મૃગેન્દ્રાગમ · અધ્યાય 1.7

અથાવિદ્યાદયઃ પાશાઃ કથ્યન્તે લેશતો ઽધુના
યેષામપાયે પતયો ભવન્તિ જગતો ઽણવઃ ॥

પાશાભાવે પારતન્ત્ર્યં વક્તવ્યં કિન્નિબન્ધનમ્
સ્વાભાવિકં ચેન્મુક્તેષુ મુક્તશબ્દો નિવર્તતે ॥

બન્ધશૂન્યસ્ય વશિતા દૃષ્ટા બદ્ધસ્ય વશ્યતા
એતાવતી તે બદ્ધત્વ મુક્તત્વે બદ્ધમુક્તયોઃ ॥

તત્પારતન્ત્ર્યં બદ્ધત્વં તસ્મિન્નિત્યે ચિદાદિવત્
મુક્તિસાધનસંદોહો વ્યર્થો ઽલમનયા ધિયા ॥

નિત્યવ્યાપકચિચ્છક્તિ નિધિરપ્યર્થસિદ્ધયે
પાશવં શામ્ભવં વાપિ નાન્વિષ્યત્યન્યથા બલમ્ ॥

તદાવરણમસ્યાણોઃ પઞ્ચસ્રોતસિ શાઙ્કરે
પર્યાયૈર્બહુભિર્ગીતમ્ અદૃષ્ટં પશુભિઃ સદા ॥

પશુત્વપશુનીહાર મૃત્યુમૂર્ચ્છામલાઞ્જનૈઃ
અવિદ્યાવૃતિરુગ્ગ્લાનિ પાપમૂલક્ષપાદિભિઃ ॥

તદેકં સર્વભૂતાનામ્ અનાદિ નિબિડં મહત્
પ્રત્યાત્મસ્થસ્વકાલાન્તા પાયિશક્તિસમૂહવત્ ॥

તદનાદિસ્થમર્વાગ્વા તદ્ધેતુસ્તદતો ઽન્યથા
રુણદ્ધિ મુક્તાનેવં ચેન્ મોક્ષે યત્નસ્તતો મૃષા ॥

તદેકં બહુસંખ્યં તુ તાદૃગુત્પત્તિમદ્યતઃ
કિન્તુ તચ્છક્તયો ઽનેકા યુગપન્મુક્ત્યદર્શનાત્ ॥

તાસાં માહેશ્વરી શક્તિઃ સર્વાનુગ્રાહિકા શિવા
ધર્માનુવર્તનાદેવ પાશ ઇત્યુપચર્યતે ॥

પરિણામયત્યેતાશ્ચ રોધાન્તં કાર્કચિત્ત્વિષા
યદોન્મીલનમાધત્તે તદાનુગ્રાહિકોચ્યતે ॥

શમ્ભોશ્ચિદાદ્યનુગ્રાહ્યં તદ્વિરોધિતયા મિથઃ
યુગપન્ન ક્ષમં શક્તિઃ સર્વાનુગ્રાહિકા કથમ્ ॥

કથં ભૂતોપકારાર્થં પ્રવૃત્તસ્ય જગત્પ્રભોઃ
અપકારકમાવિશ્ય યુજ્યતે તુન્નતોદનમ્ ॥

ન તોદનાય કુરુતે મલસ્યાણોરનુગ્રહમ્
કિન્તુ યત્ક્રિયતે કિઞ્ચિત્ તદુપાયેન નાન્યથા ॥

ન સાધિકારે તમસિ મુક્તિર્ભવતિ કસ્યચિત્
અધિકારો ઽપિ તચ્છક્તેઃ પરિણામાન્નિવર્તતે ॥

સો ઽપિ ન સ્વત એવ સ્યાદ્ અપિ યોગ્યસ્ય વસ્તુનઃ
સર્વથા સર્વદા યસ્માચ્ ચિત્પ્રયોજ્યમચેતનમ્ ॥

યથા ક્ષારાદિના વૈદ્યસ્ તુદન્નપિ ન રોગિણમ્
કોટાવિષ્ટાર્થદાયિત્વાદ્ દુઃખહેતુઃ પ્રતીયતે ॥

સર્વગત્વાન્મહેશસ્ય નાધિષ્ઠાનં વિહન્યતે
ન ચ યત્રાસ્તિ કર્તવ્યં તસ્મિન્નૌદાસ્યમેતિ સઃ ॥

ધર્મિણો ઽનુગ્રહો નામ યત્તદ્ધર્માનુવર્તનમ્
ન સો ઽસ્તિ કસ્યચિજ્જાતુ યઃ પત્યા નાનુવર્તતે ॥

ગતાધિકારનીહાર વીર્યસ્ય સત એધતે
પશોરનુગ્રહો ઽન્યસ્ય તાદર્થ્યાદસ્તિ કર્મણઃ ॥

બોદ્ધૃત્વપરિણામિત્વ ધર્મયોરનુવર્તનમ્
મલસ્ય સાધિકારસ્ય નિવૃત્તેસ્તત્પરિચ્યુતૌ ॥

ઇત્યેવં યૌગપદ્યેન ક્રમાત્સુઘત એવ હિ
માયાયાઃ સાધિકારાયાઃ કર્મણશ્ચોક્ત એવ સઃ ॥