મૃત્યુવઞ્ચનોપદેશ · અધ્યાય 3

બાહ્યમ્ આધ્યાત્મિકં ચૈવ જ્ઞાત્વારિષ્ટકદમ્બકમ્
બાહ્યશ્ ચાધ્યાત્મિકશ્ ચાપિ જ્ઞેયો વઞ્ચનસંચયઃ ॥

કાયવાક્કર્મભિર્ બાહ્યમ્ આન્તરં ધ્યાનકર્મભિઃ
મણિમન્ત્રૌષધૈર્ બાહ્યમ્ આન્તરં યોગશક્તિભિઃ ॥

શ્રદ્ધયા શક્યતે કર્તું મૃત્યુવઞ્ચનમ્ ઉદ્યતૈઃ
શ્રદ્ધામ્ અતો દૃઢીકુર્યાદ્ અન્યથા સ્યાચ્ છ્રમઃ પરઃ ॥

કાયક્લેશૈર્ બહુવિધૈર્ ન ચાપ્ય્ અર્થસ્ય રાશિભિઃ
ધર્મઃ સંપ્રાપ્યતે સૂક્ષ્મઃ શ્રદ્ધાહીનૈઃ સુરૈર્ અપિ ॥

શ્રદ્ધા ધર્મઃ પરં સૂક્ષ્મઃ શ્રદ્ધા જ્ઞાનં તપો હુતમ્
શ્રદ્ધા સ્વર્ગશ્ ચ મોક્ષશ્ ચ શ્રદ્ધા સર્વમ્ ઇદં જગત્ ॥

સર્વસ્વં જીવિતં ચાપિ દદ્યાદ્ અશ્રદ્ધયા યદિ
નૈવાપ્નુયાત્ ફલં કિં ચિચ્ છ્રદ્દધાનસ્ તતો ભવેત્ ॥

આદૌ ધર્મપરો ભૂયાન્ મૃત્યુવઞ્ચનવાઞ્છયા
ધર્મો હિ ત્રાયતે મૃત્યોર્ મૃત્યુર્ ધર્મેણ વઞ્ચ્યતે ॥

ન ધર્મરહિતસ્ તિષ્ઠેત્ પ્રમાદાત્ ક્ષણમાત્રકમ્
બ્રહ્માપિ હિ વિના ધર્મં ન પ્રભુર્ મૃત્યુવઞ્ચને ॥

વિદુષાં સંમતો ધર્મઃ સત્યં દાનં તપઃ ક્ષમા
વિશેષેણ કૃપા યેષાં કિં તેષાં ધર્મવિસ્તરૈઃ ॥

કારુણ્યસ્યન્દિ હૃદયં યેષાં સત્ત્વેષુ સંતતમ્
તેષાં જ્ઞાનં ચ મોક્ષશ્ ચ કિમ્ અન્યૈર્ ધર્મવિસ્તરૈઃ ॥

અહિંસા પરમો ધર્મઃ સર્વસિદ્ધાન્તસંમતઃ
તામ્ એવાભ્યસ્યતો નિત્યં મૃત્યુર્ દૂરાયતે ક્રમાત્ ॥

અલ્પાયુર્ અપિ દીર્ઘાયુઃ સદ્યઃ સ્યાજ્ જીવયન્ન્ ઇમાન્
પક્ષિમત્સ્યમૃગવ્યાડ ચૌરાદીન્ વધ્યદેશગાન્ ॥

દીર્ઘાયુર્ અપિ મન્દાયુઃ સદ્યઃ સ્યાન્ મારયન્ન્ ઇમાન્
ચૌરમત્સ્યમૃગવ્યાડ પક્ષિણો જીવકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

દશાકુશલસંત્યાગાત્ ત્રિરત્નશરણાત્ તથા
પઞ્ચાષ્ટશિક્ષાકરણાન્ મૃત્યુર્ દૂરગતો ભવેત્ ॥

બન્ધનસ્થાન્ ઉરુવ્યાધિ પીડિતાન્ ભયકાતરાન્
ત્રાયમાણો ભવેન્ નૂનં દીર્ઘાયુર્ મૃત્યુવઞ્ચકઃ ॥

દીનાનાથસલજ્જેભ્યઃ શીલવદ્ભ્યો ઽપિ ચાદરાત્
ઈપ્સિતાર્થપ્રદાનેન ધ્રુવમ્ આયુર્ વિવર્ધતે ॥

માતાપિતૃગુરુજ્યેષ્ઠ જ્ઞાનવૃદ્ધાદિગૌરવાત્
માનસત્કારદાનાચ્ ચ મૃત્યુર્ નૈવોપસર્પતિ ॥

સ્વેષ્ટદૈવતતદ્ભક્ત લિઙ્ગિનાં પ્રાતર્ આદરાત્
દર્શનાદ્ વન્દનાન્ નિત્યમ્ આયુષો વૃદ્ધિર્ આપ્યતે ॥

ભગ્નસ્ફુટિતચૈત્યાદાવ્ ઇષ્ટકાદિપ્રદાનતઃ
સ્યાદ્ અલ્પાયુઃ સુદીર્ઘાયુઃ પૈણ્ડપાતિકભિક્ષુવત્ ॥

વિહારસ્તૂપબિમ્બાદેઃ ક્રિયયારામરોપણાત્
મહાષ્ટસ્થાનપૂજાભિર્ આયુર્ નિત્યં વિવર્ધતે ॥

છન્દકભિક્ષયોપાત્તૈર્ દ્રવ્યૈઃ સંઘસ્ય ભોજનાત્
સપ્તાહાયુશ્ ચિરાયુઃ સ્યાદ્ ધર્માશોકનરેન્દ્રવત્ ॥

વાલુકાચૈત્યકરણાત્ તથા સઞ્ચકતાડનાત્
ચૈત્યાદિવન્દનાચ્ ચૈવ ધ્રુવમ્ આયુર્ વિવર્ધતે ॥

મહાસમાજકં સૂત્રમ્ આટાનાટીયકં તથા
સક્ષુદ્રકં મહામેઘં ગાથાઃ સુસ્વસ્તિસંજ્ઞિતાઃ ॥

સત્કૃત્ય વાચયેદ્ ભિક્ષૂન્ સ્વયં વા સંપ્રવર્તયેત્
દીર્ઘમ્ આયુસ્ તથા પ્રાપ્ય મૃત્યોર્ ભવતિ વઞ્ચકઃ ॥

ગણ્ડવ્યૂહાદિસૂત્રાન્તાન્ મહાયાનપ્રકાશકાન્
એકાગ્રો વાચયેન્ નિત્યં મૃત્યુવઞ્ચનમ્ અશ્નુતે ॥

બુદ્ધભાષિતનિઃશેષ યોગતન્ત્રાદિવાચનાત્
પઞ્ચરક્ષાવિધાનાદ્ વા મૃત્યુવઞ્ચનમ્ આપ્યતે ॥

ઉષ્ણીષગર્ભચૈત્યાદિ પ્રદક્ષિણવિધાનતઃ
ધારણીજપતશ્ ચાપિ વઞ્ચ્યતે મૃત્યુર્ ઉદ્યતૈઃ ॥

ગ્રહાદિમાતૃકાપાઠાત્ તદ્વિધાનપુરઃસરાત્
સહસ્રાવર્તધારણ્યા રત્નોલ્કાયાશ્ ચ જાપતઃ ॥

ધારણીસંચયાદ્યુક્ત ધારણીજાપતત્પરાઃ
આસન્નમ્ અપિ દૂરસ્થં મૃત્યું કુર્વન્તિ પણ્ડિતાઃ ॥

મણ્ડલાલેખનાદ્ ધોમાન્ મુદ્રાણાં બન્ધનાદ્ અપિ
બલીનાં ગણચક્રાણાં પ્રદાનાન્ મૃત્યુવઞ્ચનમ્ ॥

ચાતુર્દિશાર્યસંઘાય ભોજ્યશય્યાદિદાનતઃ
કાષાયમાત્રકણ્ઠેભ્યો ઽપિ વા સ્યાન્ મૃત્યુવઞ્ચનમ્ ॥

એવમાદિક્રિયારમ્ભાદ્ ધર્મઃ સ્યાત્ પુણ્યલક્ષણઃ
પુણ્યાત્ સ્યાદ્ આયુષો વૃદ્ધિસ્ તદ્વૃદ્ધેર્ મૃત્યુવઞ્ચનમ્ ॥

ઇત્યાદિ લેશતો ધર્મઃ સૂચિતસ્ તસ્ય વિસ્તરઃ
સ્વયમ્ ઉન્નીય કર્તવ્યસ્ તજ્ જ્ઞાત્વા મૃત્યુવઞ્ચકૈઃ ॥

એવં ધર્મપરો ભૂત્વા સિદ્ધમન્ત્રૌષધાદિભિઃ
મૃત્યોર્ વિષ્કમ્ભણં કુર્યાત્ સદ્યઃપ્રત્યયકારિભિઃ ॥

મણિમન્ત્રૌષધીસિદ્ધ રસાયનબલાત્ સ્વયમ્
મૃત્યોઃ પરાજયો દૃષ્ટઃ સિદ્ધવિદ્યાધરૈર્ યથા ॥

રત્નલક્ષણશાસ્ત્રોક્ત પરીક્ષોત્તીર્ણવજ્રધૃક્
આયુર્મણિધરો વાપિ વિશ્વરૂપધરસ્ તથા ॥

અનર્ઘસ્યેન્દ્રનીલાદેર્ અન્યસ્યાપિ મહામણેઃ
ધારકઃ સર્વમૃત્યૂનાં વઞ્ચકઃ સ્યાન્ ન સંશયઃ ॥

ન ચાત્ર મણિસામર્થ્યે સંશયો યુક્તિભાગ્ યતઃ
અચિન્ત્યશક્તિયુક્તત્વં મણીનાં સર્વસંમતમ્ ॥

પટાદેર્ અગ્રતઃ પૂજાં કૃત્વા વિજનદેશગઃ
જાપમાત્રેણ મન્ત્રાણાં જાયતે મૃત્યુવઞ્ચનમ્ ॥

આકારમ્ ઉચ્ચરેત્ પૂર્વં તતો રો લિગ્ ઇતિ સ્ફુટમ્
ત્રૈલોક્યવિજયાખ્યો ઽયં વિદ્યાધરપિટોદિતઃ ॥

મન્ત્રં લોકેશ્વરસ્યાસ્ય જપેદ્ અક્ષરલક્ષકમ્
શ્રાદ્ધસ્ તદગ્રતો ઽવશ્યં મૃત્યુવઞ્ચનમ્ અશ્નુતે ॥

ઉક્ત્વા વૈરોચનં પૂર્વં પશ્ચાત્ તારે દ્વિર્ ઉચ્ચરેત્
તુત્તારે દ્વિસ્ તુરે દ્વિશ્ ચ સ્વાહાન્તં મૃત્યુવઞ્ચનમ્ ॥

તારાભ્યુદયતન્ત્રોક્તં મન્ત્રમ્ અક્ષરલક્ષકમ્
જપ્ત્વાર્યતારાપુરતો દધિમધ્વક્તિપૂર્વકમ્ ॥

પૂર્વોત્તરશિખાદૂર્વા પ્રવાલાયુતહોમતઃ
પૂર્વકર્મપ્રભાવોત્થમ્ અપિ મૃત્યું નિવારયેત્ ॥

ઓં આદૌ રુરુ તતો ઽતઃ સ્ફુરુપદમ્ અતઃ પરમ્
જ્વલ તિષ્ઠ તથા સિદ્ધ લોચનેતિ પદત્રયમ્ ॥

સર્વાર્થસાધનિ સ્વાહા મન્ત્રો ઽશોકદલે ઽમલે
પ્રદત્તદક્ષિણાચાર્યૈર્ લિખિતશ્ ચન્દનદ્રવૈઃ ॥

લક્ષશઃ કોટિશો વાપિ શુદ્ધઃ શ્રદ્ધાવિધાનતઃ
ધૌતશ્ ચ નિર્જલૈઃ ક્ષીરૈર્ હુતો દૂર્વાદિનાથવા ॥

ભવત્ય્ અવશ્યં નિઃશેષ મૃત્યુવઞ્ચનકારકઃ
નિઃશેષરોગસંદોહ શાન્તિકૃચ્ ચાપિ જાયતે ॥

મહામણ્ડલકલ્પોક્તા ર્યશતાક્ષરસંજ્ઞિનઃ
અચિન્ત્યશક્તેર્ મન્ત્રસ્ય દૃષ્ટશક્તેર્ અનેકશઃ ॥

ભદ્રચર્યાસમાદાન વિધિના લક્ષજાપતઃ
મોક્ષો ઽપિ જાયતે નૂનં કિં પુનર્ મૃત્યુવઞ્ચનમ્ ॥

નમસ્ ત્રૈયધ્વિકાનાં પ્રાક્ તથાગતાનાં સ્યાત્ તતઃ
સર્વત્રાપ્રતિહતાવાપ્તિ ધર્મતેતિ પદં તતઃ ॥

બલિનામ્ ઇતિ પદાદ્ ઓં તતો ઽસમસમપદમ્
સમન્તતો ઽનન્તતાવાપ્તિ શાસનીતિ પદં તતઃ ॥

હર હર સ્મર સ્મર ણ વિગતરાગપદાત્
બુદ્ધધર્મતે તતઃ સ્યાત્ સર સર સમબલા ॥

હસદ્વયં ત્રયદ્વયં સ્યાદ્ ગગનમહાવર
લક્ષણે જ્વલ જ્વલન સાગરે સ્યાત્ પદં તતઃ ॥

દત્ત્વા સ્વાહાપદં ચાન્તે ભવેન્ મન્ત્રઃ શતાક્ષરઃ
તથાગતાનાં સર્વેષાં હૃદયં પરિકીર્તિતઃ ॥

આર્યમહાપ્રતિસરા મન્ત્રૈકલક્ષજાપતઃ
દૂર્વાદશાંશહોમેન ધ્રુવં સ્યાન્ મૃત્યુવઞ્ચનમ્ ॥

ઓં ઉક્ત્વા પદં વિમલે જય વરે ઽનુ ચામૃતે
હૂં હૂં ફટ્ ફટ્ તતઃ સ્વાહા પદં બ્રૂયાદ્ અનન્તરમ્ ॥

વૈરોચનાદ્ ભરદ્વયં સંભરદ્વયમ્ ઉચ્ચરેત્
ઉક્ત્વેન્દ્રિયબલશબ્દં વિશોધનિપદં વદેત્ ॥

હૂં હૂં રુરુ ચલે સ્વાહા મન્ત્રો ઽયં મૃત્યુવઞ્ચકઃ
આર્યમહાપ્રતિસરા હૃદયં સર્વસિદ્ધિદમ્ ॥

જપ્ત્વા દશાક્ષરં મન્ત્રં તં મૃત્યુઞ્જયસંજ્ઞિનમ્
દશલક્ષં તતો હોમં કુર્વીત કુસુમૈઃ સિતૈઃ ॥

ઘૃતાક્તૈર્ લક્ષસંખ્યાતૈર્ લોકેશ્વરગુરોઃ પુરઃ
મન્ત્રશક્તેસ્ તતો ઽવશ્યં જાયતે મૃત્યુવઞ્ચનમ્ ॥

ઓં આદૌ તત આઙ્કારઃ સ્યાદ્ ઈઙ્કારસ્ તતઃ પરમ્
ઊં ઓં મૃત્યુઞ્જય ઓં સ્યાદ્ અયં મન્ત્રો દશાક્ષરઃ ॥

કલ્પાદિજીવનાર્થં યે પ્રોક્તા મન્ત્રાસ્ તથાગતૈઃ
તૈર્ આયુઃ સાધિતં દીર્ઘં તદ્ દીર્ઘં મૃત્યુવઞ્ચનમ્ ॥

મન્ત્રૈર્ યૈઃ શાન્તિકર્મ તૈઃ સ્યાદ્ વૃદ્ધિર્ આયુષઃ
યૈઃ સ્યાદ્ આયુષો વૃદ્ધિસ્ તૈઃ સ્યાન્ મૃત્યુવઞ્ચનમ્ ॥

મન્ત્રાણામ્ અપિ સામર્થ્યે સંશયો નૈવ યુક્તિભાક્
અચિન્ત્યં મન્ત્રસામર્થ્યં યતઃ સર્વેષુ સંમતમ્ ॥

ન તદ્ વસ્ત્વન્તરં લોકે યન્ ન મન્ત્રૈઃ પ્રસિધ્યતિ
ચિન્તામણિસમા મન્ત્રાઃ સમ્યક્શ્રદ્ધાભિયોગતઃ ॥

કલ્પોક્તવિધિભિર્ યદ્ વા યથાકામપ્રયોગતઃ
બુભુક્ષાબહુલે દેશે ઽમૃતામ્ અત્યન્તમ્ આચરેત્ ॥

એકાકિનીમ્ અથાન્યૈર્ વા ભેષજૈઃ સહિતાં સદા
તતઃ સ્થિરવપુર્ ભૂત્વા મૃત્યુદ્વારં ન પશ્યતિ ॥

અન્યેષામ્ અપિ દિવ્યાનાં ભેષજાનાં નિષેવણાત્
આયુર્વૃદ્ધિર્ જરારોગ ક્ષયાન્ મૃત્યું ન પશ્યતિ ॥

વ્યોમહેમાદિભિર્ બદ્ધાન્ મૃતકાદ્ વિધિભક્ષિતાત્
સ્યાન્ મૃત્યુવઞ્ચનં સિદ્ધ રસાયનસ્વભાવકાત્ ॥

પ્રતિપચ્ચન્દ્રયોગાદિ પ્રાપ્તેનાન્તરધાતુના
નસ્યપ્રદાનાદ્ વિધિના જાયતે મૃત્યુવઞ્ચનમ્ ॥

સંપુટાદિકતન્ત્રોક્ત પઞ્ચામૃતપ્રયુક્તિભિઃ
યથોપદેશયુક્તાભિર્ જાયતે મૃત્યુવઞ્ચનમ્ ॥

ઊર્ધ્વાધોભ્યાં સંપુટયોગં યઃ સતતં કુરુતે હિતયોગમ્
તસ્ય સુરુષ્ટો ઽપ્ય્ અવિહતતેજાઃ કિઞ્ચિત્કારી નો યમરાજા ॥

મૃતસંજીવનમ્ અપિ ક્વ ચિદ્ દૃષ્ટમ્ ઉપાયતઃ
ઋતુમત્કન્યાનરયોઃ શૃઙ્ખલાયાઃ સમુત્થિતૈઃ ॥

શોણિતોન્મિશ્રશુક્રાખ્ય ધાતુભિર્ નાતિશીતલૈઃ
સદ્યો યદ્ વા મૃતસ્યૈવ પતિતૈર્ ધાતુબિન્દુભિઃ ॥

ઘૃતાક્તનલિકારન્ધ્ર નિર્ગમેન પ્રવેશિતૈઃ
વહેદ્ આત્મીયનાસાગ્ર પુટોન્નીતપુટે ક્રમાત્ ॥

પુનરુજ્જીવનં દૃષ્ટં નિરોધશ્ ચાત્ર શસ્યતે
પ્રત્યક્ષદૃષ્ટસામર્થ્યો યોગો ઽયં બહુસંમતઃ ॥

સમસ્તમ્ અથવા વ્યસ્તં ત્રિફલામાર્કવાન્વિતમ્
આચરેત્ સતતં યોગી પઞ્ચામૃતરસાયનમ્ ॥

વલીપલિતનિર્મુક્તો વજ્રકાયઃ સ્વરૂપવાન્
ધ્રુવં નિવારયેન્ મૃત્યુમ્ અપિ કલ્પાદિસંખ્યયા ॥

આગમોક્તમ્ ઇદં સિદ્ધં બહૂનાં વારિગન્ધયોઃ
ભક્ષણાલેપનાત્ સદ્યો ભવેન્ મૃત્યુનિવારણમ્ ॥

અનયોશ્ ચ સદાભ્યાસાન્ મધુસર્પિઃસમન્વિતાત્
કાલાકાલસમુદ્ભૂતમ્ અપિ મૃત્યું નિવારયેત્ ॥

ભેષજસ્યાપિ સામર્થ્યે સંશયો નૈવ યુજ્યતે
અચિન્ત્યૌષધિસામર્થ્યં યતઃ સર્વત્ર દૃશ્યતે ॥

ઇતિ વિધાય બહિષ્ક્રિયમ્ આદરાન્ મરણવઞ્ચનમ્ અત્ર યથાબલમ્
પ્રબલમૃત્યુમહાભયશઙ્કયા કુરુત સંપ્રતિ તત્ પુનર્ આન્તરમ્ ॥