન શોચ્યો હા ધિક્ ! કષ્ટં ! વઞ્ચિતો વઞ્ચિતો ઽસ્મિ

આદાવુત્પીડપૃથ્વીં પ્રવિરલપતિતાં સ્થૂલબિન્દું તતો ઽગ્રે
ગ્રાવસ્વાપાતશીર્ણપ્રસૃતતનુકણાં કીટકીર્ણા સ્થલીષુ ।
દુર્લક્ષ્યાં ધાતુભિત્તૌ ઘતનરુશિખરે સ્ત્યાનનીલસ્વરૂપા-
મેનાં તાક્ષ્ય દિદૃક્ષુર્નિપુણમનુસરન્ રક્તધારાં વ્રજામિ

આવેદય મમાત્મીયં પુત્ર ! દુખં સુદુઃસહમ્
મયિ સઙ્ક્રાન્તમેતત્તે યેન સહ્યં ભવિષ્યતિ

વિદ્યાધરેણ કેનાપિ કરુણાવિષ્ટચેતસા ।
મમ સંરક્ષિતાઃ પ્રાણા દત્ત્વાત્માનં ગરુત્મત્તે

ચૂડામણિં ચરણયોર્મમ પાતયતા ત્વયા ।
લોકાન્તરગતેનાપિ નોજ્ઝિતો વિનયક્રમઃ !

ભક્ત્યા સુદૂરમવનામિતનમ્રમૌલેઃ શશ્વત્તવ પ્રણમતશ્ચરણૌ મદીયૌ ।
ચૂડામણિર્નિકષણૌર્મસૃણો ઽપ્યહિંસ્ત્રઃ ગાઢં વિદારયતિ મે હૃદયં કથં નુ?

કુર્વાણો રુધિરાર્દ્રચઞ્ચુકષણૈર્દ્રોણીરિવાદ્રેસ્તટીઃ
પ્લુષ્ટોપાન્તવતાન્તરઃ સ્વનયનજ્યોતિઃશિખાશ્રેણિભિઃ ।
સજ્જદ્વજ્રકઠોઘોરનખરપ્રાન્તાવગાઢાવનિઃ
શ્રૃઙ્ગાગ્રે મલયસ્ય પન્નગરિપુર્દૂરાદયં દૃશ્યતે

ગ્લાનિર્નાધિકપીયમાનરુધિરસ્યાપ્યસ્તિ ધૈર્ય્યોદધે-
ર્માસોત્કર્ત્તનજા રૂજો ઽપિ વહતઃ પ્રસન્નં મુખમ્ ।
ગાત્રં યન્ન વિલુપ્તમેષ પુલકસ્તત્ર સ્ફુટો લક્ષ્યતે
દૃષ્ટિર્મય્યુપકારિણીવ નિપતત્યસ્યાપકારિણ્યપિ

શિરામુખૈઃ સ્યન્દત એવ રક્તમદ્યાપિ દેહે મમ માંસભસ્તિ ।
તૃપ્તિં ન પશ્યામિ તવાપિ તાવત્ કિં ભક્ષણાત્ત્વં વિરતો ગરુત્મન્!

આવર્જિતં મયા ચઞ્ચ્વા હૃદયાત્ તવ શોણિતમ્ ।
અનેન ધૈર્ય્યેણ પુનસ્ત્વયા હૃદયમેવ નઃ

આસ્તાં સ્વસ્તિકલક્ષ્મ વક્ષસિ તનૌ નાલોક્યતે કઞ્ચુકઃ
જિહ્વે જલ્પત એવ મે ન ગણિતે નામ ત્વયા દ્વે અપિ !
તિસ્ત્રસ્તીવ્રવિષાગ્નિધૂમપટલવ્યાજિહ્યરત્નત્વિષો
નૈતા દુઃસહશોકશૂત્કૃતમરુત્સ્ફીતાઃ ફણાઃ પશ્યસિ !

મેરૌ મન્દરકન્દરાસુ હિમવત્સાનૌ મહેન્દ્રાચલે ।
કૈલાસસ્ય શિલાતલેષુ મલયપ્રાગ્ભારદેશેષ્વપિ ।
ઉદ્દેશેષ્વપિ તેષુ તેષુ બહુશો યસ્ય શ્રુતં તન્મયા ।
લોકાલોકવિચારણગણૈરુદુગીયમાનં યશઃ

સ્વશરીરેણ શરીરં તાર્ક્ષ્યાત્ પરિરક્ષતા મદીયમિદમ્ ।
યુક્તં નેતું ભવતા પાતાલતલાદપિ તલં મામ્?

આત્મીયઃ પર ઇત્યયં ખલુ કુતઃ સત્યં કૃપાયાઃ ક્રમઃ?
કિં રક્ષામિ બહૂન્ કિમેકમિતિ તે જાતા ન ચિન્તા કથમ્?
તાર્ક્ષ્યાત્ત્રાતુમહિં સ્વજીવિતપરિત્યાગં ત્વયા કુર્વતા
યેનાત્મા પિતરૌ વધૂરિતિ હતં નિઃશેષમેતત્કુલમ્

જ્વાલાભઙ્ગૈસ્ત્રિકગ્રસનરસચલત્કાલજિહ્વાગ્રકલ્પૈઃ
સર્પદ્ભિઃ સપ્ત સર્પિષ્કણમિવ કવલીકર્ત્તુમીશે સમુદ્રાન્ ।
સ્વૈરેવોત્પાતવાતપ્રસરપટુતરૈર્ધુક્ષિતે પક્ષવાતૈ-
રસ્મિન્ કલ્પાવસાનજ્વલનભયકરે વાડવાગ્નૌ પતામિ

વિલુપ્તશેષાઙ્ગતયા પ્રયાતાન્ નિરાશ્રયત્વાદિવ કણ્ઠદેશમ્ ।
પ્રાણાંસ્ત્યજન્તં તનયં નિરીક્ષ્ય કથં ન પાપઃ શતધા વ્રજામિ

મેદોસ્થિમાંસમજ્જાસૃક્સઙ્ઘાતે ઽસ્મિંસ્ત્વચાવૃતે ।
શરીરનામ્નિ કા શોભા સદા બીભત્સદર્શને?

નિત્યં પ્રાણાભિઘાતાત્ પ્રતિવિરમ કુરુ પ્રાક્કૃતસ્યાનુતાપં
યત્નાત્ પુણ્યપ્રવાહં સમુપચિનુ દિશન્ન્ સર્વસત્ત્વેષ્વભીતિમ્ ।
મગ્નં યેનાત્ર નૈનઃ ફલતિ પરિણતં પ્રાણિહિંસાસમુત્થં
દુર્ગાધે વારિપૂરે લવણપલમિવ ક્ષિપ્તમન્તર્હ્રદસ્ય

અજ્ઞાનનિદ્રાશયિતો ભવતા પ્રતિબોધિતઃ ।
સર્વપ્રાણિવધાદેષ વિરતો ઽદ્ય પ્રભૃત્યહમ્

ક્વચિદૂદ્વીપાકારઃ પુલિનવિપુલૈર્ભોગનિવહૈઃ
કૃતાવર્ત્તભ્રાન્તિર્વલયિતશરીરઃ ક્વચિદપિ ।
વ્રજન્ કૂલાત્ કૂલં ક્વચિદપિ ચ સેતુપ્રતિસમઃ
સમાજો નાગાનાં વિહરતુ મહોદન્વતિ સુખમ્

સ્રસ્તાનાપાદલમ્બાન્ ઘનતિમિરનિભાન્ કેશપાશાન્ વહન્ત્યઃ
સિન્દૂરેણેવ દિગ્ધૈઃ પ્રથમરવિકરસ્પર્શતામ્રૈઃ કપોલૈઃ ।
આયાસેનાલસાઙ્ગયો ઽપ્યવગણિતરુજઃ કાનને ચન્દનાના-
મસ્મિન્ ગાયન્તુ રાગાદુરગયુવતયઃ કીર્તિમેતાં તવૈવ

ઉત્પ્રેક્ષમાણા ત્વાં તાર્ક્ષ્યચઞ્ચુકોટિવિપાટિતમ્ ।
ત્વદૂદુઃખદુઃખિતા નૂનમાસ્તે સા જનની તવ

ગાત્રાણ્યમૂનિ ન વહન્તિ સચેતનત્વં શ્રાત્રં સ્ફુટાક્ષરપદાં ન દિરં શ્રૃણોતિ ।
કષ્ટં નિમીતિલમિદં સહસૈવ ચક્ષુર્હા તાત ! યાન્તિ વિવશસ્ય મમાસવો ઽમી

નિરાધારં ધૈર્ય્ય કમિવ શરણં યાતુ વિનયઃ?
ક્ષમઃ ક્ષાન્તિં વોઢું ક ઇહ વિરતા દાનપરતા ।
હતં સત્યં સત્યં વ્રજતુ કૃપણા ક્વાદ્ય કરુણા?
જગજ્જાતં શૂન્યં ત્વયિ તનય લોકાન્તરગતે

પક્ષોત્ક્ષિપ્તામ્બુનાથઃ પટુતરજવનૈઃ પ્રેર્ય્યમાણૈઃ સમીરૈઃ
નેત્રાગ્નિપ્લોષમૂર્ચ્છાવિધુરવિનિપતત્સાનલદ્વાદશાર્કઃ ।
ચઞ્ચ્વા સઞ્ચૂર્ણ્ય શક્રાશનિધનદગદાપ્રેતલોકેશદણ્ડાન્
આજૌ નિર્જત્ય દેવાન્ ક્ષણમમૃતમયીં વૃસ્ટિમભ્યુત્સૃજામિ

ઉષ્ણીષઃ સ્ફુટ એષ મૂર્ધનિ વિભાત્યૂર્ણોયમન્તર્ભ્રુવો-
શ્ચક્ષુસ્તામરસાનુકારિ હરિણા વક્ષઃસ્થલં સ્પર્ધતે ।
ચક્રાઙ્કૌ ચરણૌ તથાપિ હિ કથં હા વત્સ મદૂદુષ્કૃતૈ-
સ્ત્વં વિદ્યાધરચક્રવર્તિપદવીમપ્રાપ્ય વિશ્રામ્યસિ

નિજેન જીવિતેનાપિ જગતામુપકારિણઃ ।
પરિતુષ્ટાસ્મિ તે વત્સ ! જીવ જીમૂતવાહન

અભિલષિતાધિકવરદે ! પ્રણિપતિતજનાર્ત્તિહારિણિ ! શરણ્યે !
ચરણૌ નમામ્યહં તે વિદ્યાવરપૂજિતે ! ગૌરિ !

સમ્પ્રાપ્તાખણ્ડદેહાઃ સ્ફુટફણમણિભિર્ભાસુરૈરુત્તનાઙ્ગૈ-
ર્જિહ્વાકોટિદ્વયેન ક્ષિતિમમૃતરસાસ્વાદલોભાલ્લિહન્તઃ ।
સમ્પ્રત્યાબદ્ધવેગા મલયગિરિસરિદ્વારિપૂરા ઇવામી
વક્રૈઃ પ્રસ્થાનમાર્ગેર્વિષધરપતયસ્તોયરાશિં વિશન્તિ

હંસાસેવિતેમપઙ્કજરજઃસમ્પર્કપઙ્કોજ્ઝિતૈ-
રુત્પન્નૈર્મમ માનસાદુપનતૈસ્તોયૈર્મહાપાવનૈઃ ।
સ્વેચ્છાનિર્મિતરત્નકુમ્ભનિહિતૈરેષાભિષિચ્ય સ્વયં
ત્વાં વિદ્યાધરચક્રવર્ત્તિનમહં પ્રીત્યા કરોમિ ક્ષણાત્

અગ્રેસરીભવતુ કાઞ્ચનક્રમેતદેષ દ્વિપશ્ચ ધવલો દશનૈશ્ચતુર્ભિઃ ।
શ્યામો હરિર્મલયવત્યપિ ચેત્યમૂનિ રત્નાનિ તે સમવલોક્ય ચક્રવર્ત્તિન્ !

ત્રાતો ઽયં શઙ્ખચૂડઃ પતગપતિમુખાદ્વૈનતેયો વિનીત-
સ્તેન પ્રાગ્ભક્ષિતા યે વિષધરપતયો જીવિતાસ્તે ઽપિ સર્વે ।
મત્પ્રાણાપ્ત્યા વિમુક્તા ન ગુરુભિરસવશ્ચક્રવર્ત્તિત્વમાપ્તં
સાક્ષાત્ત્વં દેવિ ! દૃષ્ટા પ્રિયમપરમતઃ કિં પુનઃ પ્રાર્થ્યતે યત્

વૃષ્ટિં હૃષ્ટશિખણ્ડતાણ્ડવભૃતો મુઞ્ચન્તુ કાલે ધનાઃ
કુર્વન્તુ પ્રતિરૂઢસન્તતહરિચ્છસ્યોત્તરીયાં ક્ષિતિમ્ ।
ચિન્વાનાઃ સુકૃતાનિ વીતવિપદો નિર્મન્સરૈર્માનિસૈ-
ર્મોદન્તાં સતતં ચ બાન્ધવસુહૃદ્ગોષ્ઠિપ્રમોદાઃ પ્રજાઃ

શિવમસ્તુ સર્વજગતાં પરહિતનિરતા ભવન્તુ ભૂતગણાઃ ।
દોષાઃ પ્રયાન્તુ નાશં સર્વત્ર સુખી ભવતુ લોકઃ