મૃગેન્દ્રાગમ · અધ્યાય 1.12

અથ શેષાર્થસિદ્ધ્યર્થં સ્કન્ધાનસ્યાત એવ સઃ
ત્રીન્નિશ્ચકર્ષ સત્ત્વાદિ ભૂયિષ્ઠાનીશશક્તિગઃ ॥

તૈજસો વૈકૃતો યો ઽન્યો ભૂતાદિરિતિ સંસ્મૃતઃ
તેભ્યઃ સમાત્રકા દેવા માત્રેભ્યો ભૂતપઞ્ચકમ્ ॥

શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા નાસા ચ મનસા સહ
પ્રકાશાન્વયતઃ સાત્ત્વાસ્ તૈજસશ્ચ સ સાત્ત્વિકઃ ॥

વાણી પાણી ભગઃ પાયુઃ પાદૌ ચેતિ રજોભુવઃ
કર્માન્વયાદ્રજોભૂયાન્ ગણો વૈકારિકો ઽત્ર યઃ ॥

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ પઞ્ચમઃ
ગુણાવિશિષ્ટાસ્તન્માત્રાસ્ તન્માત્રપદયોજિતાઃ ॥

પ્રકાશકર્મકૃદ્વર્ગ વૈલક્ષણ્યાત્તમોભવાઃ
પ્રકાશ્યત્વાચ્ચ ભૂતાદિર્ અહઙ્કારેષુ તામસઃ ॥

દેવપ્રવર્તકં શીઘ્ર કારિ સંકલ્પધર્મિ ચ
મનઃ શબ્દાદિવિષયે ગ્રાહકાઃ શ્રવણાદયઃ ॥

વચનાદાનસંહ્લાદ વિસર્ગવિહૃતિક્રિયાઃ
વાગાદીનાં પદાન્યત્વં પદે સત્યપ્યતદ્ગુણાઃ ॥

આત્મેન્દ્રિયાર્થનૈકૃષ્ટ્યે સર્વદેવાપ્રવૃત્તિતા
પ્રવૃત્તિકારકાસ્તિત્વં યુક્તિતો ઽપ્યવસીયતે ॥

તત્ત્વાન્તરોક્તવૃત્તિભ્યો વૈલક્ષણ્યાદ્વિલક્ષણઃ
સંકલ્પો બીજમભ્યેતિ મનસ્તત્પારિશેષ્યતઃ ॥

જ્ઞાનં તદક્ષયોગાત્તત્ ક્રમયોગિતયા ક્રમાત્
તથાપ્યાભાતિ યુગપન્ નાશુસંચરણાદૃતે ॥

નિયતાર્થતયાક્ષાણિ નાનાયોનીનિ કસ્યચિત્
ગન્ધાદિવ્યઞ્જકત્વાચ્ચ તદાધારાત્મકાન્યપિ ॥

શબ્દૈકગ્રાહકં શ્રોત્રં સ્પર્શૈકગ્રાહિણી ચ ત્વક્
તથાસ્તુ યદિ નાદત્તે સગુણં કારણાન્તરમ્ ॥

ત્વગિન્દ્રિયમયુક્તાર્થ ગ્રાહિ યુક્તપરાઙ્મુખમ્
તેજોવારિમહીદ્રવ્યં દૃગાદત્તે સરૂપકમ્ ॥

તતસ્ત્રિદ્રવ્યજા સા સ્યાન્ ન પરેણેષ્યતે તથા
યેનોપલભ્યતે યો ઽર્થઃ સ તસ્યાર્થસ્ય કારણમ્ ॥

ન પ્રાપ્તમપિ કર્માદિ સેયં વ્યસનસન્તતિઃ
કર્ણરન્ધ્રવિશિષ્ટં ખં શબ્દવર્ગાવભાસકમ્ ॥

નાસારન્ધવિશિષ્ટં તદ્ બ્રૂત કેન નિવાર્યતે
તદદૃષ્ટાવરુદ્ધં વા તદપ્યન્યત્ર કિં કૃતમ્ ॥

પ્રાપ્તં ગૃહ્ણાતિ નાતોદ્યે શપ્તં કેનાપિ દસ્યુના
યુક્ત્યગમ્યે ઽપિ સદ્વાક્યાત્ પ્રતીતિરૌપદ્રવા ॥

મિતાર્થાદમિતાર્થસ્ય જ્યાયસ્ત્વમિતિ સૂરયઃ
વ્યોમપ્રભઞ્જનાગ્ન્યમ્બુ ભૂમયો ભૂતપઞ્ચકમ્ ॥

શબ્દાદ્યેકોત્તરગુણમ્ અવકાશાદિવૃત્તિમત્
ધૂનનજ્વલનપ્લાવ ખરત્વાવેદિનો ગુણાઃ ॥

શબ્દા વાય્વાદિષુ વ્યોમ્નિ સવર્ણપ્રતિશબ્દગાઃ
વ્યૂહો ઽવકાશદાનં ચ પક્તિસંગ્રહધારણાઃ ॥

વાયુવ્યોમહુતાશામ્બુ ધરણીનાં ચ વૃત્તયઃ
શબ્દઃ ખગુણ એવેતિ તદન્યત્રોપલબ્ધિતઃ ॥

બ્રુવતે ભગવન્ કેચિત્ સર્વભૂતગુણઃ કથમ્
ક્વાન્યત્ર શ્રવણાકાશે કથમન્યત્ર તદ્ગુણઃ ॥

પરેષ્ટાદાશ્રયાત્તત્ર નિર્ણેતાનુભવો નૃણામ્
કદાચિત્કર્ણમૂલે ઽપિ સંવિદિત્યથ મન્યસે ॥

શ્રોત્રવૃત્તિવદસ્યાપિ પરિણામો ઽસ્તુ કા ક્ષતિઃ
આગમાધ્યક્ષવિહતા હેતવો નાર્થસાધકાઃ ॥

કાલાત્યયાપદિષ્ટત્વાદ્ ઇતિ ન્યાયવિદો વિદુઃ
ઇત્યપિ સ્થિતમેવાયં ગન્ધો ઽપ્યસ્તુ નભોગુણઃ ॥

યેન કેતકપુષ્પાદેર્ વૈકૃષ્ટ્યે ઽપ્યુપલભ્યતે
ઇતિ પઞ્ચસુ શબ્દો ઽયં સ્પર્શો ભૂતચતુષ્ટયે ॥

અશીતોષ્ણો મહીવાય્વોઃ શીતોષ્ણૌ વારિતેજસોઃ
ભાસ્વદગ્નૌ જલે શુક્લં ક્ષિતૌ શુક્લાદ્યનેકધા ॥

રૂપં ત્રિષુ રસો ઽમ્ભઃસુ મધુરઃ ષડ્વિધઃ ક્ષિતૌ
ગન્ધઃ ક્ષિતાવસૂરભિઃ સુરભિશ્ચ મતો બુધૈઃ ॥

દેહે ઽસ્થિમાંસકેશત્વઙ્ નખદન્તેષુ ચાવનિઃ
મૂત્રરક્તકફસ્વેદ શુક્રાદૌ વારિ સંસ્થિતમ્ ॥

હૃદિ પક્તૌ દૃશોઃ પિત્તે તેજસ્તદ્ધર્મદર્શનાત્
પ્રાણાદિવૃત્તિભેદેન નભસ્વાનુક્ત એવ તે ॥

ગર્વવૃત્ત્યનુષઙ્ગેણ ખં સમસ્તાસુ નાડિષુ
પ્રયોક્ત્ર્યાદિમહીપ્રાન્તમ્ એતદણ્વર્થસાધનમ્ ॥

પ્રત્યાત્મનિયતં ભોગ ભેદતો વ્યવસીયતે
સર્વતો યુગપદ્વૃત્તેર્ અનુત્પાદાદસર્વગમ્
ભિન્નજાતીયમપ્યેક ફલં દીપાઙ્ગવસ્તુવત્ ॥

ઇત્યાતિવાહિકમિદં વપુરસ્ય જન્તોશ્ ચિત્સઙ્ગચિદ્ગહનગર્ભવિવર્તિ લેશાત્
નૈતાવતાલમિતિ ભૌવનતત્ત્વપઙ્ક્તિમ્ આધારદેહવિષયાભ્યુદયાય વક્ષ્યે ॥