મૂલમધ્યમકકારિકા · અધ્યાય 24

યદિ શૂન્યમ્ ઇદં સર્વમ્ ઉદયો નાસ્તિ ન વ્યયઃ ।
ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અભાવસ્ તે પ્રસજ્યતે

પરિજ્ઞા ચ પ્રહાણં ચ ભાવના સાક્ષિકર્મ ચ ।
ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અભાવાન્ નોપપદ્યતે

તદભાવાન્ ન વિદ્યન્તે ચત્વાર્ય્ આર્યફલાનિ ચ ।
ફલાભાવે ફલસ્થા નો ન સન્તિ પ્રતિપન્નકાઃ

સંઘો નાસ્તિ ન ચેત્ સન્તિ તે ઽષ્ટૌ પુરુષપુદ્ગલાઃ ।
અભાવાચ્ ચાર્યસત્યાનાં સદ્ધર્મો ઽપિ ન વિદ્યતે

ધર્મે ચાસતિ સંઘે ચ કથં બુદ્ધો ભવિષ્યતિ ।
એવં ત્રીણ્ય્ અપિ રત્નાનિ બ્રુવાણઃ પ્રતિબાધસે

શૂન્યતાં ફલસદ્ભાવમ્ અધર્મં ધર્મમ્ એવ ચ ।
સર્વસંવ્યવહારાંશ્ ચ લૌકિકાન્ પ્રતિબાધસે

અત્ર બ્રૂમઃ શૂન્યતાયાં ન ત્વં વેત્સિ પ્રયોજનમ્ ।
શૂન્યતાં શૂન્યતાર્થં ચ તત એવં વિહન્યસે

દ્વે સત્યે સમુપાશ્રિત્ય બુદ્ધાનાં ધર્મદેશના ।
લોકસંવૃતિસત્યં ચ સત્યં ચ પરમાર્થતઃ

યે ઽનયોર્ ન વિજાનન્તિ વિભાગં સત્યયોર્ દ્વયોઃ ।
તે તત્ત્વં ન વિજાનન્તિ ગમ્ભીરં બુદ્ધશાસને

વ્યવહારમ્ અનાશ્રિત્ય પરમાર્થો ન દેશ્યતે ।
પરમાર્થમ્ અનાગમ્ય નિર્વાણં નાધિગમ્યતે

વિનાશયતિ દુર્દૃષ્તા શૂન્યતા મન્દમેધસમ્ ।
સર્પો યથા દુર્ગૃહીતો વિદ્યા વા દુષ્પ્રસાધિતા

અતશ્ ચ પ્રત્યુદાવૃત્તં ચિત્તં દેશયિતું મુનેઃ ।
ધર્મં મત્વાસ્ય ધર્મસ્ય મન્દૈર્ દુરવગાહતામ્

શૂન્યતાયામ્ અધિલયં યં પુનઃ કુરુતે ભવાન્ ।
દોષપ્રસઙ્ગો નાસ્માકં સ શૂન્યે નોપપદ્યતે

સર્વં ચ યુજ્યતે તસ્ય શૂન્યતા યસ્ય યુજ્યતે ।
સર્વં ન યુજ્યતે તસ્ય શૂન્યં યસ્ય ન યુજ્યતે

સ ત્વં દોષાન્ આત્મનીયાન્ અસ્માસુ પરિપાતયન્ ।
અશ્વમ્ એવાભિરૂઢઃ સન્ન્ અશ્વમ્ એવાસિ વિસ્મૃતઃ

સ્વભાવાદ્ યદિ ભાવાનાં સદ્ભાવમ્ અનુપશ્યસિ ।
અહેતુપ્રત્યયાન્ ભાવાંસ્ ત્વમ્ એવં સતિ પશ્યસિ

કાર્યં ચ કારણં ચૈવ કર્તારં કરણં ક્રિયામ્ ।
ઉત્પાદં ચ નિરોધં ચ ફલં ચ પ્રતિબાધસે

યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ શૂન્યતાં તાં પ્રચક્ષ્મહે ।
સા પ્રજ્ઞપ્તિર્ ઉપાદાય પ્રતિપત્ સૈવ મધ્યમા

અપ્રતીત્ય સમુત્પન્નો ધર્મઃ કશ્ચિન્ ન વિદ્યતે ।
યસ્માત્ તસ્માદ્ અશૂન્યો હિ ધર્મઃ કશ્ચિન્ ન વિદ્યતે

યદ્ય્ અશૂન્યમ્ ઇદં સર્વમ્ ઉદયો નાસ્તિ ન વ્યયઃ ।
ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અભાવસ્ તે પ્રસજ્યતે

અપ્રતીત્ય સમુત્પન્નં કુતો દુઃખં ભવિષ્યતિ ।
અનિત્યમ્ ઉક્તં દુઃખં હિ તત્ સ્વાભાવ્યે ન વિદ્યતે

સ્વભાવતો વિદ્યમાનં કિં પુનઃ સમુદેષ્યતે ।
તસ્માત્ સમુદયો નાસ્તિ શૂન્યતાં પ્રતિબાધતઃ

ન નિરોધઃ સ્વભાવેન સતો દુઃખસ્ય વિદ્યતે ।
સ્વભાવપર્યવસ્થાનાન્ નિરોધં પ્રતિબાધસે

સ્વાભાવ્યે સતિ માર્ગસ્ય ભાવના નોપપદ્યતે ।
અથાસૌ ભાવ્યતે માર્ગઃ સ્વાભાવ્યં તે ન વિદ્યતે

યદા દુઃખં સમુદયો નિરોધશ્ ચ ન વિદ્યતે ।
માર્ગો દુઃખનિરોધત્વાત્ કતમઃ પ્રાપયિષ્યતિ

સ્વભાવેનાપરિજ્ઞાનં યદિ તસ્ય પુનઃ કથમ્ ।
પરિજ્ઞાનં નનુ કિલ સ્વભાવઃ સમવસ્થિતઃ

પ્રહાણસાક્ષાત્કરણે ભાવના ચૈવમ્ એવ તે ।
પરિજ્ઞાવન્ ન યુજ્યન્તે ચત્વાર્ય્ અપિ ફલાનિ ચ

સ્વભાવેનાનધિગતં યત્ ફલં તત્ પુનઃ કથમ્ ।
શક્યં સમધિગન્તું સ્યાત્ સ્વભાવં પરિગૃહ્ણતઃ

ફલાભાવે ફલસ્થા નો ન સન્તિ પ્રતિપન્નકાઃ ।
સંઘો નાસ્તિ ન ચેત્ સન્તિ તે ઽષ્ટૌ પુરુષપુદ્ગલાઃ

અભાવાચ્ ચાર્યસત્યાનાં સદ્ધર્મો ઽપિ ન વિદ્યતે ।
ધર્મે ચાસતિ સંઘે ચ કથં બુદ્ધો ભવિષ્યતિ

અપ્રતીત્યાપિ બોધિં ચ તવ બુદ્ધઃ પ્રસજ્યતે ।
અપ્રતીત્યાપિ બુદ્ધં ચ તવ બોધિઃ પ્રસજ્યતે

યશ્ ચાબુદ્ધઃ સ્વભાવેન સ બોધાય ઘટન્ન્ અપિ ।
ન બોધિસત્ત્વચર્યાયાં બોધિં તે ઽધિગમિષ્યતિ

ન ચ ધર્મમ્ અધર્મં વા કશ્ચિજ્ જાતુ કરિષ્યતિ ।
કિમ્ અષૂન્યસ્ય કર્તવ્યં સ્વભાવઃ ક્રિયતે ન હિ

વિના ધર્મમ્ અધર્મં ચ ફલં હિ તવ વિદ્યતે ।
ધર્માધર્મનિમિત્તં ચ ફલં તવ ન વિદ્યતે

ધર્માધર્મનિમિત્તં વા યદિ તે વિદ્યતે ફલમ્ ।
ધર્માધર્મસમુત્પન્નમ્ અશૂન્યં તે કથં ફલમ્

સર્વસંવ્ય્વહારાંશ્ ચ લૌકિકાન્ પ્રતિબાધસે ।
યત્ પ્રતીત્યસમુત્પાદશૂન્યતાં પ્રતિબાધસે

ન કર્તવ્યં ભવેત્ કિંચિદ્ અનારબ્ધા ભવેત્ ક્રિયા ।
કારકઃ સ્યાદ્ અકુર્વાણઃ શૂન્યતાં પ્રતિબાધતઃ

અજાતમ્ અનિરુદ્ધં ચ કૂટશ્થં ચ ભવિષ્યતિ ।
વિચિત્રાભિર્ અવસ્થાભિઃ સ્વભાવે રહિતં જગત્

અસંપ્રાપ્તસ્ય ચ પ્રાપ્તિર્ દુઃખપર્યન્તકર્મ ચ ।
સર્વક્લેશપ્રહાણં ચ યદ્ય્ અશૂન્યં ન વિદ્યતે

યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતીદં સ પશ્યતિ ।
દુઃખં સમુદયં ચૈવ નિરોધં માર્ગમ્ એવ ચ