મૃગેન્દ્રાગમ · અધ્યાય 1.13

અથોક્તાર્થપ્રસિદ્ધ્યર્થં ભુવનાદિ વિનિર્મમે
સાધારણેભ્યો યોનિભ્યઃ કલાદિભ્યો મહેશ્વરઃ ॥

તાનિ કાલાનલાદીનિ કલાપ્રાન્તાનિ મણ્ડલમ્
સંસારમિતિ તત્ત્વજ્ઞા ભોગસ્થાનં પ્રચક્ષતે ॥

માયાયામપિ પઠ્યન્તે ગહનેશાદયો ઽધિપાઃ
તત્ત્વશુદ્ધિશ્ચ દીક્ષાયાં સર્વં તત્કૃતિમસ્તકે ॥

નિત્યત્વવ્યાપકત્વાદિ શ્રવણાદવસીયતે
દૃષ્ટં પુરાદિ યદ્ભોગ્યં મૂર્તં પ્રલયધર્મિ ચ ॥

શુદ્ધાધ્વન્યપિ માયાયાઃ પરસ્યાઃ પતયઃ કૃતૌ
તે તસ્યામપિ પઠ્યન્તે તે ઽપિ તત્કૃતિમસ્તકે ॥

રજો વિલોક્યતે તિર્યગ્ જાલાવિષ્ટાર્કરોચિષામ્
તદષ્ટાષ્ટગુણસ્થાને તૃતીયે સ્યાત્કચાગ્રકમ્ ॥

લિક્ષા યૂકા યવો ઽપ્યેવમ્ અઙ્ગુલં તત્ત્રિસંગુણૈઃ
તૈરેવ ગુણિતં પાણિર્ ધનુસ્તદ્વેદલક્ષિતમ્ ॥

દણ્ડો દ્વે ધનુષી જ્ઞેયઃ ક્રોશસ્તદ્દ્વિસહસ્રકમ્
દ્વિક્રોશમાહુર્ગવ્યૂતિં દ્વિગવ્યૂતિં ચ યોજનમ્ ॥

કપાલમર્બુદં સ્થૌલ્યાદ્ બ્રહ્મણો ઽણ્ડસ્ય યોજનૈઃ
તસ્યાન્તઃ કાઞ્ચનં ધામ કાલાગ્નેસ્તાવદેવ હિ ॥

યત્રાન્તકાલતીક્ષ્ણાંશુ કોટિતેજાસ્તથાવિધૈઃ
રુદ્રૈરાસ્તે વૃતો દેવઃ કાલાગ્નિરિતિ વિશ્રુતઃ ॥

સર્વાધ્વવર્તિભૂતાનાં યસ્મિન્નુદ્વૃત્તતેજસિ
ભયમુત્પદ્યતે શક્ત્યા સંહર્ત્ર્યા ચોદિતે પ્રભોઃ ॥

તસ્ય સ્વભાવતો જ્વાલાઃ પ્રવૃત્તા દશકોટયઃ
યોજનાનાં તદર્ધેન ધૂમઃ સાન્દ્રઃ સુદારુણઃ ॥

તતઃ પુટાસ્ત્રયસ્ત્રિંશદ્ દશલક્ષોનકોટિકાઃ
તદન્તરાણિ દ્વાત્રિંશલ્ લક્ષકાણિ દુરાત્મનામ્ ॥

સ્થાનાનિ યાતનાહેતોર્ નિર્મિતાન્યધ્વવેધસા
તાનિ તે નામભિર્વક્ષ્યે દ્વિજમુખ્ય નિબોધ મે ॥

રૌરવધ્વાન્તશીતોષ્ણ સંતાપાબ્જમહામ્બુજાઃ
કાલસૂત્રાષ્ટમા હ્યેતે નરકા ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥

સૂચ્યાસ્યતાલખડ્ગાખ્ય ક્ષુરધારામ્બરીષકાઃ
તપ્તાઙ્ગારા મહાદાહાઃ સંતાપાશ્ચેતિ યે મુને ॥

ભવન્ત્યષ્ટૌ સુબીભત્સા મહાશબ્દપદાનુગાઃ
લાક્ષાપ્રલેપમાંસાદ નિરુચ્છ્વાસનસોચ્છ્વાસાઃ ॥

યુગ્માદ્રિશાલ્મલીલોહ પ્રદીપ્તક્ષુત્પિપાસકાઃ
કૃમીણાં નિચયશ્ચેતિ રાજાનઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥

લોહસ્તમ્ભો ઽથ વિણ્મૂત્રસ્ તથા વૈતરણી નદી
તામિસ્રશ્ચાન્ધતામિસ્રઃ કુમ્ભીપાકઃ સરૌરવઃ ॥

મહાપદાનુગો ઽવીચી રાજરાજેશ્વરેશ્વરાઃ
એષાં પુટાનાં નરકૈઃ સાર્ધં યોજનસંખ્યયા ॥

ભવન્તિ કોટયસ્ત્રિંશદ્ દ્વે ચ લક્ષે દ્વિજોત્તમ
તતસ્ત્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ ત્યક્ત્વા ભૂર્નવલાક્ષિકી ॥

ભવત્યયોમય્યર્ધેન પૂર્વેણાર્ધેન કાઞ્ચની
યો ઽપ્યધસ્તાત્પુટસ્તસ્યા મૃદર્ધં ચાર્ધમાયસમ્ ॥

તત્ર દ્વાત્રિંશતો ઽમીષાં નિરયાણાં પતિઃ સ્થિતઃ
કૂષ્માણ્ડ ઇતિ વિખ્યાતઃ પ્રલયાર્કાનલદ્યુતિઃ ॥

કરાલવદનઃ ક્રુદ્ધો વૃત્તકોટરલોચનઃ
તઙ્કપાણિસ્તથાભૂતૈર્ ભૂતૈર્ભૂયોભિરાવૃતઃ ॥

અયોરુક્મપુટાદૂર્ધ્વમ્ અષ્ટમીયં વસુન્ધરા
સાહસ્રાઃ ષટ્ પરા મધ્યા વ્યર્કલક્ષત્રિકોટિકી ॥

વસત્યો નવસાહસ્રાઃ પરા દશસહસ્રિકી
તદાસાં સપ્તકં સદ્ભિઃ ખ્યાતં પાતાલસપ્તકમ્ ॥

તન્નામતો ઽધિપતિત ઉચ્યમાનં નિબોધ મે
આભાસં પરતાલાખ્યં ત્રિતલં ચ ગભસ્તિમાન્ ॥

મહાતલં રસાઙ્કં ચ પાતાલં સપ્તમં મુને
સપ્તસ્વેતેષુ દૈત્યેન્દ્ર ભુજઙ્ગક્ષણદાચરાઃ ॥

સપ્ત સપ્ત સમાખ્યાતાસ્ તાનપ્યથ નિબોધ મે
દૈત્યાઃ શઙ્કુશ્રુતિઃ પૂર્વે પ્રહ્લાદઃ શિશુપાલકઃ ॥

કર્કન્ધકો હિરણ્યાક્ષો બૃહદ્ગર્ભો બલિસ્તથા
કાદ્રવેયાઃ કુટિલકો વાસુકિઃ કમ્બલસ્તથા ॥

કાર્કોટકો ઽથ કાલાઙ્ગો દુર્દર્શસ્તક્ષકસ્તથા
વિકટો લોહિતાક્ષશ્ચ યમાક્ષો વિકટાનનઃ ॥

કરાલો ભીમનિર્હ્રાદઃ પિઙ્ગલશ્ચેતિ રાક્ષસાઃ
તેષામુપરિ નિશેષ પાતાલાધિપતીશ્વરઃ ॥

સાહસ્રે કાઞ્ચને ધામ મણ્ડલે હાટકઃ સ્થિતઃ
યં સ્તુવન્તિ પ્રિયપ્રાપ્ત્યૈ યતા યતિવિભૂષણૈઃ ॥

દૈત્યયક્ષાસુરાધીશ લલના લલિતૈઃ પદૈઃ
તતઃ કોટિશતં પૃથ્વી નાનાજનસમાશ્રયા ॥

દ્વીપશૈલસરિદ્વારિ નિધિમણ્ડલમણ્ડિતા
જમ્બૂશાકકુશક્રૌઞ્ચ શાલ્મગોમેધપુષ્કરાઃ ॥

લક્ષાદિદ્વિગુણા દ્વીપાઃ ક્ષારાદ્યબ્ધિભિરાવૃતાઃ
તતો હિરણ્મયી ભૂમિર્ લોકાલોકશ્ચ પર્વતઃ ॥

તમઃ પરસ્તાદ્ગર્ભોદઃ કટાહશ્ચેતિ ભૂતલમ્
ત્રિશૈલસરિદ્દ્વીપકાન્ અન્[અલ્]ઓદધ્યલંકૃતામ્ ॥

પૃથ્વીં ભગવતીં શક્ર શ્રોતુમિચ્છામિ વિસ્તરાત્
ત્વયિ વક્તરિ દેવેશ સર્વપ્રત્યક્ષદર્શિનિ ॥

નિષ્ઠાજ્ઞપ્તિરસાકૃષ્ટં શ્રુતૌ ધાવતિ મે મનઃ
વર્તયિષ્યે દ્વિજશ્રેષ્ઠ પ્રસ્તુતોક્તિશરીરવત્ ॥

દ્વીપાન્નદીવનાન્તાંશ્ચ શૃણુશ્વૈકાગ્રમાનસઃ
જમ્બુદ્વીપં ક્ષિતેર્નાભિસ્ તદ્વૃત્તં લક્ષયોજનમ્ ॥

ક્ષારાબ્ધિના પરિવૃત્તં પરિવૃત્તેન તાવતા
તસ્ય મધ્યે સ્થિતઃ શૈલ રાજરાજો હિરણ્મયઃ ॥

તિરસ્કૃતાંશુમજ્જ્યોતિર્ મેરુઃ સુરનિષેવિતઃ
સ ષોડશ સહસ્રાણિ ક્ષિતૌ વિષ્ટો મહીતલાત્ ॥

તદૂનમુન્નતો લક્ષં મૂલે ષોડશ વિસ્તૃતઃ
ત્રિષુ પાદાન્તરેષ્વસ્ય ચતુર્વૃદ્ધેષુ પર્વસુ ॥

નેમયઃ કટકાકારા નિર્ગતા દીપ્તિમત્તરાઃ
એકા દશસહસ્રા તુ મનુસાહસ્રિકી પરા ॥

નેમિર્યા મસ્તકોપાન્તે લોકપાલસમાશ્રયા
ચક્રવાટેતિ તામાહુઃ સર્વરત્નપ્રભાવતીમ્ ॥

સિદ્ધગન્ધર્વમહતાં તદધઃ પર્વસુ સ્થિતિઃ
પ્રાચ્યાદિષ્વિન્દ્રમુખ્યાનાં નામતસ્તાનિબોધત ॥

નાનરત્નપ્રભાજાલ મણ્ડલાલઙ્કૃતા હરેઃ
સિદ્ધસાધ્યમરુજ્જુષ્ટા રુક્મભૂરમરાવતી ॥

રક્તપીતમણિપ્રાય હેમપ્રાકારગોપુરા
વહ્નેસ્તેજોવતી વહ્નિ તુલ્યભૂતનિષેવિતા ॥

મૃત્યોઃ સંયમની તુઙ્ગ લોહપ્રાકારમણ્ડલા
કાલપાશપિતૃવ્યાદિ પ્રેતમારિનિષેવિતા ॥

કૃષ્ણા દૈત્યપતેર્મૃત્યોર્ ધામવદ્દૈત્યસેવિતા
નીલરત્નપ્રભાજાલ વિતાનવરભૂષણા ॥

શુદ્ધવત્યમ્બુનાથસ્ય સ્ફટિકોપલનિર્મિતા
પાણ્ડુરાભ્રોપમૈર્યાદઃ સેવિતા ભાતિ ધામભિઃ ॥

વાયોર્ગન્ધવતી તુઙ્ગ શ્વેતપીતધ્વજાકુલા
બલવદ્ભૂતસંજુષ્ટા સર્વરત્નવિનિર્મિતા ॥

મહોદયા ચન્દ્રમસઃ શ્વેતા મુક્તાદિનિર્મિતા
દ્વિજસંઘસ્તુતા ભાતિ પુરૈર્હિમગિરિપ્રભૈઃ ॥

જ્વલલ્લલાટદૃગ્દગ્ધ સ્મરમૃત્યુયશોભૃતઃ
પુરી યશોવતી સર્વ રત્નજા રુદ્રસેવિતા ॥

ઇતિ સર્વર્તુસુખદાશ્ ચક્રવાટાર્ધવિસ્તૃતાઃ
પુર્યો ઽષ્ટાવનિલોદ્ધૂત પારિજાતરજોરુણાઃ ॥

વેધસા નિર્મિતા લોક પાલચક્રાનુવર્તિનામ્
ભૂતયે સ્વર્ગ ઇત્યેતા ગીયન્તે કવિભિઃ ક્ષિતૌ ॥

ચતુર્દશ સહસ્રાણિ યોજનાનાં સ્વયંભુવઃ
મધ્યે મનોવતી નામ પુરી લોકેશવન્દિતા ॥

યા ચકારારુણાનુચ્ચૈર્ વિદ્યુન્માર્ગાન્મહઃશ્રિયા
સાવિત્ર્યા સ્પર્ધમાનેવ સ્વર્ગકામાતિવર્તિની ॥

તસ્યામુપાસતે દેવા મુનયશ્ચ મહૌજસઃ
મહાયોગીશ્વરં સિદ્ધ્યૈ યમાદ્યૈર્ભૂતવેધસમ્ ॥

તદીશભાગે તસ્યાદ્રેઃ શૃઙ્ગમાદિત્યસન્નિભમ્
યત્તજ્જ્યોતિષ્કમિત્યાહુઃ સદા પશુપતિપ્રિયમ્ ॥

તસ્ય સાનુષુ હૈમેષુ રત્નચિત્રેષુ સંસ્થિતાઃ
સ્કન્દનન્દિમહાકાલ ગણેશાદિગણાવરાઃ ॥

મૂર્ધ્નિ દેવાદિદેવસ્ય સ્થાનં ત્રિપુરવિદ્વિષઃ
રુદ્રાયુતગણૈર્જુષ્ટં બ્રહ્માદ્યૈશ્ચ સુરોત્તમૈઃ ॥

ઇતિ મેરુરધો ઽસ્યાન્તે દિક્ષુ યે ભૂધરાઃ સ્થિતાઃ
તચ્છિષ્ટાનિ નવદ્વીપે વર્ષાણ્યસ્મિન્નિબોધ મે ॥

નિષધો હેમકૂટશ્ચ હિમવાંશ્ચાચલોત્તમાઃ
મેરોર્દક્ષિણતો નીલઃ શ્વેતઃ શૃઙ્ગીતિ વામતઃ ॥

સહસ્રદ્વયવિષ્કમ્ભા દશોત્સેધા નવાન્તરાઃ
પ્રાગાયતઃ સુપર્વાણાઃ સાગરાહિતકોટયઃ ॥

તદર્ધેનાત્તવિષ્કમ્ભૌ માલ્યવદ્ગન્ધમાદનૌ
યામ્યોત્તરૌ પ્રાક્પ્રતીચ્યોર્ મેરુતસ્તાવદન્તરૌ ॥

પશ્ચાન્માલ્યવતઃ પ્રાચ્યાં ગન્ધમાદનશૈલતઃ
ઇલાવૃતં નીલગિરેર્ યામ્યતો નિષધાદુદક્ ॥

ભદ્રાશ્વં માલ્યવત્પ્રાચ્યાં વર્ષં ભદ્રજનાકુલમ્
સુકેતનં કેતુમાલં પ્રતીચ્યાં ગન્ધમાદનાત્ ॥

નિષધાદ્ધરિવર્ષે યદ્ યામ્યતો હેમકૂટતઃ
નામ્ના કિંપુરુષં ખ્યાતં ભારતં હિમવદ્ગિરેઃ ॥

રમ્યકાખ્યમુદઙ્નીલાદ્ ધિરણ્યં શ્વેતપર્વતાત્
યદુત્તરે શૃઙ્ગવતઃ કુરુવર્ષં તદુચ્યતે ॥

નિષ્કમ્ભશૈલાશ્ચત્વારો મેરોઃ સ્થૈર્યાય વેધસા
લક્ષાર્ધોન્નતઃ કૢપ્તાસ્ [તે] તેષાં પૂર્વેણ મન્દરઃ ॥

શ્વેતો હરિદ્રાચૂર્ણાભો યામ્યતો ગન્ધમાદનઃ
પ્રતીચ્યાં વિપુલો નીલઃ સુપાર્શ્વઃ સૌમ્યતો ઽરુણઃ ॥

સહસ્રયોજનચ્છાયાસ્ તેષુ કલ્પદ્રુમાઃ સ્થિતાઃ
કદમ્બજમ્બ્વાવશ્વત્થ ન્યગ્રોધૌ ચોત્તરાન્તિકાઃ ॥

જમ્બૂફલરસોદ્ભૂતા મેરું પર્યેત્ય નિમ્નગા
વિવેશ મૂલમેવાસ્ય કનકીકૃત્ય તાં મહીમ્ ॥

તં પીત્વા પક્ષિસર્પાખુ મૃગશાખામૃગાદયઃ
બભૂવુઃ કાઞ્ચના યે ચ સત્ત્વાસ્તસ્યાં કૃતાપ્લવાઃ ॥

દ્વીપકેતુરભૂજ્જમ્બૂઃ કલ્પશાખિષુ સત્સ્વપિ
પ્રભાવાતિશયાત્ખ્યાતં જમ્બૂદ્વીપમિદં તતઃ ॥

પ્રાચ્યાં વિષ્કમ્ભશૈલસ્ય મૂલે ચૈત્રરથં વનમ્
સરો ઽરુણોદકં નામ તત્ર હેમાબ્જમણ્ડિતમ્ ॥

યામ્યાદ્રિમૂલે ગન્ધર્વ સુરસિદ્ધાપ્સરોવૃતમ્
નન્દનં માનસં તત્ર સરો માનસતસ્કરમ્ ॥

વૈભ્રાજં વૈપુલે મૂલે સિતોદશ્ચ હ્રદોત્તમઃ
દેવૈર્નિષેવ્યતે છન્નઃ કમલૈરંશુમપ્રભૈઃ ॥

સૌપાર્શ્વે ધૃતિમન્નામ કાનનં ભદ્રકો હ્રદઃ
સૌગન્ધિકામ્બુજચ્છન્નઃ સેવ્યતે પિતૃભિઃ સદા ॥

ત્રયોદશસહસ્રાયુર્ જમ્બૂફલરસાશનઃ
મેર્વાલોકોપલબ્ધાર્થો જનઃ સુત્વગિલાવૃતે ॥

વર્ષાયુતાયુર્નીલાબ્જ દ્યુતિઃ પનસસારભુક્
કેતુમાલે જનો દિવ્ય દેહબન્ધઃ સુખી બલી ॥

ચન્દ્રબિમ્બદ્યુતિર્નીલા -બ્જાશનો ભદ્રવાજિનિ
દશવર્ષસહસ્રાયુર્ દુઃખશોકભયોજ્ઝિતઃ ॥

ત્રિંશદબ્દસહસ્રાયુઃ કામવૃક્ષફલાશનઃ
યુગ્મપ્રસૂતિઃ કુરુષુ શ્યામાપુષ્પદ્યુતિર્જનઃ ॥

ભૂતવેદસહસ્રૌ દ્વાવ્ એકદિક્સંધિલક્ષિતૌ
સોમવાય્વાશયોઃ સિદ્ધ મુનિચારણસેવિતૌ ॥

ચન્દ્રભદ્રાકરૌ દ્વીપૌ ચન્દ્રરક્તાબ્જરુગ્જનૌ
ઐલાવૃતં તયોરાયુઃ ફલં મૂલં ચ ભોજનમ્ ॥

અન્તર્ભાવઃ કુરુષ્વબ્ધૌ સાન્નિધ્યાત્કીર્તિતૌ તતઃ
અધ્યર્ધાનિ સહસ્રાણિ દ્વાદશાયુર્હિરણ્વતિ ॥

જનસ્યેન્દુત્વિષો નિત્યમ્ અશ્નતો લાકુચં ફલમ્
નીલનીરજરમ્યસ્ય રમ્યકે દ્વાદશસ્થિતિઃ ॥

જનસ્યાબ્દસહસ્રાણિ ન્યગ્રોધફલમશ્નતઃ
રજતદ્યુતિરિક્ષ્વાદસ્ તાવદાયુર્હરૌ જનઃ ॥

રૌક્મઃ કિંપુરુષે પ્લક્ષ ભોજનો ઽબ્દાયુતસ્થિતિઃ
ઇતિ કિમ્પુરુષાદીનિ વર્ષાણ્યુક્તાનિ યાનિ તે ॥

ન તેષ્વવસ્થાભેદો ઽસ્તિ વિવર્તિષુ કૃતાદિષુ
યુગાનુરૂપપ્રજ્ઞાયુસ્ તેજોબલધનપ્રજઃ ॥

કૃષ્ટાકૃષ્ટાશનો દુઃખ ત્રયાર્તો ભારતે જનઃ
ગુણ એકો યદુદ્યુક્તો નેષ્ટં કિંચિન્ન સાધયેત્ ॥

સર્વાસાં ફલભૂમીનાં કર્મભૂઃ કારણં યતઃ
નવાબ્ધિસ્રોતસિ દ્વીપા નવ ચાત્રાર્ધકસ્થલે ॥

ઇન્દ્રદ્વીપપ્રભૃતયો નામતસ્તાન્નિબોધ મે
ઇન્દ્રદ્વીપઃ કશેરુશ્ચ તામ્રપર્ણો ગભસ્તિમાન્ ॥

નાગદ્વીપશ્ચાન્દ્રમસો ગાન્ધર્વો વારુણસ્તથા
કુમારિકાખ્યો નવમો નાનાપર્વતનિમ્નગાઃ ॥

નાનાજાતિજનાકીર્ણા ભારતાખે પ્રકીર્તિતાઃ
આગ્નીધ્રો નામ નૃપતિર્ જમ્બૂનાથો મનોઃ કુલે ॥

તજ્જાતનૃપસંજ્ઞાભિઃ કથ્યન્તે ભારતાદયઃ
ક્ષારક્ષીરદધિસ્નેહ રસમધ્વામૃતોદકૈઃ ॥

લક્ષાદિદ્વિગુણા દ્વીપા જમ્બૂદ્વીપાદયો વૃતાઃ
શાકે શાકદ્રુમસ્ત્વઙ્ગઃ શાકસંજ્ઞાનિબન્ધનઃ ॥

કુશો ઽભૂત્કાઞ્ચનઃ કૌશે સ્વયંભુવિ યિયક્ષતિ
ક્રૌઞ્ચે ક્રૌઞ્ચો હતો દૈત્યઃ ક્રૌઞ્ચાદ્રૌ હેમકન્દરે ॥

સ્કન્દેન યુદ્ધ્વા સુચિરં ચિત્રમયી સુમાયિના
સ શૈલસ્તસ્ય દૈત્યસ્ય ખ્યાતશ્ચિત્રેણ કર્મણા ॥

કેતુતામગમત્તસ્ય નામ્ના ક્રૌઞ્ચં તદુચ્યતે
શાલ્મલે શાલ્મલીવૃક્ષો હૈમઃ સાહસ્રિકો ઽર્કભાઃ ॥

પ્રિયો ઽમરાણાં તત્કેતુઃ સ તદાખ્યાનિબન્ધનઃ
ગોમેદે ગોપતિર્નામ રાજાભૂદ્ગોસવોદ્યતઃ ॥

યાજ્યો ઽભૂદ્વહ્નિકલ્પાનામ્ ઔતથ્યાનાં મનોઃ કુલે
સ તેષુ હરિયજ્ઞાય પ્રવૃત્તેષુ ભૃગૂન્ ગુરૂન્ ॥

વવ્રે તં ગૌતમઃ કોપા દશપદગમત્ક્ષયમ્
યજ્ઞવાટે ઽસ્ય તા ગાવો દગ્ધાઃ કોપાગ્નિના મુનેઃ ॥

તન્મેદસા મહી છન્ના ગોમેદઃ સ તતો ઽભવત્
નદી પુષ્કરિણી નામ હેમપુષ્કરમણ્ડિતા ॥

તયા સ પુષ્કરદ્વીપઃ ખ્યાપિતઃ સુરસેવિતઃ
યથા કિમ્પુરુષાદ્યેષુ કૃતાવાસઃ સદા જનઃ ॥

શાકદ્વીપાદિષુ તથા ક્ષીરાદિકૃતભોજનઃ
હિમેન્દુહિમનીલાબ્જ સસ્યકસ્ફટિકદ્યુતિઃ ॥

દશવર્ષસહસ્રાયુર્ નષ્ટદુઃખૈકકણ્ટકઃ
સપ્તમામુદધેરર્વાક્ દ્વે કોટી સત્રિકં દલમ્ ॥

પઞ્ચાશચ્ચ સહસ્રાણિ કર્ણાદ્ધેમાદ્રિગર્ભતઃ
તતો હિરણ્મયી ભૂમિર્ નાનારત્નદ્રુમાચલા ॥

ક્રીડાર્થં વેધસા સૃષ્ટા દેવાનાં દશકોટિકી
લોકાલોકો બહિસ્તસ્યા લોકાલોકનિયામકઃ ॥

યોજનાયુતવિષ્કમ્ભસ્ તુઙ્ગશૃઙ્ગપરિચ્છદઃ
તસ્ય શૃઙ્ગેષુ તીક્ષ્ણાંશોર્ ભાસશ્ચન્દ્રાતપોપમાઃ ॥

ન તાપયતિ વૈકૃષ્ટ્યાદ્ ધામાન્યાશાભૃતાં મુને
તમઃ પરસ્તાન્નિબિડં લક્ષાણ્યેકોનવિંશતિઃ ॥

ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ પઞ્ચત્રિંશચ્ચ કોટયઃ
સપ્તવિંશતિલક્ષાણિ કોટિશ્ચૈકા સમુદ્રરાત્ ॥

હૈમં કટાહકં કોટિર્ ગર્ભાદેતિ સમન્તતઃ
તિથિલક્ષો ભુવર્લોકો ધ્રુવપ્રાન્તો મહીતલાત્ ॥

તદૂનકોટિસ્વર્લોકઃ સ્વર્ગિવર્યસમાશ્રયઃ
મહર્દ્વિકોટિર્યત્રાસ્તે મરીચ્યાદિમુનિવ્રજઃ ॥

જનો ઽષ્ટકોટ્યવચ્છિન્નઃ પિતૃજહ્નુજનાશ્રયઃ
તપો ઽર્કકોટિર્યત્રાસ્તે મહાયોગી સનન્દનઃ ॥

ઋભુઃ સનત્કુમારશ્ચ સનકશ્ચ મહાતપાઃ
તતઃ સત્ય[મ]ધિઃસ્થાનં સત્યલોકઃ સ્વયમ્ભુવઃ ॥

કામાતિશયસમ્પન્નઃ કોટયો નવ સપ્ત ચ
સાવિત્રી મૂર્તિમત્યાસ્તે યત્ર વેદાશ્ચ સાનુગાઃ ॥

તતશ્ચતસ્રઃ ષટ્ ચેતિ મધુત્રિપુરવિદ્વિષોઃ
સ્થાને જ્યોતિષ્મતીચિત્રે કોટિરણ્ડકટાહકઃ ॥

શતકોટિપ્રવિસ્તીર્ણ ઇતિ બ્રહ્માણ્ડગોલકઃ
ભૂયસા તુલ્ય એવાયં સર્વસ્રોતઃસુ માનતઃ ॥

તસ્ય પ્રાચીં દિશં શક્રઃ પાત્યગ્નિઃ પૂર્વદક્ષિણામ્
દક્ષિણાં ભૂતસંહર્તા રાક્ષસો દક્ષણાપરામ્ ॥

પશ્ચિમાં વરુણો દેવો નભસ્વાન્ પશ્ચિમોત્તરામ્
ઉદીચીં સોમયક્ષેશાવ્ ઈશઃ પ્રાગુત્તરાં દિશમ્ ॥

ઊર્ધ્વે બ્રહ્મા હરિરધઃ સર્વાર્થાવહિતાઃ સદા
એષામપિ નિયન્તારો રુદ્રા દશ દશ સ્થિતાઃ ॥

ભૂમિમન્તો ઽપ્યમી યેષાં નોત્ક્રામન્તિ ભયાત્પદમ્
નાનારૂપૈર્મહાવીર્યૈસ્ તરુણાર્કસમપ્રભૈઃ ॥

વૃતા નાનાયુધધરૈર્ નામભિસ્તાન્નિબોધ મે
બુધ્નવજ્રશરીરાજ કપાલીશપ્રમર્દનાઃ ॥

પ્રાગ્વિભૂત્યવ્યયૌ શાસ્ત પિનાકી ત્રિદશાધિપઃ
ભસ્મક્ષયાન્તકહર જ્વલનાગ્નિહુતાશનાઃ ॥

પિઙ્ગલઃ ખાદકો બભ્રુર્ દહનશ્ચાગ્નિદિગ્ગતાઃ
વિધાતૃધાતૃકર્ત્રીશ કાલમૃત્યુવિયોજકાઃ ॥

યામ્યધર્મેશસંયોક્તૃ હરાશ્ચ યમનાયકાઃ
નિરૃતિર્મારણક્રોધ હન્તૃધૂમ્રવિલોહિતાઃ ॥

ઊર્ધ્વલિઙ્ગવિરૂપાક્ષ દંષ્ટ્રિભીમાઃ પલાદપાઃ
બલાતિબલપાશાઙ્ગ શ્વેતભૂતજલાન્તકાઃ ॥

મહાબલમહાબાહુ સુનાદ્યબ્દરવાઃ કપાઃ
લઘુશીઘ્રમહદ્વેગ સૂક્ષ્મતીક્ષ્ણક્ષયાન્તકાઃ ॥

કપર્દ્યબ્દેશપઞ્ચાન્ત પઞ્ચચૂડાશ્ચ વાયુપાઃ
નિધીશો રૂપવાન્ ધન્ય સૌમ્યશાન્તજટાધરાઃ ॥

કામપ્રસાદલક્ષ્મીશ પ્રકાશાશ્ચેન્દુયક્ષપાઃ
વિદ્યેશસર્વવિજ્જ્ઞાન વેદવિજ્જ્યેષ્ઠવેદગાઃ ॥

વિદ્યાવિધાતૃભૂતેશ બલિપ્રિયસુખાધિપાઃ
શમ્ભુર્ગણાધ્યક્ષવિભુ ત્ર્યક્ષચણ્ડામરસ્તુતાઃ ॥

વિચક્ષણનભોલિપ્સુ સંવિવાહાશ્ચ મૂર્ધનિ
ક્રોધનાનિલભુગ્ભોગિ ગ્રસનોદુમ્બરેશ્વરાઃ ॥

વૃષો વિષધરો ઽનન્તો વજ્રો દંષ્ટ્રી ચ વિષ્ણુપાઃ
તતો ઽમ્ભઃપ્રમુખા ભોગ ભૂમયસ્તાસુ સંસ્થિતાઃ ॥

પઞ્ચાષ્ટકા નિયોક્તૄણાં ક્ષેત્રાવાપ્તફલશ્રિયઃ
ભારભૂત્યાષાઢિડિણ્ડિ લાકુલ્યમરપુષ્કરાઃ ॥

પ્રભાસનૈમિષૌ ચેતિ ગુહ્યાષ્ટકમિદં જલે
શ્રીશાલજલ્પકેદાર ભૈરવામ્રાતકેશ્વરાઃ ॥

હરિશ્ચન્દ્રમહાકાલમ્ અધ્યાઃ સાતિપદા રુચૌ
મહેન્દ્રભીમવિમલ કુરુક્ષેત્રગયાખલાઃ ॥

સનાપદોત્તરાઃ સાટ્ટ હાસાઃ સનાખલાઃ ખગે
સ્થાણુસ્વર્ણાક્ષગોકર્ણ ભદ્રકર્ણમહાલયાઃ ॥

વસ્ત્રપદાવિમુખાહ્વ રુદ્રકોટ્યઃ ખમણ્ડલે
પવિત્રાષ્ટકમિત્યાહુર્ ગર્વે માત્રેન્દ્રિયગોચરે ॥

સ્થાણ્વષ્ટકં દ્વિજશ્રેષ્ઠ નામતઃ કથયામિ તે
માકોટમણ્ડલેશાન દ્વિરણ્ડછગલાણ્ડકાઃ ॥

સ્થૂલસ્થૂલેશ્વરૌ શઙ્કુ કર્ણકાલઞ્જરાવપિ
સૂક્ષ્મામરપુરાણ્યષ્ટૌ બુદ્ધૌ પૈશાચમાદિતઃ ॥

રાક્ષસં યાક્ષગાન્ધર્વં માહેન્દ્રં ચ મહર્દ્ધિમત્
સૌમ્યં પ્રાજેશ્વરં બ્રાહ્મં દીપ્તં પરમયા શ્રિયા ॥

ગૌણે યોગીશધામાનિ ત્વકૃતં કૃતરૈભવમ્
બ્રાહ્મવૈષ્ણવકૌમારમ્ ઔમં શ્રૈકણ્ઠમન્તતઃ ॥

વીરભદ્રસ્ય રુચિમદ્ દ્ધામ યોગિવરસ્તુતમ્
સ્વપદાધો ઽધિકારસ્થ સર્વરુદ્રાધિકશ્રિયઃ ॥

વામદેવભવાનન્ત ભીમોમાપત્યજેશ્વરાઃ
સર્વેશાનેશ્વરાવેક વીરૈકશિવસંજ્ઞિતૌ ॥

ઉગ્રઃ પ્રચણ્ડદૃક્ ચેશો ગુણાનાં મૂર્ધ્નિ સંસ્થિતાઃ
તપસા ગુરુણોપાસ્ય ક્રોધાદીન્ ગુરુતાં મતાઃ ॥

સ્વાધિકારવિધૌ તીક્ષ્ણા રુદ્રાઃ સર્વાર્થદૃક્ક્રિયાઃ
તેભ્યો દશગુણશ્રીકાન્ પ્રધાનાધિપતીઞ્છૃણુ ॥

ક્રોધેશચણ્ડસંવર્ત જ્યોતિઃપિઙ્ગલસૂરગાઃ
પઞ્ચાન્તકૈકવીરૌ ચ શિખેદ ઇતિ તે સ્મૃતાઃ ॥

સર્વેન્દ્રિયઃ સર્વતનુઃ સર્વાન્તઃકરણાશ્રયઃ
પુરુષે નિયતૌ યન્તા કાલે કલનશક્તિમાન્ ॥

ભુવનેશમહાદેવ વામદેવભવોદ્ભવાઃ
એકપિઙ્ગેક્ષણેશાના -ઙ્ગુષ્ઠમાત્રાશ્ચ ભાસ્વરાઃ ॥

પરમેશોપમા રાગ વિદ્યાગર્ભે કલાપદે
મહાપુરચતુઃષષ્ટિ મણ્ડલે મણ્ડલાધિપાઃ ॥

અનન્તસ્ત્રિકલો ગોપ્તા ક્ષેમીશો બ્રહ્મણઃ પતિઃ
ધ્રુવતેજોધિષૌ રુદ્રૌ ગહનેશશ્ચ વિશ્વરાટ્ ॥

માયાધિકારિણો રુદ્રા મણ્ડલાધિપતીશ્વરાઃ
સંસારચક્રકારૂઢ ભૂતગ્રામવિવર્તકાઃ ॥

એતાવત્યેવ ઘોરેયં સર્વભૂતભવાવનિઃ
સીદન્ત્યજ્ઞાનિનો યસ્યાં પઙ્કે ગાવ ઇવાચલાઃ ॥

ભૃગુણી બ્રહ્મવેતાલી સ્થાણુમત્યમ્બિકા પરા
રૂપિણી નન્દિની જ્વાલા સપ્તસપ્તાર્બુદેશ્વરાઃ ॥

વિદ્યારાજ્ઞ્યસ્તુ કથિતા વિદ્યાયાં રુદ્રસંસ્તુતાઃ
તાસામુપરિ દીપ્તશ્રીર્ દેવો વિદ્યાધિપઃ સ્થિતઃ ॥

મન્ત્રેશેશચિદાવિષ્ટ રુદ્રવ્યૂહાષ્ટકાનુગઃ
ઉચ્છુષ્માઃ શમ્બરાશ્ચણ્ડા મહાવીર્યાઃ પદદ્રુહઃ ॥

રુદ્રા ગણાઃ સદિક્પાલાઃ શાસ્ત્રાણિ પતયસ્તતઃ
તે ચાનન્તપ્રભૃતયો ગદિતા એવ નામતઃ ॥

સ્વસ્વરૂપાશ્ચ તે વિપ્ર પૂર્વં પ્રશ્નાનુષઙ્ગતઃ
સાદાશિવે પવિત્રાઙ્ગ સકલાદિપરિચ્છદઃ ॥

દેવઃ સદાશિવો બિન્દૌ નિવૃત્ત્યાદિકલેશ્વરાઃ
નાદે ધ્વનિપતિઃ શક્તૌ સર્વશક્તિમતાં વરઃ ॥

યોનિર્વિશ્વસ્ય વાગીશાઃ પતયઃ પરતઃ શિવઃ
સદાશિવશિવાન્તાધ્વ કલ્પિતાણુવપુઃસ્થિતિઃ ॥

સર્વાતિશયવિશ્રામસ્ તદૂર્ધ્વં પતયઃ કથમ્
ઈશાનતીત્ય શાન્તાન્તં તત્ત્વં સાદાશિવં સ્મૃતમ્ ॥

ભુવનાન્યપિ નાદાદિ કલા નાન્યઃ પતિઃ શિવાત્
કિંતુ યઃ પતિભેદો ઽસ્મિન્ સ શાસ્ત્રે શક્તિભેદવત્ ॥

કૃત્યભેદોપચારેણ તદ્ભેદસ્થાનભેદજઃ
કરોત્યુન્મીલનં યાભિઃ શક્તિભિર્નરતેજસઃ ॥

તા નિવૃત્ત્યાદિસંજ્ઞાનાં ભુવનાનામધીશ્વરાઃ
નિવર્તયતિ ભૂતાનિ યયા સાસ્ય નિવર્તિકા ॥

નિવૃત્તિરિતિ તત્સ્થાનં તત્રેશો ઽપિ નિવૃત્તિમાન્
નિવૃત્તસ્ય ગતિર્ભૂયો યયા પ્રાચ્યાવલક્ષણા ॥

નિષિધ્યતે પ્રતિષ્ઠા સા સ્થાનં તવાંશ્ચ તત્પતિઃ
ત્યક્ત્વાપ્તગમ્યવિષયં યયા જ્ઞાનં દદાત્યણોઃ ॥

સા વિદ્યા સ્થાનમપ્યસ્યા વિદ્યેશશ્ચ તદીશ્વરઃ
સર્વદુઃખપ્રશમનં યયાસ્ય કુરુતે હરઃ ॥

સા શાન્તિસ્તત્પદં ચેતિ તત્કુર્વન્ સો ઽપિ શાન્તિમાન્
ઊર્ધ્વાધોવિષયાલોકો મહાન્યશ્ચ મહત્તરઃ ॥

મહત્તમશ્ચ ક્રિયતે ચિતો યાભિર્વિમુચ્યતઃ
તા ઇન્ધિકાદ્યાસ્તત્સ્થાનં તદ્વાનીશસ્તિસૃષ્વપિ ॥

સર્વજ્ઞત્વાદિયોગે ઽપિ નિયોજ્યત્વં મલાંશતઃ
પ્રમાર્ષ્ટિ તદ્યયા સાસ્ય મોચિકા તત્પદં ચ યત્ ॥

મોચકસ્તત્ક્રિયાકૃચ્ચ યયેશાનં કરોતિ તમ્
સોર્ધ્વગા તત્પદં ચેતિ તદીશશ્ચોર્ધ્વગાપતિઃ ॥

યે ઽપિ તત્પદમાપન્નાઃ શૈવસાધનયોગતઃ
તે તત્સ્થિત્યન્તમાહ્લાદં પ્રાપ્ય યાન્તિ પરં પદમ્ ॥

ન ચ સૃષ્ટ્યાદિ કુર્વન્તિ સ્વાર્થનિષ્ઠા હિ તે યતઃ
ઇતિ સાદાશિવં તત્ત્વં વ્યાખ્યાતં લેશતસ્તવ ॥

શક્તાવપ્યેવમિત્યેષ સકલઃ કૃત્યયોગતઃ
કૃત્યં તદાદિવિષયં નિષ્કલો ઽન્યત્ર સર્વદા ॥

ભૂમિપ્રાધાનિકગ્રન્થિ વિદ્યાબિન્દુકલાદિષુ
ગુણકારાઃ દશાદ્યાઃ સ્યુર્ નાદકોટેરધો મુને ॥

ઊર્ધ્વં કલાયા વિદ્યાધઃ શ્રૂયન્તે ગહનાધિપાઃ
તદન્તરાલમેતાવદ્ ઇતિ ધીજાત્ર લક્ષણા ॥

દ્વયોરપ્યધ્વનોરેવં ક્રમપ્રસવયોગિનોઃ
વિલયઃ પ્રાતિલોમ્યેન શક્તિતત્ત્વદ્વયાવધિઃ ॥

વ્યસ્તસ્યાથ સમસ્તસ્ય વિલયઃ સ કથં કિયાન્
તત્ત્વમાર્ગસ્ય ભગવન્ બ્રૂહિ સર્વાર્થદર્શ્યસિ ॥

મહાસ્વાપે સમસ્તસ્ય વ્યસ્તસ્યાવાન્તરો લયઃ
સર્ગો ઽપ્યેવં સ્થિતેઃ કાલઃ કથ્યમાનો ઽવધાર્યતામ્ ॥

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તમ્ અહર્હેમાણ્ડજન્મનઃ
નિશા તાવત્યહોરાત્ર માનેનાબ્દપરાર્ધકે ॥

વિલયો વ્યુત્ક્રમેણૈષ પ્રકૃત્યાદિ નિવાર્યતે
તદા રુદ્રશતં વીર શ્રીકણ્ઠૌ ચ પ્રધાનપાઃ ॥

શક્ત્યાક્રમ્ય જગત્સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મદેહાંશ્ચ ચિદ્વતઃ
પ્રકૃતિસ્થાશયાન્ કાલં તત્સ્વાપાન્તમુપાસતે ॥

શિવેષ્ટમન્ત્રભૃન્નુન્ન મણ્ડલાધિપતીરિતાઃ
કાલે જગત્સમુત્પાદ્ય સ્વાધિકારં પ્રકુર્વતે ॥

કર્મ ધર્માદિકં તચ્ચ ગુણત્વેન મતૌ સ્થિતમ્
ગુણિનો ન ગુણો ઽપૈતિ પ્રકૃતાવુચ્યતે કથમ્ ॥

સત્યં બુદ્ધિગુણઃ કર્મ નાપૈતિ ગુણિનો ગુણઃ
દેહાક્ષફલભૂમીનાં તાત્સ્થ્યાત્ તત્રોપચર્યતે ॥

આધારે કારણે કાર્યે સમીપે ચોપકારકે
ધર્માદ્યનુકૃતૌ ચેતિ લક્ષણાં સૂરયો જગુઃ ॥

એવં ગુણાદિસર્ગાણાં પરાર્ધે ગુણકારણમ્
કલા લેઢિ કલાં માયા સ્વાધિકારપરાઙ્મુખી ॥

તન્નિવૃત્તૌ નિવર્તન્તે દેવાસ્તદધિકારિણઃ
સર્ગસ્થિત્યાદિકો યસ્માદ્ અધિકારસ્તદાશ્રયઃ ॥

એવં મન્ત્રેશમુખ્યેષુ વિશત્સ્વભિમતં પદમ્
વિદ્યામત્તિ સદાતત્ત્વં તદ્બિન્દુર્બૈન્દવં ધ્વનિઃ ॥

નાદમત્તિ પરા શક્તિઃ શક્તિમીષ્ટે સ્વયં હરઃ
ભવિનાં વિશ્રમાયૈવં માયાયાશ્ચ પરઃ શિવઃ ॥

આકલય્ય સ્વદૃક્શક્ત્યા સ્વાપં સૃષ્ટ્યૈ પ્રવર્તતે
એવં તત્ત્વાનિ ભાવાશ્ચ ભુવનાનિ વપૂંષિ ચ ॥

શુદ્ધાશુદ્ધાધ્વનોર્વિપ્ર વ્યાખ્યાતાનિ સમાસતઃ
વિદ્યા પઞ્ચાણુદેહાશ્ચ બિન્દુર્નાદો ઽથ કારણમ્ ॥

પઞ્ચસ્કન્ધઃ પરો માર્ગઃ ક્વ ભાવાઃ પ્રત્યયઃ સ્થિતાઃ
નાદઃ સૂક્ષ્મઃ કલા કાલ રાગયુગ્મે સપૂરુષે ॥

સ્થૂલઃ પઞ્ચકલો નાદઃ પઞ્ચતત્ત્વાશ્રયો મુને
પ્રધાનાદિચતુર્ગ્રન્થિ નિધિર્બિન્દુશ્ચતુષ્કલઃ ॥

ગર્વે મનોમુખા દેવા બુદ્ધૌ ભાવાદયઃ સ્થિતાઃ
પઞ્ચમન્ત્રતનુર્દેવઃ સ્થિતસ્તન્માત્રપઞ્ચકે
સૂક્ષ્મભૂતેષુ મન્ત્રેશા મન્ત્રાઃ સ્થૂલેષુ સંસ્થિતાઃ ॥

ઇતિ યદણુનિરોધિ ધ્વાન્તબીજાદ્યદૃષ્ટં પશુમતસૃતદૃગ્ભિઃ પાશજાલં સુભૂયઃ
તદુપશમનિમિત્તં વક્ષ્યમાણક્રિયાતો રુચદવિહતશક્તિઃ શામ્ભવી મન્ત્રસમ્પત્ ॥