મૃગેન્દ્રાગમ · અધ્યાય 1.9

અથ સર્વજ્ઞવાક્યેન પ્રતિપન્નસ્ય લક્ષણમ્
કથ્યતે ગ્રન્થિપાશસ્ય કિઞ્ચિદ્યુક્ત્યાપિ લેશતઃ ॥

તદેકમશિવં બીજં જગતશ્ચિત્રશક્તિમત્
સહકાર્યધિકારાન્ત સંરોધિ વ્યાપ્યનશ્વરમ્ ॥

કર્તાનુમીયતે યેન જગદ્ધર્મેણ હેતુના
તેનોપાદાનમપ્યસ્તિ ન પટસ્તન્તુભિર્વિના ॥

તદચેતનમેવ સ્યાત્ કાર્યસ્યાચિત્ત્વદર્શનાત્
પ્રાપ્તઃ સર્વહરો દોષઃ કારણાનિયમો ઽન્યથા ॥

યદ્યનિત્યમિદં કાર્યં કસ્માદુત્પદ્યતે પુનઃ
અવ્યાપિ ચેત્કુતસ્તત્સ્યાત્ સર્વેષાં સર્વતોમુખમ્ ॥

યદનેકમચિત્તત્તુ દૃષ્ટમુત્પત્તિધર્મકમ્
ન તદુત્પત્તિમત્તસ્માદ્ એકમભ્યુપગમ્યતામ્ ॥

પટસ્તન્તુગણાદ્દૃષ્ટઃ સર્વમેકમનેકતઃ
તદપ્યનેકમેકસ્માદ્ એવ બીજાત્પ્રજાયતે ॥

યેષાં ચિદ્ધર્મકાદ્ધેતોર્ અચિદપ્યુપજાયતે
તેષાં ધૂમેન લિઙ્ગેન જલં કિં નાનુમીયતે ॥

ભૂતાવધિ જગદ્યેષાં કારણં પરમાણવઃ
તેષાં પૂર્વોદિતાદ્ધેતોર્ જ્ઞાતૈવ જ્ઞાનસૂક્ષ્મતા ॥

શરીરાદેઃ શરીરાદિ યદિ તન્નિખિલાત્યયે
કા વાર્તા નાખિલધ્વંસો ન સર્વજ્ઞો મૃષા વદેત્ ॥

એકદેશે ઽપિ યો ધર્મઃ પ્રતીતો યસ્ય ધર્મિણઃ
સ તસ્ય સર્વતઃ કેન જાયમાનો નિવાર્યતે ॥

કોટિશો મરણં દૃષ્ટ્વા સંહતાનાં શરીરિણામ્
સો ઽપિ પ્રતીયતે કાલો યત્રાશેષજનક્ષયઃ ॥

તદાધારાણિ કાર્યાણિ શક્તિરૂપાણિ સંહૃતૌ
વિવૃતૌ વ્યક્તિરૂપાણિ વ્યાપ્રિયન્તે ઽર્થસિદ્ધયે ॥

તન્ત્વાદિકારકાદાનં પટાસત્ત્વે પટાર્થિનઃ
સત્ત્વે કારકશબ્દો ઽપિ વ્યપૈતીતિ હતં જગત્ ॥

સાફલ્યમસદુત્પત્તાવ્ અસ્તુ કારકવસ્તુનઃ
ઉત્પાદયતુ સર્વસ્માત્ સર્વઃ સર્વમભીપ્સિતમ્ ॥

અથાશક્યં યતઃ શક્યમ્ અત્ર વઃ કિં નિયામકમ્
ન ચ પશ્યામિ તત્કિંચિત્ શક્તિશ્ચેત્સિદ્ધસાધ્યતા ॥

અન્યથા કારકવ્રાત પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તિતઃ
શ્રુતિરાદાનમર્થશ્ચ વ્યપૈતીત્યપિ તદ્ધતમ્ ॥

અથાસ્ત્યુત્પાદિકા શક્તિર્ ન કાર્યં શક્તિરૂપકમ્
તયોર્વિશેષણં વાચ્યં નૈતત્પશ્યામિ કિઞ્ચન ॥

તસ્માન્નિયામિકા જન્ય શક્તિઃ કાર[ણ]વસ્તુનઃ
સાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં રૂઢિતો વાવસીયતે ॥

તદ્વ્યત્કિર્જનનં નામ તત્કારકસમાશ્રયાત્
તેન તન્તુગતાકારં પટાકારાવરોધકમ્ ॥

વેમાદિનાપનીયાથ પટવ્યક્તિઃ પ્રકાશ્યતે
યથા કટાદિગૂઢસ્ય પટાદેસ્તદ્વ્યુદાસતઃ
નાસતઃ ક્રિયતે વ્યક્તિઃ કલાદેર્ગ્રન્થિતસ્તથા ॥