મૃગેન્દ્રાગમ · અધ્યાય 1.10

ગ્રન્થિજન્યં કલાકાલ વિદ્યારાગનૃમાતરઃ
ગુણધીગર્વચિત્તાક્ષ માત્રાભૂતાન્યનુક્રમાત્ ॥

વિધત્તે દેહસિદ્ધ્યર્થં યત્સાક્ષાદ્યત્પદાન્તરાત્
યથા યુનક્તિ યદ્ધેતોસ્ તાદૃક્તદધુનોચ્યતે ॥

કર્તૃશક્તિરણોર્નિત્યા વિભ્વી ચેશ્વરશક્તિવત્
તમશ્ચ્છન્નતયાર્થેષુ નાભાતિ નિરનુગ્રહા ॥

તદનુગ્રાહકં તત્ત્વં કલાખ્યં તૈજસં હરઃ
માયાં વિક્ષોભ્ય કુરુતે પ્રવૃત્ત્યઙ્ગં પરં હિ તત્ ॥

તેન પ્રદીપકલ્પેન તદાસ્વચ્છચિતેરણોઃ
પ્રકાશયત્યેકદેશં વિદાર્ય તિમિરં ઘનમ્ ॥

કલ ઇત્યેષ યો ધાતુઃ સંખ્યાને પ્રેરણે ચ સઃ
પ્રોત્સારણં પ્રેરણં સા કુર્વતી તમસઃ કલા ॥

ઇત્યેતદુભયં વિપ્ર સંભૂયાનન્યવત્સ્થિતમ્
ભોગક્રિયાવિધૌ જન્તોર્ નિજગુઃ કર્તૃકારકમ્ ॥

એવં વ્યક્તક્રિયાશક્તિર્ દિદૃક્ષુર્ગોચરં દૃશઃ
ભજત્યનુગ્રહાપેક્ષં સ્વયં દ્રષ્ટુમશક્નુવત્ ॥

તદર્થં ક્ષોભયિત્વેશઃ કલામેવ જનિક્ષમામ્
તત્ત્વં વિદ્યાખ્યમસૃજત્ કરણં પરમાત્મનઃ ॥

તેન પ્રકાશરૂપેણ જ્ઞાનશક્તિપ્રરોચિના
સર્વકારકનિષ્પાદ્યમ્ અવૈતિ વિષયં પરમ્ ॥

તદભિવ્યક્તચિચ્છક્તિ દૃષ્ટાર્થો ઽપ્યપિપાસિતઃ
નૈતિ તં જનકં રાગં તસ્માદેવાસૃજત્પ્રભુઃ ॥

સ તેન રઞ્જિતો ભોગ્યં મલીમસમપિ સ્પૃહન્
આદત્તે ન ચ ભુઞ્જાનો વિરાગમધિગચ્છતિ ॥

ઇતિ પ્રવૃત્તઃ કરણૈઃ કાર્યરૂઢૈઃ સભૌવનૈઃ
ભોગભૂમિષુ ના ભુઙ્ક્તે ભોગાન્કાલાનુવર્તિનઃ ॥

તુટ્યાદિપ્રત્યયસ્યાર્થઃ કાલો માયાસમુદ્ભવઃ
કલયન્ના સમુત્થાનાન્ નિયત્યા નિયતં પશુમ્ ॥

સસાધનસ્ય ભોગસ્ય કર્મતન્ત્રતયા જગુઃ
કેચિન્નિયામકં કર્મ યદન્યદતિરિચ્યતે ॥

ભોગો ઽર્થઃ સર્વતત્ત્વાનાં સો ઽપિ કર્મનિબન્ધનઃ
કર્મૈવાસ્તુ શરીરાદિ તતઃ સર્વમપાર્થકમ્ ॥

અથ દેહાદિસાપેક્ષં તત્પુમર્થપ્રસાધકમ્
તતો નિયતિસાપેક્ષમ્ અસ્તુ કર્મ નિયામકમ્ ॥

પુંસ્તત્ત્વં તત એવાભૂત્ પુંસ્પ્રત્યયનિબન્ધનમ્
આપૂરકં પ્રધાનાદેર્ ભૌવનેરુદ્રસંશ્રયમ્ ॥

તતઃ પ્રાધાનિકં તત્ત્વં કલાતત્ત્વાદજીજનત્
સપ્તગ્રન્થિનિદાનસ્ય યત્તદ્ગૌણસ્ય કારણમ્ ॥

તતો બુદ્ધ્યાદ્યુપાદાનં ગૌણં સત્ત્વં રજસ્તમઃ
તદ્વૃત્તયઃ પ્રકાશાદ્યાઃ પ્રસિદ્ધા એવ ભૂયસા ॥

ત્રયો ગુણાસ્તથાપ્યેકં તત્ત્વં તદવિયોગતઃ
એકૈકશ્રુતિરેતેષાં વૃત્ત્યાધિક્યનિબન્ધના ॥

ન તદસ્તિ જગત્યસ્મિન્ વસ્તુ કિઞ્ચિદચેતનમ્
યન્ન વ્યાપ્તં ગુણૈર્યસ્મિન્ન્ એકો વામિશ્રકો ગુણઃ ॥

બુદ્ધિતત્ત્વં તતો નાના ભાવપ્રત્યયલક્ષણમ્
પરં તદાત્મનો ભોગ્યં વક્ષ્યમાણાર્થસંસ્કૃતમ્ ॥

ભાવા બુદ્ધિગુણા ધર્મ જ્ઞાનવૈરાગ્યભૂતયઃ
સાત્ત્વિકા વ્યત્યયેનૈતે રાગમુત્સૃજ્ય તામસાઃ ॥

પ્રત્યયાસ્તદુપાદાનાસ્ તે ઽષ્ટૌ નવ ચતુર્ગુણાઃ
સપ્ત પઞ્ચ ચ વિખ્યાતાઃ સિદ્ધ્યાદ્યા વર્ગશો મુને ॥

ભાવાઃ સપ્રત્યયાસ્તેષાં લેશાલ્લક્ષણમુચ્યતે
સાંસિદ્ધિકા વૈનયિકાઃ પ્રાકૃતાશ્ચ ભવન્ત્યણોઃ ॥

વિશિષ્ટધર્મસંસ્કાર સમુદ્દીપિતચેતસામ્
ગુણઃ સાંસિદ્ધિકો ભાતિ દેહાભાવે ઽપિ પૂર્વવત્ ॥

લોકધીગુરુશાસ્ત્રેભ્યો ભાતિ વૈનયિકો ગુણઃ
સમર્જિતો વૈનયિકો મનોવાક્તનુચેષ્ટયા ॥

પ્રાકૃતો દેહસંયોગે વ્યક્તઃ સ્વપ્નાદિબોધવત્
સ્વર્ગો મુક્તિઃ પ્રકૃતિત્વા- વિઘાતૌ યોનિક્રાન્તિર્નિરયાવાપ્તિબન્ધૌ
રૂપેષ્વર્થા વૈનયપ્રાકૃતેષુ સમ્પદ્યન્તે સવિઘાતાઃ ક્રમેણ ॥

વશ્યાક્રાન્તિસ્તત્પરિજ્ઞાનયોગો ભોગાનિચ્છા વિઘ્નસંઘવ્યપાયઃ
ભોગાસક્તિર્ન્યક્કૃતિર્દેહલબ્ધિર્ વિઘ્નશ્ચાર્થાસ્તેષુ સાંસિદ્ધિકેષુ ॥