મૂલમધ્યમકકારિકા · અધ્યાય 23

સંકલ્પપ્રભવો રાગો દ્વેષો મોહશ્ ચ કથ્યતે ।
શુભાશુભવિપર્યાસાન્ સંભવન્તિ પ્રતીત્ય હિ

શુભાશુભવિપર્યાસાન્ સંભવન્તિ પ્રતીત્ય યે ।
તે સ્વભાવાન્ ન વિદ્યન્તે તસ્માત્ ક્લેશા ન તત્ત્વતઃ

આત્મનો ઽસ્તિત્વનાસ્તિત્વે ન કથં ચિચ્ ચ સિધ્યતઃ ।
તં વિનાસ્તિત્વનાસ્તિત્વે ક્લેશાનાં સિધ્યતઃ કથમ્

કસ્ય ચિદ્ ધિ ભવન્તીમે ક્લેશાઃ સ ચ ન સિધ્યતિ ।
કશ્ચિદ્ આહો વિના કંચિત્ સન્તિ ક્લેશા ન કસ્યચિત્

સ્વકાયદૃષ્ટિવત્ ક્લેશાઃ ક્લિષ્ટે સન્તિ ન પઞ્ચધા ।
સ્વકાયદૃષ્ટિવત્ ક્લિષ્ટં ક્લેશેષ્વ્ અપિ ન પઞ્ચધા

સ્વભાવતો ન વિદ્યન્તે શુભાશુભવિપર્યયાઃ ।
પ્રતીત્ય કતમાન્ ક્લેશાઃ શુભાશુભવિપર્યયાન્

રૂપશબ્દરસસ્પર્શા ગન્ધા ધર્માશ્ ચ ષડ્વિધમ્ ।
વસ્તુ રાગસ્ય દોષસ્ય મોહસ્ય ચ વિકલ્પ્યતે

રૂપશબ્દરસસ્પર્શા ગન્ધા ધર્માશ્ ચ કેવલાઃ ।
ગન્ધર્વનગરાકારા મરીચિસ્વપ્નસંનિભાઃ

અશુભં વા શુભં વાપિ કુતસ્ તેષુ ભવિષ્યતિ ।
માયાપુરુષકલ્પેષુ પ્રતિબિમ્બસમેષુ ચ

અનપેક્ષ્ય શુભં નાસ્ત્ય્ અશુભં પ્રજ્ઞપયેમહિ ।
યત્ પ્રતીત્ય શુભં તસ્માચ્ છુભં નૈવોપપદ્યતે

અનપેક્ષ્યાશુભં નાસ્તિ શુભં પ્રજ્ઞપયેમહિ ।
યત્ પ્રતીત્યાશુભં તસ્માદ્ અશુભં નૈવ વિદ્યતે

અવિદ્યમાને ચ શુભે કુતો રાગો ભવિષ્યતિ ।
અશુભે ઽવિદ્યમાને ચ કુતો દ્વેષો ભવિષ્યતિ

અનિત્યે નિત્યમ્ ઇત્ય્ એવં યદિ ગ્રાહો વિપર્યયઃ ।
નાનિત્યં વિદ્યતે શૂન્યે કુતો ગ્રાહો વિપર્યયઃ

અનિત્યે નિત્યમ્ ઇત્ય્ એવં યદિ ગ્રાહો વિપર્યયઃ ।
અનિત્યમ્ ઇત્ય્ અપિ ગ્રાહઃ શૂન્યે કિં ન વિપર્યયઃ

યેન ગૃહ્ણાતિ યો ગ્રાહો ગ્રહીતા યચ્ ચ ગૃહ્યતે ।
ઉપશાન્તાનિ સર્વાણિ તસ્માદ્ ગ્રાહો ન વિદ્યતે

અવિદ્યમાને ગ્રાહે ચ મિથ્યા વા સમ્યગ્ એવ વા ।
ભવેદ્ વિપર્યયઃ કસ્ય ભવેત્ કસ્યાવિપર્યયઃ

ન ચાપિ વિપરીતસ્ય સંભવન્તિ વિપર્યયાઃ ।
ન ચાપ્ય્ અવિપરીતસ્ય સંભવન્તિ વિપર્યયાઃ

ન વિપર્યસ્યમાનસ્ય સંભવન્તિ વિપર્યયાઃ ।
વિમૃશસ્વ સ્વયં કસ્ય સંભવન્તિ વિપર્યયાઃ

અનુત્પન્નાઃ કથં નામ ભવિષ્યન્તિ વિપર્યયાઃ ।
વિપર્યયેષ્વ્ અજાતેષુ વિપર્યયગતઃ કુતઃ

ન સ્વતો જાયતે ભાવઃ પરતો નૈવ જાયતે ।
ન સ્વતઃ પરતશ્ ચેતિ વિપર્યયગતઃ કુતઃ

આત્મા ચ શુચિ નિત્યં ચ સુખં ચ યદિ વિદ્યતે ।
આત્મા ચ શુચિ નિત્યં ચ સુખં ચ ન વિપર્યયઃ

નાત્મા ચ શુચિ નિત્યં ચ સુખં ચ યદિ વિદ્યતે ।
અનાત્મા ઽશુચ્ય્ અનિત્યં ચ નૈવ દુઃખં ચ વિદ્યતે

એવં નિરુધ્યતે ઽવિદ્યા વિપર્યયનિરોધનાત્ ।
અવિદ્યાયાં નિરુદ્ધાયાં સંસ્કારાદ્યં નિરુધ્યતે

યદિ ભૂતાઃ સ્વભાવેન ક્લેશાઃ કેચિદ્ ધિ કસ્યચિત્ ।
કથં નામ પ્રહીયેરન્ કઃ સ્વભાવં પ્રહાસ્યતિ

યદ્ય્ અભૂતાઃ સ્વભાવેન ક્લેશાઃ કેચિદ્ ધિ કસ્યચિત્ ।
કથં નામ પ્રહીયેરન્ કો ઽસદ્ભાવં પ્રહાસ્યતિ