મૃગેન્દ્રાગમ · અધ્યાય 1.2

અથાનાદિમલાપેતઃ સર્વકૃત્સર્વવિચ્છિવઃ
પૂર્વવ્યત્યાસિતસ્યાણોઃ પાશજાલમપોહતિ ॥

ત્રિપદાર્થં ચતુષ્પાદં મહાતન્ત્રં જગત્પતિઃ
સૂત્રેણૈકેન સંહૃત્ય પ્રાહ વિસ્તરશઃ પુનઃ ॥

જગજ્જન્મસ્થિતિધ્વંસ તિરોભાવવિમુક્તયઃ
કૃત્યં સકારકફલં જ્ઞેયમસ્યૈતદેવ હિ ॥

તેન સ્વભાવસિદ્ધેન ભવિતવ્યં જગત્કૃતા
અર્વાક્સિદ્ધે ઽનવસ્થા સ્યાન્ મોક્ષો નિર્હેતુકો ઽપિ વા ॥

ચૈતન્યં દૃક્ક્રિયારૂપં તદસ્ત્યાત્મનિ સર્વદા
સર્વતશ્ચ યતો મુક્તૌ શ્રૂયતે સર્વતોમુખમ્ ॥

સદપ્યભાસમાનત્વાત્ તન્નિરુદ્ધં પ્રતીયતે
વશ્યો ઽનાવૃતવીર્યસ્ય સો ઽત એવાવિમોક્ષણાત્ ॥

પ્રાવૃતીશબલે કર્મ માયાકાર્યં ચતુર્વિધમ્
પાશજાલં સમાસેન ધર્મા નામ્નૈવ કીર્તિતાઃ ॥

ઇતિ વસ્તુત્રયસ્યાસ્ય પ્રાક્પાદકૃતસંસ્થિતેઃ
ચર્યાયોગક્રિયાપાદૈર્ વિનિયોગો ઽભિધાસ્યતે ॥

વિનિયોગફલં મુક્તિર્ ભુક્તિરપ્યનુષઙ્ગતઃ
પરાપરવિભાગેન ભિદ્યેતે તે ત્વનેકધા ॥

વેદાનસાંખ્યસદસત્ પાદાર્થિકમતાદિષુ
સસાધના મુક્તિરસ્તિ કો વિશેષઃ શિવાગમે ॥

પ્રણેત્રસર્વદર્શિત્વાન્ ન સ્ફુટો વસ્તુસંગ્રહઃ
ઉપાયાઃ સફલાસ્તદ્વચ્ છૈવે સર્વમિદં પરમ્ ॥

વેદાન્તેષ્વેક એવાત્મા ચિદચિદ્વ્યક્તિલક્ષિતઃ
પ્રતિજ્ઞામાત્રમેવેદં નિશ્ચયઃ કિંનિબન્ધનઃ ॥

અથ પ્રમાણં તત્રાત્મા પ્રમેયત્વં પ્રપદ્યતે
યત્રૈતદુભયં તત્ર ચતુષ્ટયમપિ સ્થિતમ્ ॥

અદ્વૈતહાનિરેવં સ્યાન્ નિષ્પ્રમાણકતાન્યથા
ભોગસામ્યાવિમોક્ષૌ ચ યૌ નેષ્ટાવાત્મવાદિભિઃ ॥

સાંખ્યજ્ઞાને ઽપિ મિથ્યાત્વં કાર્યે કારણબુદ્ધિતઃ
અકર્તૃભાવાદ્ભોક્તુશ્ચ સ્વાતન્ત્ર્યાદપ્યચિત્ત્વતઃ ॥

ઇહ સપ્ત પદાર્થાઃ સ્યુર્ જીવાજીવાસ્ત્રવાસ્ત્રયઃ
સંવરો નિર્જરશ્ચૈવ બન્ધમોક્ષાવુભાવપિ ॥

સ્યાદ્વાદલાઞ્છિતાશ્ચૈતે સર્વે ઽનૈકાન્તિકત્વતઃ
તદેવ સત્તદેવાસદ્ ઇતિ કેન પ્રમીયતે ॥

સદન્યદસદન્યચ્ચ તદેવં સિદ્ધસાધ્યતા
અસજ્જઘન્યં સચ્છ્રેષ્ઠમ્ ઇત્યપિ બ્રુવતે બુધાઃ ॥

નૈકત્ર તદપેક્ષાતઃ સ્થિતમેવોભયં તતઃ
અથ ચેત્સદસદ્ભાવઃ સદાયુક્તતરો મતઃ ॥

તત્કર્મસંકરભયાદ્ અવ્યાપિત્વં ચ તે જગુઃ
સામાન્યેતરસમ્બન્ધ જ્ઞાનાભાવાદચેતસઃ ॥

યઃ પ્રાગવ્યાપકઃ સો ઽન્તે કથમન્યાદૃશો ભવેત્
સ વિકાસાદિધર્મા ચેત્ તતો દોષપરમ્પરા ॥

ષટ્પદાર્થપરિજ્ઞાનાન્ મિથ્યાજ્ઞાનં નિવર્તતે
રાગદ્વેષૌ મમત્વં ચ તદ્વિશેષગુણાસ્તતઃ ॥

ક્રમશો વિનિવર્તન્તે દેહસંયોગજા યતઃ
સા મુક્તિર્જડતારૂપા તતો મુક્તઃ શવો ન કિમ્ ॥

ચિદ્વ્યઞ્જકસ્ય કર્માદેઃ ક્ષણિકત્વાન્મુહુર્મુહુઃ
વ્યજ્યતે જાયમાનૈવ ક્ષણિકેતિ મતા પરૈઃ ॥

તદસત્કર્મણો ભોગાદ્ અતીતાનુભવસ્મૃતેઃ
સ્થિતિર્નિરન્વયે નાશે ન સ્મૃતેર્નાપિ કર્મણઃ ॥

વિનાશલક્ષણો ઽપૈતિ ન મુક્તાવપ્યુપપ્લવઃ
ન ચાસ્ત્યનુભવઃ કશ્ચિદ્ ભવાવસ્થા વરં તતઃ ॥

ઇત્યાદ્યજ્ઞાનમૂઢાણાં મતમાશ્રિત્યદુર્ધિયઃ
અપવર્ગમભીપ્સન્તિ ખદ્યોતાત્પાવકાર્થિનઃ ॥

યત્કૈવલ્યં પુંસ્પ્રકૃત્યોર્ વિવેકાદ્ યો વા સર્વં બ્રહ્મ મત્વા વિરામઃ
યા વા કાશ્ચિન્મુક્તયઃ પાશજન્યાસ્ તાસ્તાઃ સર્વા ભેદમાયાન્તિ સૃષ્ટૌ ॥

શૈવે સિદ્ધો ભાતિ મૂર્ધ્નીતરેષાં મુક્તઃ સૃષ્ટૌ પુનરભ્યેતિ નાધઃ
વિશ્વાનર્થાન્સ્વેન વિષ્ટભ્ય ધામ્ના સર્વેશાનાનીશિતઃ સર્વદાસ્તે ॥